Güney Afrika’da onlarca siyahı öldüren katil: ‘Beni polis teşvik etti’

Güney Afrika’da apartheid rejimi sırasında onlarca siyahi vurarak öldüren eski mahkum Louis van Schoor, BBC’ye verdiği röportajlarda polisin bu vahim suçlara göz yumduğunu ve destek verdiğini öne sürdü.
BBC Africa Eye’ın dört yıldır üzerinde çalıştığı yeni belgeseline mevzu olan Van Schoor, güvenlik vazifelisi olarak çalıştığı yıllarda işlediği cinayetlerde hissesi olan oburlarının de suçu paylaşmaları gerektiğini savundu. Van Schoor’un işlediği cinayetlere dair BBC ile paylaştığı ayrıntılar, kurallı tahliye ile salıverilmesi konusunda da soru işaretleri yaratıyor. Bir katilin yatak odasında dururken insanın gözü ister istemez ayrıntılara kayıyor. Van Schoor’un yatağı kusursuz bir şekilde toplanmış, yorganı güya ütülenmiş gibi dümdüz. Havada ağır bir sigara kokusu var, küllük izmaritlerle dolmuş. “Apartheid katili” olarak bilinen Van Schoor’un dişleri dökülmüş. Sağlığı giderek zayıflıyor. Geçirdiği kalp krizinin akabinde iki bacağı da kesilmiş ve tekerlekli sandalyeye mahkum olmuş. Bacağı kesildiği sırada ameliyatı izlemek istediği için, cerrahtan genel anestezi değil epidural ile lokal anestezi istemiş. Kıkırdayarak “Merak etmiştim. Kesilirken gördüm, testere ile kemikten girdiler” diyor. BBC Dünya Servisi’ne konuşan Van Schoor, “başkalarının ileri sürdüğüi bir canavar olmadığı” konusunda bizi ikna etmeye çalışsa da, ampütasyon ameliyatıyla ilgili verdiği ayrıntılar imajını yumuşatmaya yaramıyor. Van Schoor, 1980’li yıllarda ülkede Güney Afrikalı beyazların üstünlüğünü savunan sert bir hiyerarşiye dayalı ırkçı apartheid rejimi sürerken üç yılı aşkın bir süre boyunca 39’dan fazla kişiyi vurarak öldürdü. Kurbanların hepsi siyahtı. En küçüğü 12 yaşındaydı. Cinayetler, rüzgarlı Eastern Cape eyaletindeki East London kentinde yaşandı. O periyotta güvenlik vazifelisi olarak çalışan Van Schoor, restoranlar, dükkanlar, fabrikalar ve okullar dahil, yüzde 70’e yakını beyazlara ait olan işletmeleri korumakla yükümlüydü. Uzun müddettir öldürdüğü herkesin bu işletmelerin binalarına zorla girerken suç üstü yakalanan “suçlular” olduğunu savunuyor. 20 yıldır Van Schoor davasını araştıran Güney Afrikalı gazeteci ve sinema imalcisi Isa Jacobson ise, “Yasa dışı infazcı tipinden bir katildi. Bir Kirli Adam (yasa dışı usullerle bir seri katili yakalamaya çalışan Dirty Harry lakaplı polis müfettişini mevzu alan film) karakteriydi” benzetmesini yapıyor. Jacobson, “Öldürülenler çoğunlukla çaresiz halde birinin mülküne giren, tahminen de yemek çalan, çöpleri karıştıran (…) kolay suç işleyen insanlardı” diyor. Van Schoor’un bazen bir gecede birkaç cinayet işlediği cürümleri, East London’daki siyah toplulukları dehşete düşürmüştü. Bir gecede insanların kaybolmasına neden olan sakallı bir adamla ilgili öyküler tüm kente yayılıyordu. Xhosa lisanında “sakal” lakabıyla biliniyordu. Ancak Van Schoor bu cinayetleri bâtın bir şekilde işlemiyordu. 1986 ve 1989 yılları arasında işlediği cinayetlerin hepsini polise kendi bildirmişti. Ancak apartheid zıddı lider Nelson Mandela’nın 1990 yılında mahpustan çıkarılması ile Van Schoor üzerindeki dokunulmazlık da kalktı. Ülkede bir değişim dalgası sürerken, aktivist ve gazetecilerin baskısı üzerine Van Schoor 1991’de tutuklandı. Hakkında açılan ve onlarca şahit ile yüzlerce kanıt bulunan dava Güney Afrika tarihinde görülen en büyük cinayet davalarından biriydi. Buna karşın dava büyük oranda başarısız oldu ve 39 kişiyi öldürmüş olmasına rağmen, bu cinayetlerin sırf yedisi için mahkumiyet aldı. Yalnızca 12 yıl hapis yattı. Polis diğer 32 cinayeti “nefsi müdaf – haklı adam öldürme” diye tanımladı. Apartheid kanunları mucibince insanlar, oburunun mülküne müsaadesiz girerken yakalandıktan sonra gözaltına alınmayı reddeden yahut kaçan şahıslara karşı ölümcül güç kullanma hakkına sahipti. Van Schoor da masumiyetini ispatlamak için çabalarken, bu kurbanları kaçarken öldürdüğünü savunuyordu. BBC, yıllar önce unutulan polis kayıtları, otopsi raporları ve şahit beyanları ile yaptığı uzun soluklu araştırma ile, “haklı sebeplerle” olduğu iddia edilen bu cinayetlerin gerisindeki ispatları derinlemesine inceledi. Isa Jacobson’un liderlik ettiği araştırma için, Eastern Cape’deki birçok şehirde arşivler tarandı. Araştırma için en çok önemli evraklar, depolarda saklanmış yüzlerce kutu içinde dağınık hale bulundu.  “Herhangi bir mahkemenin bunların yaşanmasına izin vermesi hayret verici” diyen Jacobson’ın ulaştığı en müthiş deliller, Van Schoor’un yaraladığı, fakat hayatta kalmayı başaran insanların şahit beyanlarında ortaya çıktı. Tanık sözleri, kurbanların kaçarken vurulduğuna dair güvenlik görevlisinin ortaya attığı savunmalar ile de çelişiyor. Birden fazla şahit, Van Schoor’un onları ellerini havaya kaldırarak teslim olduğu sırada vurduğunu söyledi. Bazıları Van Schoor’un kendileriyle oyun oynayıp dalga geçtiğini, “gözaltına alınmak mı yoksa vurulmak mı istersin” diye sorduğunu, akabinde onları göğsünden vurduğunu anlattı. Kurbanlarda, biri de Van Schoor tarafından karnından vurulduktan sonra su için yalvardığını ve güvenlik görevlisinin yaralarına tekme attığını anlattı.

14 yaşındaki erkek çocuğuna tekraren ateş etti 
Güvenlik vazifelisi, çoğunlukla oyuk uçlu mermi çekirdeği doldurduğu 9 mm’lik yarı otomatik tüfek taşıyordu. Bu mermiler bedene girdiğinde organlarda önemli hasara neden oluyor. Bu hadiselerden birinde katil, silahsız bir adama sekiz kere ateş etti. 11 Temmuz 1988’deki bir diğer yabanî cinayet hadisesinde ise, bozuk para çalmak için bir restorana giren 14 yaşındaki bir çocuğu vurdu. Güvenliği için ismi zımnî tutulan çocuk, Van Schoor’u elinde silahla gördüğünde tuvalete saklandığını, fakat adamın onu çağırıp, duvarın yanında durmasını istediğini, akabinde da kendisini tekraren vurduğunu polise anlattı. Tanık ifadesinde ise, “Benden ayakta durmamı istedi ama yapamadım. Yerde öylece yatarken ağzıma vurdu. Beni kaldırıp, bir masaya dayadı ve yeniden ateş etti” dedi. Sağ kurtulmayı başaran çocuğa inanan olmadı. Binaya zorla girdiği için ceza aldı. Van Schoor’un saldırısına uğrayıp vurulduğunu ilk ağızdan anlatan pek çok erkek çocuk ve erkeğin yazgısı de oldu. Van Schoor’un yargılandığı davanın duruşmalarında, tanıkların buna aynı sözleri de dinlendi, ancak yargıç sözleri “basit” ve “güvenilmez” bularak tekraren geçersiz saydı. Güney Afrika’da heyetli yargılama yapılmıyor ve hakimin kanti esas alınıyor. Van Schoor’un davası sürdüğü sırada, East London’da yaşayan beyaz toplulukların çoğu üyesi ona destek verdi. Hatta bir iş insanı, araçların tamponuna yapıştırılması için katilin fotoğraflarını bastırdı. Kurşun delikleriyle dolu bir kalp fotoğrafının yanında “Louis’yi seviyorum” mesajı yazılıydı.

‘Sırf cümbüşüne çıkıp, adam öldürüyordu’
Schoor davasına ilişkin araştırmaya 1980’li yıllar boyunca liderlik eden ve dava duruşmalarında da bulunan Güney Afrikalı gazeteci Patrick Goodenough “Yasal sistemdeki ırkçı taraflılık açıkça görülüyordu” diyor. “Ona olan destek çok büyüktü” diyen Goodenough’a göre Van Schoor bu takviyesi almasaydı, bu kadar büyük suçlar yanına kâr kalmayacaktı. Ülkede cinayet ve cinayet teşebbüsü davalarında zaman aşımı uygulanmıyor. Teoride polisin Van Schoor belgesini yeniden açıp, “gerekçeli” olduğu iddia edilen silahlı taarruzları yeniden incelemesinin önüne geçebilecek bir sebep yok. 1980’li yıllarda bu cinayetlerle ilgili toplumda farkındalık yaratan bir öteki gazeteci olan Domonic Jones’a göre, “Louis Van Schoor temelinde sadece cümbüş olsun diye çıkıp, bu insanları öldürüyordu”. BBC’nin araştırması sırasında ulaştığı en müthiş bulgular, Van Schoor’un bu hareketlerinden ne kadar heyecan duyduğunu gösteren röportajlarındaki sözlerdi. BBC’ye konuşan Van Schoor, cinayetlerden bahsederken “Her akşam yeni bir maceraydı” tabirlerini kullanıyor.

‘Adrenalinin yaydığı kokuyu duyabiliyordum’
O devirde çoğu işletme sessiz alarm sistemiyle korunuyordu. Biri bir binaya müsaadesiz girdiğinde Van Schoor’a ihtar gidiyordu ve bu şekilde kurbanları şaşırtabiliyor, onları binanın içinde tespit edebiliyordu. Her zaman olay yerine yalnız gidiyordu. “Çıplak ayak geziyordum. Etraf sessizdi. Böylelikle ayakkabılarım ses yapmıyordu” diyen Schoor, ışığı açmadığını ve kurbanını kokusunu duyarak bulduğunu söylüyor: “Eğer biri haneye tecavüz ederse, salgıladığı adrenalin etrafa bir koku yayıyor ve bunu duyabiliyorsunuz.” Van Schoor, asla “siyah insanları öldürmek maksatıyla” dışarı çıkmadığını, ırkçı olmadığını iddia ediyor. Lakin karanlıkta onları takip etmeyi “heyecanlı” bulduğunu da kabul ediyor. Van Schoor güvenlik vazifelisi olmadan önce East London polis teşkilatında 12 yıl çalıştı. Polis olduğu devirde “saldırı köpekleri” diye tanımladığı, çoğu siyah zanlıları ve protestocuları yakalamak için kullanılan polis köpekleriyle ilgileniyordu. Cinayetleri, “Bir avdıbaşka bir çeşidin avı” diye tanımlıyor.  O dönem East London’da apartheid aykırısı eylemler yapan Tetinene “Joe” Jordan, “İnsanları gerçek manada avlıyordu” diye açıklıyor. Buna rağmen Van Schoor “seri katil” suçlamalarını tamamen reddediyor ve hareketlerinin “yasaya uygun” olduğunu öne sürüyor. Mağdurlara da kendisini, değil Güney Afrika polisini suçlamalarını söylüyor. Polisin asla kendisini eleştirmediği yahut uyarmadığını, bilakis etkin bir şekilde onu desteklediklerini ve cesaretlendirdiklerini söyleyen Van Schoor, “East London’daki her polis memuru olanlardan haberdardı. Hepsi biliyordu” diyor. Van Schoor, “Bir kişi bile çıkıp bana ‘Hey Louis, hudutları zorluyorsun, biraz sakinleş’i bir şey söylemedi” diyor.

‘Cesetler yerde yatarken polis sigara içip sohbet etti’
Kamuya arşivlerindeki polis kayıtlarını inceleyen Jacobson, kurbanların silahla vurulduğu olaylar sırasında kimi polislerin de orada olduğunu ortaya koydu. Polis hiçbir zaman Van Schoor’u şüpheli olarak sorgulamadı. Hatta kimi memurlar olay yerinde ölenlerin fotoğraflarını çekmediğii, mermi kovanı gibi kritik adli kanıtları de toplamadılar. Çoğu zaman kurbanları vurduğu olaylarda tek şahit Van Schoor’un kendisiydi ve buna benzer kanıtların toplanması, gerçekte neler yaşandığını ortaya çıkarmak için çok kıymetliydi. Goodenough, “Olanlar örtbas ediliyordu. Polis teşkilatında en deneyimsizinden en yetkilisine tüm polis vazifelilerinin yardımını almıştı. Asla soruşturma yürütmediler. Cesetler yerde yatarken yalnızca onunla oturup, sohbet edip sigara içtiler” diyor. Bu olayların hepsinde tetiği çeken Van Schoor’un ta kendisiydi. Lakin polis, Van Schoor’u çalıştıran işletmeler ve genel olarak bütün bir topluluk East London’da işlenen cinayetlerde rol oynadı. Jacobson’a göre, Van Schoor’un “seri katil olabilmesine izin veren, içinde yaşadığı toplumdu”. Van Schoor’un kurbanlarının yakınları için, serbest bırakılması ve cinayetlerin iyi soruşturulmaması bugün bile acı kaynağı. Bazıları sevdiklerinin cesetlerinin hâlâ bulunamadığını söylüyor. Erkek kardeşi Edward 1987’de Van Schoor tarafından öldürülen Marlene Mvumbi, ailesinin müsaadesi olmadan yetkililerin cesedi isimsiz bir mezara attığını söylüyor. Mvumbi, “Bir çok insan hâlâ kayıp ve mezara bile konmadılar. Mesele kapanmıyor” diyor. Van Schoor davası görüldüğünde şimdi Güney Afrika’da apartheid hatalarının mağdurlarına tazminat ödeyen 1995 Hakikat ve Uzlaşma Komitesi kurulmamıştı. Güney Afrikalı yetkililere Van Schoor’un yargılanması konusunda baskı yapan eski aktivist Sharlene Crage, salıverilmiş olmasına hâlâ öfkeli: “Bu fecî bir adli kusur.

Bu davanın yeniden açılmaması için hiç bir sebep yok.” 1992’de dava sona erdiğine Van Schoor’a 90 yıldan fazla hapis cezası verildifakat 2004 yılında koşullu tahliyeyle serbest bırakıldı. Ülkede apartheid döneminde suç işleyen mahkumların erken tahliyesi, tartışmalı bir soruna dönüştü. 2022’de apartheid zıddı siyasetçi Chris Hami’yi öldüren Janusz Walus’un kaideli tahliyeyle serbest bırakılması sonrası başkent Johannesburg’da protestolar düzenlendi. Bundan birkaç yıl önce de, onlarca siyah eylemciyi kaçırarak işkence ettiği ve öldürdüğü suçlamasıyla yargılanan bir ölüm mangasının lideri Eugene de Kock da aynı şekilde serbest bırakıldı. Van Schoor, bugünlerde vaktinin büyük kısmını rugby izleyip, sigara içerek ve rottweiler cinsi köpeği Brutus ile oynayarak geçiriyor. Cinayetlerinin çok önemli bir kısmını hatırlamadığını söylüyor. Teyit edilmemiş birtakım haberlerde, 100’den fazla kişiyi öldürdüğü iddia edilen Van Schoor, bu suçlamayı reddediyorfakat silahla vurduğu şahısların sayısının kayda geçen sayı olan 39’u aşmış olabileceğini de kabul ediyor. “Dürüst olmak gerekirse kaç kişiyi vurdum bilmiyorum. Kimileri 100’den fazla diyor, kimileri da 40. Tartışmamak uğruna 50 kişiyi vurdum diyelim” şeklinde konuşan Van Schoor, aksiyonlarıyla gurur duyduğunu söylüyor: “Hiçbir suç hissetmiyorum. İçimde hiçbir pişmanlık yok.” BBC tezlerle ilgili görüş almak için Güney Afrika polisiyle temas geçti, lakin karşılık alamadı. Yetkililer Van Schoor’un cinayetlerinin apartheid sonrası periyotta neden yeniden yargılanmadığına dair bir açıklama yapmadı. Kardeşini bu cinayetlerde kaybeden Marlene Mvumbi ise, “Çok fazla acı var ve şimdilik iyileşmemiz için gereğince şey yapıldığını düşünmüyorum” diyor. Araştırma: Isa Jacobson ve Charlie Northcott