İkiz gibi ama farklı iki ülke: Türkiye ve Macaristan

Gülsen Solaker 

Macaristan’daki genel seçimi iktidarda bulunan Viktor Orban liderliğindeki koalisyon kazanırken Türkiye’de de gözler bu seçimdeydi. Bunun sebebi ise Türkiye ile Macaristan arasında muhalefetin iktidara karşı oluşturduğu seçim ittifakı ve ortak aday tartışmaları birtakım aynılikler bulunması.

ltı muhalefet partisinin ortak adayla yarıştığı seçimde, Orban liderliğindeki Fidesz-KDNP koalisyonu seçim öncesi yapılan anketlerin bir oldukça üstünde bir muvaffakiyet elde ederek oyların yüzde 53’ünü aldı. Fidesz-KDNP koalisyonu çıkardığı 135 milletvekiliyle 199 sandalyeli mecliste üçte ikilik çoğunluğu da elde etti. Muhalefetin ortak başbakan adayı Peter Marki-Zay, muhalefetin “elinden geleni yaptığını lakin eşit olmayan kaidelerde mücadele ettiklerini, iktidar aksisi siyasetçilerin devlete ait medya organlarına çıkarılmadığını” söyledi.

Türkiye ile Macaristan arasındaki siyasi sistemleri ve seçim süreçlerini mukayeseli çalışan Dokuz Eylül Üniversitesi Araştırma Vazifelisi İlteriş Ergun’a göre iki ülke aslında pek çok açıdan “ikiz”, ama benzeyenzamanda başta ekonomi olmak üzere çok önemli farkları da bulunuyor. Ergun, iki ülke arasındaki benzerlikler ve farklılıklara ilişkin DW Türkçe’nin soruların yanıtladı:

Türkiye ile Macaristan arasındaki benzerlikler son periyotta çok ön planda. Siz iki ülkedeki seçim sistemini de yakından biliyorsunuz, teziniz de bunun üstüne, nedir temellikler?

En temel birebirlik her iki ülkede de seçim rekabetinin muhalefet açısından birçok dezavantaj barındırması. Bunun iki temel sebebi var. Bir tanesi her iki rejimin de otoriter özellikleri seçim rekabetini, kampanya yapabilmeyi zorlaştırıyor. Halka ulaşmayı ve daha da kıymetlisi iktidar seçmenine ulaşmayı çok daha fazla zorlaştırıyor. Zira sivil toplum alanında güçlü bir iktidar otoritesi, medyada tam bir hakimiyet var. Denetleyici kurumların ve yargının üzerinde güçlü bir denetim var. Bütün bunları değerlendirdiğimiz zaman her iki ülkede de muhalefetin seçim rekabetine adaletli bir şekilde katılabilme şansı çok düşük.

Pekala farklılıklar neler?

Tabii birçok farklılık da var. En çok önemli farklılık, Macaristan’ın seçim sisteminin çok daha adaletsiz olması. Bunun da dar bölge dediğimiz seçim cinsiyle ilgisi var. Zira dar bölgede büyük parti şayet karşısındaki partiler ondan küçükse daha fazla sandalye elde edebiliyor. Orban 2013’te yaptığı seçim reformuyla bir arada kendi iktidarını kolaylaştırıcı birtakım tedbirler aldı. Dar bölgeyi oluşturan seçim bölgelerini kendi lehine düzenledi. Ayrıyeten kendisi için makul bir atılımla kent kırsalını, kentle birlikte oy vereceği şekilde düzenledi ve avantaj elde etti. Türkiye ile karşılaştırıldığında bizdeki seçim sistemi bu düzeyde bir zorluk ve muhalefet için dezavantaj yaratmıyor şu an için.

Orban öbür ne cins düzenlemeler yaptı?

İki ülke arasında çok benzeyen bir öbür mesele var, orada bir düzenlemeye gitti. Macaristan’da 2010 yılından sonra Orban’ın iktidara gelmesinin akabinde bilhassa de sol ve liberal görüşlere sahip önemli sayıda genç Avrupa ülkelerine göç etti. 2017 itibariyle 500 bin gencin gittiği belirtiliyor. Yaklaşık 10 milyon nüfuslu bir ülkede bu kadar sayıda gencin gitmesi tabii ki önemli. Öte yandan bir öbür grup daha var, onlar da Avusturya-Macaristan İmparatorluğu’nun dağılmasıyla komşu ülkelerde kalan etnik nüfus. Orban bir atılımla her iki seçmen grubunun oy verme sistemlerini farklılaştırdı. Zira batı Avrupa’daki önemli sayıda genç ona oy vermeyecekti, onların oy vermesini zorlaştıran tedbirler aldı. Diğer taraftan etnik Macarlar için ise kolaylaştırıcı düzenlemeler yapıldı. 2018 seçiminde oy turizmi tartışması başladı ve akabinde etnik Macarların ikameti olmasa dahi oy kullanmalarının önü açıldı. Bu çok kıymetliydi, zira salıncak bölgelerde tabloyu tamamen değiştirebilecek bir sonuç doğurdu.

Seçim sistemindeki adaletsizlikler nedeniyle bazen çok küçük oy farkları önemli sayıda temsilci sayısı farkına neden olabiliyor. Mesela 2014 seçiminde, 2010 yılına göre yüzde 8 oy kaybetmesine karşın Orban’ın parlamentodaki sandalye sayısı aynı kalmıştı.

Pekala Macaristan’da muhalefetin ortak adayı açısından durum nasıldı? Türkiye ile nasıllikler var?

Macaristan ve Türkiye’de muhalefet uzun vakittir ittifak tartışması yapıyor. Macaristan’da dün başlamadı bu tartışmalar. 2014 seçim mağlubiyetinden itibaren aslında Macar muhalefetinin bir araya gelerek ittifak yapması üzerine çok tartışmalar oldu. 2018’de Orban’ın kalesi olan küçük bir kasabada, yani tek başlarına girseler kazanamayacakları bir yerde, işbirliği yaptılar ve eski bir Fidesz’li, muhafazakâr profilli aday üstünde karar kılıp seçimi kazandılar. Orada şöyle bir anlayış oluştu. Peter Marki-Zay’in küçük belediyede kazandığı bu zaferle “biz muhafazakar bir ortak adayı şayet gösterebilirsek, Orban’ın kullandığı kutuplaştırma stratejisini aşabiliriz” anlayışı yerleşti.

Bu altı parti içinde sağ milliyetçiler, liberaller, Yeşiller, sosyalistler ve sosyal demokratlar vardı. Geniş bir koalisyon ama diğer yandan hiçbir parti ile kendi ideolojisi örtüşemeyen bir aday. Aday çok daha muhafazakâr, çok daha Fidesz’e benzeyenpolitikalar savunuyor. Bu büyük bir sorun yarattı. Bu sorunun temelinde şu vardı: Yaptığı her atak her ifade bir şekilde muhalefet kanadının da tepkisini çekti. Bu nedenle de söylediği kelamlardan bir süre sonra geri adım atmaya başladı, bu da büyük bir belirsizlik yarattı. Seçmene net bir kampanya yapamadılar bu farklılıklardan ötürü ve ortak bir strateji belirleyemediler. Bir süre sonra da kampanya negatife döndü. Ortak adayın gelme sebebi kutuplaştırmayı aşabilmek olduğu halde bir süre sonra buna hizmet eder hale geldi.

Ortak adayın ön seçimle belirlenmesi de çok önemli etken oldu. Bu ön seçim muhalefet için olumlu sonuç doğurmadı, zira genel seçim öncesinde kıran kırana kendi aralarında yarıştılar.

Türkiye’deki Millet İttifakı da ortak bir aday çıkarmayı konuşuyor. Macaristan örneğinden hareketle nasıl bir karşılaştırma yapabiliriz?

 Türkiye’deki muhalefet için çıkartılması gereken dersler var tabii. Daima ittifakı genişletmek yahut aday profiline ilişkin tartışmalar yapılıyor. Lakin Macaristan’daki kampanya bize çok faklı bir şey söylüyor: O da ne aday ne da ittifakı genişletmek otoriter bir popülist iktidarı yerinden etmek için zorunlu. Asıl tartışma noktası siyasi strateji lisanına karar vermek. İki ülke de çok kutuplaşmış durumda, bunun aşılması lazım. Bunu iki şekilde aşabilirsiniz: Ya kutuplaşmayı azaltarak ve diğer seçmenlere ulaşarak ya da yeni bir kutuplaşma ekseni kurarak. Muhalefet için en çok önemli nokta bence bu: Yani Macaristan’da aday Peter Marki-Zay olmasaydı da kazanılabilir miydi? Ya da altı değil de sekiz parti olsalardı? Bence iki durumda da kazanamazlardı. Strateji kurmak ve pozitif kampanya çok önemli. Bunun için de ortak noktalarda uzlaşmak gerekiyor.

Türkiye’nin karşı karşıya bulunduğu zorluklardan biri de ekonomi. Pekala iki ülkenin bu mevzudaki farklılıkları neler?

Aslında iki ülke ikiz gibi diyebiliriz pek çok açıdan. Lakin ekonomi açısından büyük bir farklılık var. Son bir senede Orban daha başarılı bir ekonomi yönetimi sergiledi. Merkez Bankası Macaristan’da hep faiz artırdı, faiz indirmedi. Bu çok önemli. Faiz artırması sayesinde parasının değerini tuttu ve seçmenlerdeki ekonomik kriz oluyor mu algısını çok güçlendirmedi.

Elbette ekonomik zorlukların da olduğu bir ülkefakat Türkiye’de gördüğümüz gibi iktidar partisinin oylarında bu nedenle hiçbir zaman gerileme olmadı. Orban seçim öncesinde çeşitli bölümlere refah harcamalarını çok artırdı. Tüm bu süreç boyunca yerel seçimde kaybetmesine karşın Orban’ın oylarında hiç azalma olmadı.