İklim krizi: Türkiye’nin sera gazı salımları diğer ülkelere kıyasla ne durumda?

Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) Türkiye’nin sera gazı istatistiklerini yayımladı. Buna göre Türkiye’nin, pandemi sonrası toparlanmayla birlikte, 2020 yılında toplam sera gazı salımları bir evvelki yıla göre yüzde 3 artarak 524 milyon ton (mt) karbondioksit muadili (CO2e) düzeyine ulaştı. Pekala Türkiye’nin sera gazı salımları dünyanın diğer ülkelerine kıyasla ne durumda? Türkiye’de hangi kesimler en fazla sera gazı salımına sebep oluyor? TÜİK verilerine göre Türkiye’nin sera gazı salımları arasında karbondioksit salımları yüzde 79’luk en yüksek hisseyle ilk sıradaydı. Onu metan ve nitröz oksit gazları izedi. Metan 100 yıllık bir süre içinde karbondioksite göre 28-34 kat daha fazla ısı tutabiliyor fakat atmosferde karbondioksite göre daha kısa süre kalıyor. Tarımda gübre kullanımı, dökme alanlarında biriken çöpler, kömür ve diğer fosil yakıtların çıkarılması ve yakılması benzeri faaliyetler metan salımlarını artırıyor. TÜİK’e göre Türkiye’de metan salımlarının yüze 61’i tarım, yüzde 22’si atık, yüzde 17’si enerji bölümlerinden kaynaklandı. Nitröz oksit yahut azot oksit, atmosferde 150 yıla kadar kalabilen bir gaz. Fosil yakıtlar ve odunun yakılması sonucu ortaya çıksa da artışındaki en çok önemli faktörün azot bazlı gübrelerin yaygın kullanımı olduğuna inanılıyor.

Türkiye’nin karbon salımları diğer ülkelere ve bölgelere kıyasla ne durumda?
Ülkelerin karbon salımlarının yıllık pahalarını birbiriyle karşılaştırmak mümkün olsa da bu yaklaşım ülkelerin tarihi sorumluluklarını kapsam dışı bırakıyor. Bununla birlikte karbondioksit gazı atmosferde 300 ila 1000 yıl boyunca kalabildiği için ülkelerin Sanayi İhtilali’nden bu yana toplam salımlarının daha net bir manzara çizdiği düşünülüyor. Bu toplama kümülatif karbon salımları deniyor. 1751 yılından bugüne atmosefere 1,5 trilyon ton karbon salımı yapıldı fakat ülkelerin bu toplamdaki hisseleri arasında büyük farklar var. Örneğin ABD kümülatif karbon salımların yüzde 25’inden sorumluyken, AB’ye üye 28 ülkenin hissesi yaklaşık yüzde 22. Türkiye 1865 yılından 2020’ye kadar atmosfere toplam 11 milyar tona yakın karbon saldı. BBC Türkçe‘nin data yayıncılığı platformu Our World in Veri’nin 200’den fazla ülkeyi kıyaslayan bilgilerinden derlediği bilgilere göre, Türkiye kümülatif salımlarda 2020 itibarıyla yüzde 0,64 hisseye sahip. Türkiye tarihi salımlarda en fazla hisseye sahip ülkeler sıralamasında 26’ıncı sırada yer alıyor. BBC Hesaplamalarda dikkate alınması gereken bir diğer ayrım da nüfus. Zira toplam sera gazı salımları nüfus arttıkça artma eğiliminde ve bu, aldatıcı bir imaj çizebilir. TÜİK verilerine göre Türkiye’de kişi başı toplam sera gazı emisyonu 2020’de 6,3 tondu. Bu, 2020’de dünya ortalaması olan 4,47 tondan neredeyse yüzde 50 daha fazla. Türkiye’de kişi başı toplam sera gazı salımı yükseliş eğiliminde fakat ABD ve AB tarihî sera gazı salımlarında büyük hisse sahibi olan daha varlıklı ülke ve bölgelerde kişi başı salımların son üç yılda düştüğü görünüyor.

Türkiye’de en fazla sera gazı salımına sebep olan bölümler hangileri?
2020’de Türkiye’nin sera gazı salımlarının yüzde 70’i enerji kaynaklıydı.

Onu yüzde 14 ile tarım, yüzde 12,7 ile endüstriyel süreçler ve ürün kullanımı ve yüzde 3,1 ile atık sektörü izledi. BBC TÜİK’e göre enerji sektörü 2020’de yüzde 31,6’sı elektrik ve ısı üretiminden olmak üzere toplam karbondioksit salımlarının yüzde 85,4’üne neden oldu. Fosil yakıtların enerji üretiminde, ulaşımda, enerji ağır imalat bölümlerinde ve binalarda kullanımı enerji kaynaklı karbon salımlarını artırmaya devam ediyor. Uluslararası Enerji Ajansı’nın (IEA) tahliline göre Covid-19 krizi, 2020’de İkinci Dünya Savaşı’ndan bu yana global enerji kaynaklı karbondioksit salımlarında en büyük düşüşü sağladı. Lakin salımlar Nisan’dan itibaren tekrar yükselişe geçti ve Aralık 2020’de bir evvelki yılın benzer devrine göre yüzde 2 yükseldi.

Sera gazı salımlarının yeniden artışa geçmesinin sonuçları neler olabilir?
Dünya çapında ülkelerin Paris İklim Mutabakatı’nın 1,5 derece amacına yönelik taahhütlerini inceleyen Climate Action Tracker’a (CAT) göre Türkiye’nin bugünkü siyaset ve taahhütleri gezegeni 4 derecelik ısınma patikasına sürüklüyor.

CAT, Türkiye’nin Paris İklim Muahedesi’ni onaylaması ve “2053 net sıfır” amacını açıklamış olmasına karşın iklim siyasetlerini “kritik derecede yetersiz” olarak sınıflandırıyor ve “daha iddalı hedefler” belirlemesi gerektiği söylüyor. Türkiye’nin Birleşmiş Milletler’e sunduğu Ulusal Katkı Beyanı’nda 2030’a kadar toplam sera gazı salımının 1,17 milyar tona çıkacağını hesaplamış ve bundan yüzde 21’lik bir indirim yaparak 929 milyon tona düşüreceğini açıklamıştı. Sabancı Üniversitesi İstanbul Siyasetler Merkezi (İPM) tarafından yayımlanan “Türkiye’nin Karbonsuzlaşma Yol HaritasI: 2050’de Net Sıfır” raporuna göre herhangi bir tedbir alınmaması durumunda Türkiye’nin toplam karbondioksit salımları 2050’de 2018’e oranla yüzde 66 artarak 700 milyon tona çıkacak. Rapor ülkenin 2050’de Toplam sera gazı salımlarının 890 milyon ton olacağını tahmin ediyor. “Net sıfır emisyon” siyaseti için gerekli adımların atılması durumunda ise 2030’a kadar enerji tüketimi kaynaklı karbondioksit salımları yüzde 37, ekonomi genelindeki karbondioksit salımları ise yüzde 32 azaltılabilir.