İliç maden kazasına ilişkin taslak rapor, facianın birinci yılında tamamlandı

TBMM İliç Maden Kazası Komisyon raporu tamamlandı. Komisyon üyelerine ve siyasi partilere gönderilen raporda, cezaların ve maden alanlarındaki kontrol düzeneklerinin arttırılması gerektiği belirtildi. Maden kanuna ilişkin düzenlemeler, Madencilik Politikaları Üst Kurulu kurulması, afet ve yer bilimi dersi ve acil durum tedbirlerine ilişkin teklifler de sunuldu. 

Erzincan’ın İliç ilçesinde 13 Şubat 2024’te meydana gelen ve 9 işiçinin göçük altında kaldığı maden faciasının akabinde TBMM’de kurulan ve AKP Antalya Milletvekili Atay Uslu’nun başkanlık yaptığı komisyon, 3 aylık rutin müddetinin akabinde bir aylık ek sürede çalışmalarını tamamlayarak taslak raporu hazırladı. Rapora muhalefet milletvekillerinin şerhleri ve ek görüş yazmaları için 28 Şubat tarihine kadar süre verildi. 

“Malzemenin kaza esnasında siyanür taşıma potansiyeli dikkate alınmalıdır”

7 kısımdan oluşan 518 sayfalık raporun sonuç ve 78 maddelik teklifler bölümünde öne çıkan maddeler ise şöyle:

“- Kamuoyunda “üretim baskısı” olarak ifade edilen, işletmenin öngörülen termin planının önünde seyretmesi konularının daha yakından izlenebilmesi, bu noktada hak sahiplerinin hesap verebilirliğinin artırılması, ayrıyeten ilgili kamu kurumları tarafından üretim fliyeti dal önceliklerini, trendlerini vs. manaya ve anlamlandırmada, kontrol planı başta olmak üzere çeşitli siyasetler geliştirmede kolaylık sağlayacak çok önemli datalar sağlayacağı düşünüldüğünden Maden Kanunu’nda değişiklik yapılması gerektiği değerlendirilmiştir.

– Liç yığınında solüsyonun gereç ile etkileşime geçerek ve tabiatta hava ve güneş ışığı ile teması sonunda siyanürün bir kısmının parçalandığı bilinse de kayan gerecin kaza esnasında siyanür taşıma potansiyeli bulunduğu da dikkate alınmalıdır. Bu bakımdan, oluşan sızıntı suyunun pompa ile toplanarak atık havuzuna taşındığı ve kayan liç gerecinin tümünün bir depolama alanına taşındığı ifade edilmiştir. 

– Türkiye’de altın madenciliği bilhassa son 10-15 yılda gelişen bir kesimdir. Son yıllarda gelişen altın madenciliğinde özel zenginleştirme sistemleri kullanılmakta olup bunlardan biri yığın liç metodudur. Ülkemizdeki altın üretimi sektöründe meydana gelen gelişmeler de göz önüne alınarak, yığın liç kavramını bir bütün ve ayrıntılı olarak tanımlayan; yığın liç dizaynının, projesinin, işletiminin ve uygulamasının dinamik bir süreç olduğundan hareketle yeni gelişen durumlara göre güncellenmeni ve kontrolünü de içeren, geniş kapsamlı, bütüncül bir mevzuat çalışması yapılmalıdır.  Yığın liçi tesislerinin işletme ve kapatma sürecinde duraylılığına ilişkin ölçüm ve değerlendirme sonuçlarını sunmaları hususu mevzuatta açıkça düzenlenmeli ve kontrollere ilişkin konular gözden geçirilmelidir.

“Madencilik Politikaları Üst Kurulu” önerisi

– Altın madeni üretim işletmelerinin çevresel tesir ile ilgili tüm ölçümlerini ve tahlilleri şeffaf ve süratli bir şekilde kamuoyu ile paylaşması hesap verilebilirlik, izlenebilirlik ve altın madenciliği algısı açısından çok önemli bir konudur. Bu sebeplerle, bilhassa altın madenciliği alanında izleme süreçlerinin, çevresel tesirler açısından bilhassa suya, havaya, toprağa olan tesirleriyle ilgili rutin ya da rutin dışı ölçümlerin izlenmesi süreçlerinin kamuoyu ile anında paylaşılmasını sağlayacak düzenlemeler geliştirilmelidir.

– Acil Durum Planlarının, işyerlerinde aktif bir şekilde uygulanması ve tatbikatların uygulamalı bir şekilde gerçekleştirilmesi için gerekli önlemler alınmalıdır.  Madencilik alanında fliyet gösteren kurumların acil durum planları; sade ve anlaşılır olmalı, gereksiz detaylardan arındırılarak kolay uygulanabilir hale getirilmelidir.

– Tüm tabii kaynak yatırım ve işletme süreçlerini kapsayan (ruhsatlandırma, izin-lisans verme ve takip etme, izleme, denetleme, madencilik fliyetleri için siyasetler belirleme vb.) şura yapısına sahip yeni bir yapılanma inşa edilmesi, birden çok bakanlığı ve kurumu ilgilendiren madenciliğin stratejik adımlarını kolaylaştıracaktır. Madencilik alanındaki stratejileri belirlemek, stratejilerin takibini, uyumu ve uygulamasını sağlamak maksatlı madencilik fliyetlerine ilişkin yeni bir şura yapılandırması, “Madencilik Politikaları Üst Kurulu” oluşturulması konusunda çalışmalar yapılması önerilmektedir.

“Afet ve Yer Bilimleri dersleri müfredata dahil edilmelidir”

-Ülkemiz, tektonik ve iklim özellikleri dikkate alındığında; zelzele, heyelan, taşkın, çığ, kaya düşmesi birçok doğal tehlike potansiyeline sahiptir. Bu nedenle metalik maden üreten işletmelerin ek denetim ve takiplerinin yapılması gereklidir.

-İlkokuldan itibaren Afet ve Yer Bilimleri dersleri müfredata dahil edilmelidir.

-Maden işçiliğinde ihtisasın artırılması hedefiyle Milli Eğitim Bakanlığı tarafından sektörün görüşü alınarak Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığınca belirlenecek yerlerde yeterli sayıda meslek liselerinin kurulması, orta ya da uzun vadede bu meslek liselerinden mezun olanların madenlerde çalıştırılmaları desteklenmelidir. Bu okullara kayıt yaptırılmasının teşviki için öğrencilere burs verilmeli, bu konuda bütçeden kaynak aktarılmasının mümkün olmaması halinde Devlet hakkında uygun oranda artışa gidilmelidir.

Rehabilitasyona yönelik öneriler

-Altın madenciliğinde, sahanın eski haline getirme ve dönüştürme maliyeti ile çevresel tesir maliyeti gibi rehabilite bedellerinin işletmeciden büsbütün karşılanmasını sağlayacak maliyetlendirme, bedellendirme ve teminatlandırılma kriterleri ve standartları oluşturulmalıdır. Altın Madenciliği fliyetinden etkilenen alanların etkilenme durumları, eski haline getirilmesi yani rehabilitasyon, resterasyon, rejenerasyon süreçleri ile ilgili değerlendirme kriterleri, rehabilitasyon bedelinin ve maliyetinin hesaplanması standartları ve prensiplerini detaylarıyla mevzuatta yer almalıdır. İşletmeye başlama aşamasında alınan rehabilitasyon bedelleri, ileri evrelerde hatta kapatma aşamasında kullanılacağı için bedellerin nemalandırılması ile ilgili yasal bir çerçeve oluşturulmalıdır.

-Çevreye ziyanlı tesirleri azaltmak için, ağır metalleri tutan bitki çeşitleri ve canlılar kullanılarak biyoremediasyon ve fitoremediasyon çalışmaları teşvik edilmelidir.

“Araştırma çıktılarından yola çıkarak gerekli tedbirler üretilmelidir”

-Maden kazalarının önlenmesinde öncelikli olarak, ülkemizde meydana gelen maden kazalarının kök sebeplerinin araştırılması ile ilgili metodolojik bir ürün geliştirilmeli ve durumlarda izlenecek yol net bir şekilde belirlenmelidir. Ülkemizde madencilik genel olarak açık ocak ve yeraltı maden işletmeciliği ile yerine getirilmekte, solüsyon madenciliği alanında da uygulamalar bulunmaktadır. Maden kazaları, birçok ülkede meydana gelebilmektedir. Lakin, bu noktada çok önemli olan konulardan biri maden kazası meydana geldikten sonra, kazanın kök sebeplerinin ayrıntılı olarak incelenmesi ve ortaya çıkan sonuçlara göre bir kazanın tekrar etmemesi için gerekli tüm teknik, tüzel ve yönetimsel değişikliklerin en kısa sürede yerine getirilmesidir. Bu kapsamda; üniversite, dal ve konusunda uzman bireyler tarafından, ilgili bakanlıkların kontrolünde ve yürütücülüğünde bir ekip kurularak, araştırma ve geliştirme projeleri ile kazanın kök nedenleri ayrıntılı olarak araştırılmalı ve araştırma çıktılarından yola çıkarak gerekli tedbirler üretilmelidir.

-Hem madenlerde açma, izin, izleme ve işletme süreçlerinin hem maden kazaları riskinin azaltılmasına yönelik uygulamaların yargısal kontrolü hususlarında hem de maden kazalarına ilişkin soruşturma ve kovuşturmalar konusunda uzmanlaşmış mahkemelerin oluşturulması sağlanmalıdır.

-5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nda düzenlenen taksirle adam öldürme (öngörülen ceza kolay halinde iki yıldan altı yıla kadar hapis cezası), taksirle adam yaralama (öngörülen ceza kolay halinde üç aydan bir yıla kadar hapis) ve etrafın taksirle kirletilmesi (öngörülen ceza kolay halinde iki aydan bir yıla kadar hapis cezası) hatalarının madencilik fliyeti kapsamında işlendiği hallere has olmak üzere, kararın açıklanmasının geriye bırakılması kararı verme yasağı getirilmesi ve bu hallerin Kanunda suçun nitelikli hali olarak düzenlenmesi; böylece bu fillerin karşılığında daha ağır cezaların belirlenmesi sağlanmalıdır.” (ANKA)