İnanç Özgürlüğü Teşebbüsü raporu: Hem seküler hem dinî bölümlerden tepki gören bayanlar ikili hayat yaşamak zorunda kalıyor

Yayımlanan yeni bir rapora göre Türkiye’de kadınlar, toplumun seküler ve dinî bölümlerinden baskı gördüğü ve kendilerini sık sık ikili hayat yaşamak zorunda hissettiklerini söylüyor.

Norveç Helsinki Komitesi’nin İnanç Özgürlüğü Teşebbüsü, Türkiye’de Din ya da İnanç Özgürlüğü İzleme Raporu’nu yayımladı. “Temenniden Eyleme İlerleme Çağrısı” başlıklı rapor, Nisan 2019 ile Aralık 2021 tarihleri arasında Türkiye’de din ya da inanç özgürlüğü alanında yaşanan yasal, yargısal ve idari süreçlerde yer alan gelişmelere yer verdi. Raporda ayrıyeten, uluslararası insan hakları standartları ile uyumlu olmayan noktalara işaret edilirken bunları gidermek gayesiyle çok önemli tavsiyeler sunuldu. 

Rapor hazırlanırken çeşitli din ya da inanç topluluklarından ateist ve deist gruplara; ilgili sivil toplum kuruluşlarından İstanbul, Ankara, İzmir, Malatya, Elazığ, Mardin ve Diyarbakır’dan insan hakları savunucularına dek uzanan bir yelpazede 50’den fazla şahısla görüşüldü. Ayrıyeten çeşitli din ya da inançlara sahip, farklı yaş grupları ve mesleklerden bayanlarla görüşme yapılarak hazırlanan “Kadın ve din ya da inanç özgürlüğü” başlıklı kısımda din ya da inanç özgürlüğü toplumsal cinsiyet merceğiyle ele alındı. 

Din ya da inanç özgürlüğü alanında varlığını sürdüren problemler hala çözümlenmeyi bekliyor

Dr. Mine Yıldırım tarafından kaleme alınan raporda yer alan tespitlerden birincisi Türkiye’de din ya da inanç özgürlüğü alanında uzun müddettir varlığını sürdüren problemlerin hala çözümlenmeyi beklemesi. Yıldırım’a göre, “Bu sıkıntıların tahlili için yürütme, yasama ve yargı organlarının çok istikametli eforları gerekli ve uluslararası insan hakları ahenk kontrol düzeneklerinin kararlarına uyulması büyük ehemmiyet taşıyor. Örneğin, askerlik hizmetine karşı vicdani ret ile ilgili birçok AİHM kararı ve BM İnsan Hakları Komitesi’nin bir görüşünde ihlal tespit edilmesine karşın, şimdi iç hukukta gerekli düzenleme yapılmış değil.” Yıldırım ayrıyeten, din ya da inanç özgürlüğüyle ilgili derin sistemsel eşitsizliklerin Covid-19 salgını sırasında daha da görünür olduğunu dile getirdi. 

Ateistler, deistler ve agnostikler hayatın her alanında ihlallerle karşılaşıyor

Raporda dikkat alımlı bir diğer tespit de ateistler, deistler ve agnostiklerin işyerinde, aile içinde ve eğitim sisteminde karşılaştığı ihlallere ilişkin: “Ateist, deist ve agnostik ebeveyn ve öğrencilerin zarurî Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi derslerinden muafiyet hakkı bulunmuyor. Başta İslam olmak üzere genel olarak bir dine ya da inanca yahut söylediği söz edilen din ya da inancın makul yorumlarına karşı tenkitte bulunanlar, şikâyet konusu edilerek Türk Ceza Kanunu (TCK) kapsamında kovuşturmaya uğrama riskiyle karşı karşıya.”

İbadet yeri sorunu sürüyor, AİHM kararları göz arkası ediliyor 

İbadet yeri statüsü edinilmesi sıkıntısına da değinilen raporda bu sorunun özellikle Aleviler, Yehova Şahitleri ve Protestan cemaatleri açısından geçerli olduğu vurgulandı ve devlet yetkililerinin bu bahisteki AİHM kararlarını göz arkası ettiği ifade edildi. 

Din vazifelilerinin eğitiminde ve din hizmetlerinde dikkat alımlı eşitsizlik 

Din vazifelilerinin eğitimine ilişkin ayrımcılığa dikkat çekilen raporda şu tespitler yer aldı: “Sünni Müslüman din vazifelilerinin eğitimine tahsis edilen kamu kaynakları karşısında diğer dinlerin vazifelilerinin eğitimi için hiçbir kaynak ayrılmamasının yarattığı çarpıcı eşitsizlikler şimdi giderilmiş değil. Alevi cemaati, Rum Ortodoks Patrikhanesi, Ermeni Patrikhanesi ve Protestan cemaatii dinî topluluklar din görevlilerine Türkiye’de eğitim veremiyor.” 

Din hizmetlerinde de sırf Sünni Müslüman topluluğa kamu bütçesinden kaynak ayrıldığı aktarılan raporda, “Bu durumun ayrımcılık yasağına aykırı olduğu ve devletin eşitlik unsurunu gözetme yükümlülüğüyle çeliştiği” ifade edildi.

Hem seküler hem dinî kesitlerden tepki gören bayanlar ikili hayat yaşamak zorunda kalıyor

Raporda, farklı din ya da inanç topluluklarına mensup bayanlarla yapılan görüşmeler sonucunda bayanların, din ya da inanç özgürlüğü de dahil olmak üzere, insan haklarını kullanırken özgür iradeleri önünde büyük pürüzlerle karşılaştığı belirtildi. Bayanların bilhassa evde savunmasız olmaya devam ettiği, toplumun seküler ve dinî kısımlarından baskı gördüğü ve kendilerini sık sık ikili hayat yaşamak zorunda hissettikleri aktarıldı. Ayrıyeten raporda dinî kurumlarda bayanların temsil oranının son derece düşük olduğu tespiti yer aldı. 

Din ismine bayanların aşağılanmasına tepki ve “Bayanlar Camilerde” kampanyası

Raporda, din ismine bayanların aşağılanmasına karşı alenen eleştirel bir tavır sergileyen üç bayanın kıssalarına de yer verildi. Mescitlerde bayanların pozisyonunu güzelleştirmeye çalışan bayanların çalışmalarından ve “Kadınlar Camilerde” kampanyasından bahsedildi. 

Örgütlenme hakkı askıya alınmış durumda

Türkiye’de hiçbir din ya da inanç topluluğunun hukukî kişiliğe sahip olmaması ve bunun yarattığı sıkıntılara da dikkat çekildi. Ayrıyeten gayrimüslim cemaat vakıflarının hala yönetim şuralarını seçemiyor olmasının örgütlenme hakkını baltaladığına vurgu yapıldı: “Bu vakıfların yönetim kurulu seçimleri 2013’ten beri engelleniyor. Bunun sonucu olarak cemaat vakıflarının işleyişi ve bunlardan faydalanan cemaatler felce uğrayarak zayıflıyor. Söz konusu cemaat vakıfları kilise ve sinagog binaları, okul, hastane gayrimüslim cemaat mülklerinin yönetimi ve finansmanından öbür hayırseverlik faaliyetleriyle de uğraşıyor. Bu vakıflar cemaatleri için bir can simidi fonksiyonu görüyor.”  

Eğitimde din ya da inanç özgürlüğü kısıtlanıyor

Raporda, çocuğun din, vicdan ve din özgürlüğü, katılım hakkı ve ebeveynlerin çocuklarını kendi felsefi ya da dinî görüşlerine göre yetiştirme hakkının, Türkiye’deki eğitim sistemi içerisinde sistematik müdahaleye maruz kaldığı aktarıldı: “Bu derslerden muafiyet sistemi da dahil olmak üzere zarurî Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi dersleri, seçmeli din dersleri, okullardaki İslami dinî uygulamalar ve imtihan sistemleri, öteki ögelerin yanı sıra çocuğun din ya da inanç özgürlüğünün korunması önünde önemli pürüzler oluşturuyor.”

El konulan birçok mülk hala din ya da inanç topluluklarına iade edilmedi

Çok çeşitli din ya da inanç topluluklarına ait olan mülklerin ve bunlarla ilişkili vakıfların geçmişteki kayıplarının tesiri de raporda ele alındı: “Gayrimüslim cemaatler açısından, haksız şekilde el konulan cemaat vakfı mallarının iadesi süreci tamamlanmış; ziyanlar şimdi tam olarak giderilmiş değil.” Ayrıyeten, birçok dinî yapının da harap ve yok olma riskiyle karşı karşıya olduğu vurgulandı.

Somut teklifler

Din ya da inanç özgürlüğü alanında somutlaşan tüm bu eşitsizlik ve ihlallerin giderilmesi için sunulan somut tekliflerden kimileri şunlar: 

• Türkiye uluslararası insan hakları kontratlarına koyduğu tüm çekinceleri kaldırmalı.
• Türkiye Azınlık Lisanları Avrupa Şartı’nı ve Ulusal Azınlıkların Korunmasına dair Çerçeve Mukaveleyi onaylamalı.
• Türkiye din ya da inanç özgürlüğünü ilgilendiren davalarda verilen AİHM kararlarını ve İnsan Hakları Komitesi Görüşlerini yerine getirerek, aynı ihlallerin yaşanmasını önlemek için gecikmeksizin genel önlemler almalı. 
• Devlet yetkilileri ailede, din ya da inanç topluluğunda ve işyerinde din ya da inanç özgürlüğü önündeki mahzurları anlamak üzere gerekli adımları atmalı.
• Nüfus kayıtlarındaki din hanesi kaldırılmalı. Din hanesi resmi kayıtlardan kaldırılana dek, bireylerin din ya da inançlarını kendi tercih ettikleri şekilde ifade etmesine imkan tanınmalı. Buna ateizm ve agnostisizm gibi dünya görüşlerinin de dahil edilebilmesi için, sınırlı seçeneklere sahip bir listeden seçim uygulamasına son verilmeli. 
• Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi dersinden muaf tutulma hakkını kullanmak isteyen Hristiyan ve Yahudi öğrenciler, benzeyenderecede çok önemli olan nüfus kayıtlarında din hanesini boş bırakma hakkından feragat etmek zorunda bırakılmamalı. Muafiyet talebinde bulunmaları bu haktan yararlanmaları için kâfi sayılmalı. 
• MEB, ayrımcılık içermeyen bir muafiyet uygulaması için gecikmeksizin adımlar atmalı. 
• MEB, eğitim sisteminde çocuğun niyet, vicdan ve din özgürlüğünü destekleyecek şekilde, kendi program ve uygulamalarını gözden geçirip değiştirmeli. 
• Askerlik hizmetine karşı vicdani ret gecikmeksizin anayasal hak olarak tanınmalı. Vicdani retçilere yönelik olarak yürütülen tüm ceza davaları sona erdirilmeli ve tazminat sağlanmalı. 
• Vicdani ret müracaatlarına ilişkin istatistik tutulmalı. Bu istatistikler vicdani retçilerin sayısını, verilen para cezalarını, yürütülen ceza soruşturmalarını ve vicdani retçiler hakkında verilmiş olan mahkûmiyet kararlarını içermeli ve kamuoyu ile paylaşılmalı. 
• Diyanet İşleri Başkanlığı bayanların mescitlere eşit erişimini garanti altına almalı.
• Cemevlerinin, Protestan kiliselerinin ve Yehova Şahitleri ibadet salonlarının ibadet yeri olarak tanınması önündeki sistematik maniler çabucak kaldırılmalı. 
• Devlet yetkilileri ibadet ve uygulamada anadilin kullanımına müdahale etmekten kaçınmalı. Bilakis, din ya da inanç toplulukları ibadetleri sırasında klasik olarak kullandıkları lisanların kullanımı ve geliştirilmesi konusunda desteklenmeli. 
• Terör suçlarından mahkûm edilmiş şahıslar kamusal dinî hizmetlerden mahrum bırakılmamalı.
• Gayrimüslim cemaatlerin örgütlenme özgürlüğünü tam manasıyla koruyacak önlemler alınmalı. 
• Geçmişte haksız şekilde el konulan bütün malların dinî cemaatler ve vakıflara iadesine imkân sağlayan bir mevzuat çıkarılmalı. 
• Türk Ceza Kanunu’nun “dinî bedelleri aşağılamayı” suç sayan 216. hususu kaldırılmalı.
• Diyanet İşleri Başkanlığı, bayanların başta mescitler olmak üzere ibadet yerlerine erişiminin erkekler ile eşit şartlarda olmasını sağlamalı. 
•