İran’da başörtüsü yasağını reddedenlere garip cezalar: Kitap özeti, sosyal medya yasağı, temizlik

09.01.2025 09:00

A⁺

A^-

İran’da Mahsa Amini’nin ahlak polisinin nezareti altındayken ölmesinden sonra ülke genelinde yapılan şovların üzerinden iki yıldan fazla süre geçti. İran hükümeti krizin geçtiği imajını vermeye çalışırken başörtüsü ve başörtüsünün çok sayıda bayan tarafından reddedilmesi, hükümet için çok önemli bir korku olmaya devam ediyor.

Çok sayıda kadın, bazen meydan okumalarına karşı ağır bir bedel ödemelerine karşın, İran sokaklarında devletin onay vermediğ giyselerle dolaşmaya devam ediyor.

İran’da yargıçların çok önemli yetkileri var ve alışılmış olmayan cezalar verebiliyorlar. Sıklıkla da klâsik cezaları sembolik ve ideolojik motivasyonlu öbür sistemlerle harmanlıyorlar.

2016 imali Oscar ödüllü The Salesman sinemasındaki roluylü tanınan, İran’ın en çok sevilen oyuncularından Taraneh Alidoosti bu türlü bir cezayla karşı karşıya kaldı. Amini’nin vefatından sonra başlayan Kadın, Ömür, Özgürlük hareketinin destekçisi Alidoosti, başörtüsünü reddederek açıkça kanunlara karşı koydu. Hükümetin karşı koyuşa tepki vermesi bekleniyordu ama hem Alidoosti hem de diğer tanınmış isimlere konulan kısıtlamaların boyutunu pek kimse tahmin edemezdi.

Alidoosti’nin başına gelenler, ülkenin güneyindeki Keşm Adası’ndan kalkan bir iç hat uçuşuna binmesinin engellenmesiyle dikkat çekti. Avukatı, Alidoosti’ye seyahat ve mali işlem yapma yasağı getirildiğini söyledi. Oyuncuya daha önce de ülke dışına çıkış yasağı konulmuştu. İran yargısından bi sözcü bu türlü bir yasağın bulunmadığını savundu.

Hükümetin Alidoosti’ye karşı hali daha geniş kapsamlı bir stratejinin altını çiziyor: Muhalefete ilham verecek tesirli sesleri denetim etmek. Lakin verilen kimi garip cezalar, yargı sisteminin başörtüsü maddelerine karşı büyüyen direnişi denetim altına almakta zorlandığının işareti.

Sosyal medya yasağı

İran’da birçok öteki ünlü isim de Kadın, Ömür, Özgürlük hareketiyle dayanışma için başörtülerini çıkarttı.

Bir diğer tanınmış oyuncu Azadeh Samadi’ye altı ay sosyal medya yasağı verildi. Bu alışılmadık cezada mahkeme ayrıyeten Samadi’ye “anti-sosyal kişilik bozukluğu” için ruhsal tedavi görmesi koşulu koydu. Tedaviyi tamamladığına dair bir rapor almak zorunda kaldı.

Tecrübeli oyuncu Afsaneh Bayegan da aynı bir akıbetle karşılaştı. Sosyal medya yasağına ek olarak, terapi görme kaidesi getirildi.

Bu kararlar İranlılar ve cezaların geçerliliği ile ahlaki tabanını sorgulayan hukuk uzmanlarında öfke yarattı.

Leyla’nın Kardeşleri filminin yönetmeni Saed Roustaee de hedef alındı. Sinemalarında sıradan İranlıların sosyoekonomik çabalarını ele alan Roustaee’ye garip bir ceza verildi. Sinema üretiminde bireylerle ilgi kurması yasaklandı.

Bu ceza, yönetmeni profesyonel bir tecrit altına almayı ve sinema bölümündeki öbür insanları, hassas bahisleri ele almaktan yıldırmayı amaçlıyordu. Roustaee’ye vakitte devletin verdiği “ahlaki sinema yapımı” kursuna katılması talimatı verildi.

Tüm bunlara ek olarak “rejime karşı propaganda” suçlamasıyla altı ay hapis cezası aldı. Delil olarak da Leyla’nın Kardeşleri sinemasının Cannes Sinema Şenliği’nde gösterilmesi sunuldu.

Foto muhabiri Yalda Moayeri de altı yıl hapis cezasıyla birlikte öbür beş farklı ceza daha aldı: Başörtüsü yanlısı bir din adamının çalışmalarıyla ilgili 100 sayfalık bir araştırma ödevi yapmak, iki yıl cep telefonu ve sosyal medya kullanma yasağı ve iki ay boyunca bayanlara ait bir parkta temizlik yapmak.

Kitap okuma ve özetleme

En tartışmalı kararlardan biri de geçen yıl Mart ayında alındı. Müziği Baraye ile ilk En iyi Sosyal Değişim Grammy Mükafatını alan tanınmış müzikçi Shervin Hajipour, Mahsa Amini hareketinin marşı haline gelen şarkıyı söylemesi nedeniyle suçlamalarla karşılaştı.

Hapis ve seyahat yasağına ek olarak, mahkeme Hajipour’a çok önemli din adamları tarafından yazılmış iki kitabı okuma ve özetleme cezası verdi.

Hajipour’a verilen cezalara karşı gösterilen yaygın tepkiyle kararlar geli alındı.

İran yargı sisteminin başı Gholamhossein Mohseni Ejei kararları eleştirdi ve cezaların “caydırıcı” olması ve “tersine tesir yaratmaması gerektiğini” söyledi.

Kapalı kapılar arkasında duruşmalar

İran yargısının “yaratıcı” cezaları yeni değil. Yıllar boyunca aksiyoncular, gazeteciler ve sanatkarlar çoğunlukla aşağılanmak ve toplum dışına sürüklenmek üzere tasarlanmış alışılmadık cezalar aldı.

Halka açık kırbaçlama ve hapis, yargı sisteminin en önemli cezaları olmayı sürdürürken, son cezalar mahkumların güvenilirliğini ve nüfuzlarına darbe vurmayı amaçlıyor gibi görünüyor.

Yargı sisteminde son periyottaki değişikliklerle, sıradan hatalarda kamuya açık yargılamalar ve daha şeffaf cezalandırmalar artarken, siyasi suçlara ilişkin davalar kapalı kapılar gerisinde görülmeye devam ediyor.

Eylemciler sıklıkla, yargılanmadan yahut kendilerini savunma fırsatı verilmeden sosyal ve profesyonel kısıtlamalarla karşı karşıya kalıyor. Birtakım durumlarda da uçağa binmeye çalışıp yasaklı olduklarını gördüklerinde cezalarını öğreniyorlar.