İran’ın korkulan Evin Hapishanesi’nde yatan kadınların nadir duyulan anlatımları

BBC 100 Kadın
Nasim, küçük, penceresiz hücresinde tek başına yerde otururken, diğer mahkumlara işkence yapılıyormuş gibi kulağa gelen sesleri duyabiliyordu. Gardiyan hücrenin kapısına vurup: “Bu dayağı duyuyor musun? Hazırlan, sıra sana gelecek” dedi. Nasim “her gün 10-12 st sorgulanıyor” ve tekrar tekrar infazla tehdit ediliyordu. Genişliği iki metreyi bulmayan hücrede yatak yahut tuvalet yoktu. Tecrit hücresinde geçen dört ay, 36 yaşındaki kuaförün, İran’ın kötü şöhretli Konutun Hapishanesi ile ilk tanışmasıydı. Orada gördüklerinin hepsi sorguculardı. “Tek başına ölüp gideceğini ve kimsenin duymayacağını” düşündü. Evin Hapishanesi’nde tutulan Nasim ve diğer bayanların günlük ömrünü birden çok emniyetli kaynağın tabirlerini bir araya getirerek anlattık. Birçoğu, 22 yaşındaki Mahsa Amini‘nin Eylül 2022’deki vefatından sonra başlayan “Kadın, Hayat, Özgürlük” protestolarıyla irtibatlı olarak tutuklanan onbinlerce kişi ortasındaydı. Mahsa kıyafet kurallarına uymadığı gerekçesiyle gözaltına alınmış ve gözaltındayken ölmüştü. Evin Hapishanesi’nden salıverilen çok sayıda kişi, içerideki şartlar hakkında konuştu. Fakat hala içeride olan mahkumların hayatlarıyla ilgili ayrıntılar nadiren sızıyor. Duyduklarımız yalnızca zulmü değil, mahkumların bayan hakları için kampanya yaptığı ve konulan kısıtlamalara meydan okuduğu karmaşık tezatların bulunduğu bir yeri ifşa ediyor. Şaşırtan anlar da var. Örneğin bir mahkumun ortada eşiyle yalnız kalmasına izin veriliyordu ve bu mahkum gebe bile kalmıştı. Rap müzik ve makyajı seven Nasim, biri çatışmalar sırasında öldürülen arkadaşlarıyla birlikte protestolara katıldıktan sonra Nisan 2023’te gözaltına alındı. Sorguları “sokaklarda ölenleri düşünerek” atlattığını anlattı. Tecrit hücresinden çıktığında Nasim’i görenler bedenindeki kesikleri, yara izlerini ve ayrıyeten yanlış tabirler vermesi için nasıl azaptan geçirildiğini gördü. Rezvane de protestolardan sonra 2023’te eşiyle birlikte gözaltına alındı. Her ikisi de farklı bayan ve erkek kısımları olan Evin’e götürüldü. Sorgucular Rezvane’ye kocasını öldüreceklerini ve ona “ömür kararana, patlıcan aynıi morarana kadar” vuracaklarını söylediler. Tecrit hücresi, sorgular ve aşağılanmadan sonra Nasim bayan kanadına sevk edildi. Burada, çoğu siyasi kabahatlerden tutuklanmış, Rezvane de dahil 70 dolayında mahkum vardı. 2022’de İngiltere’ye dönmesine izin verilen İngiltere ve İran ikili vatandaşı Nazanin Zaghari-Ratcliffe de cezasının yaklaşık dört yılını Evin’de geçirdi. Buradaki bayanların çoğu, eylemleri nedeniyle mahkum edildi. Suçlamalar arasında “propaganda yaymak, rejime karşı silahlanmak ve ulusal güvenliği tehlikeye atmak” bulunuyor. 20 dolayında mahkumun kaldığı, üst üste üç kat ranzalar bulunan dört kalabalık hücrede kalıyorlar. Sıkışık bir alanda bir arada yaşamak sık sık problemlere, bazen de hem fizikî hem de kelamlı arbedelere neden oluyor. Lakin bayanlar, sıkı arkadaşlıklar da kuruyor. Kış aylarında “herkes donuyor” ve bayanlar “ellerinde sıcak su dolu şişelerle yürüyerek ısınmaya çalışıyor.” Yazın ise ter içinde kalıyorlar. Alanda küçük bir mutfak ve bir çift ocak da var. Hapishane kantininde yiyecek alacak kadar paraları olunca kendi yemeklerini yapabiliyorlar ve koğuşa gelen kolay hapishane yemeğinin üzerine beslenebiliyorlar.

Evin Hapishanesi’ndeki trans bireylere ayrılan koğuşun güvenlik kamerası imajı 2020’de sızdırılmıştı.
Kadınlar kanadındaki hücrelere benziyor.

Koridorun sonundaki karanlık, kirli alan sigara içme yeri olarak kullanılıyor. Küçük, betondan bahçede, çiçekler için bir yer var ve voleybol ağı da biraz hava almalarını sağlıyor. Kendi kıyafetlerini giyebiliyorlar ve iki tuvaleti olan koğuşta serbestçe dolaşabiliyorlar. Her akşam, tuvalet ve dış fırçalamak için sıra oluyorlar. Dört aydır yatan Rezvane, işte burada gebe olduğunu öğrendi. Yıllardır çocuk sahibi olamıyordu ve artık anne olmaktan vazgeçmişti. Fakat Evin’in kurallarına göre hala erkekler kanadında yatan eşiyle birlikte ortada özel olarak buluşabiliyorlardı ve bu buluşmalardan birinde haile kaldı. Hamile olduğunu anladığında “birkaç gün boyunca ağladı.” “Hapiste en berbat şeyin ruhsal baskı ve tansiyonlar olduğunu” gördü. Mahkumların günlerinin birçoklarını yataklarında oturarak geçirdiği kalabalık koğuşta sessiz bir yer bulmak daima vermek zorunda olduğu bir gayretti. Hapishanede elma suyuna, ekmeğe ve ete aş erdi. Bunları bulmak zordu. Kantinden biraz et aldığında, fiyatın dışarıya göre en az iki kat daha pahalı olduğunu gördü. Hapishane gebeliğin dördüncü ayında ultrasona girmesine izin verdi ve hekimler bebeğin kız olduğunu söyledi. Kızının “her bir kalp atışını duyduğunda umut daha da güçlendi.” Lakin hapishanedeki şartların bebeğin sıhhatini tehlikeye atabileceğinden korkuyordu. Rezvane yalnızca yemeklerden kaygılanmıyordu. Epilepsi hastasıydı ve gerilimden uzak durması gerekiyordu. Tabipler düşük riskinin büyük olduğunu söylediler. Gazeteci Vida fotoğraf yapmayı seviyor. Çarşafları tuval olarak kullanıp, diğer bayanların portrelerini yapıyor. Portrelerinden biri Kürt mahkum Pakşan Azizi‘ye ait. Sevgilisi, IŞİD kurbanlarına yardımcı olmak için Irak ve Suriye’deki Kürt bölgelerine gitmişti. Pakşan, İran rejimine karşı silaha sarılmak suçlamasıyla mevt cezasına çarptırıldı ve cezanın yakında infaz edilebileceği yönünde büyüyen bir dert var. Vida’ya, bâtın manaları olabilecek hiçbir şey çizmemesi uyarısı yapıldı. Bahçedeki fotoğraflarından birinde yıkılan tuğlalar ve gerisindeki yeşil bir orman vardı. Hapishane yönetimi üzerini boyadı. Bir koridorda, koşan bir İran çitası çizdi. Birtakım bayanlar “bundan nasıl iyi bir enerji aldıklarını” söylüyordu. Lakin bir gece yönetim bu fotoğrafın de üzerini boyadı ve Vida’nın fotoğraf materyallerine erişimini kısıtladı. Tıbbi bakıma ulaşmak da bayanlar için daima bir mücadele oldu. İnsan hakları eylemcisi ve Nobel Barış Mükafatı sahibi Nergis Muhammedi‘nin hayatını tehdit eden bir kalp ve akciğer hastalığı var. Ancak hapishanedeyken doktora erişmek için uzun bir mücadele vermek zorunda kaldı. Yakınları, doktor randevusu sırasında başörtüsü takmayı reddettiği için idarenin daima engellediğini söyledi. Yönetim, diğer mahkumların iki hafta boyunca açlık grevi yapmasının akabinde geri adım attı. Nergis, tıbbi münasebetlerle Aralık başında 21 gün serbest bırakıldı. Parmaklıklar arkasında Nergis ve öbürleri protestolar yaptı, sonları zorladı ve hakları için savaşmaya devam etti. Maddelere göre başörtüsü takmaları gerekmesine rağmen, bir çoğu reddetti. İdareyle uzun bir arbededen sonra, mahremiyet için güvenlik kameralarının görüşünden uzakta, yataklarına çarşaf asmalarına izin verildi.

Kadınların yüzleşmek zorunda kaldığı en büyük zorluklardan biri cezalarını duymak. Nasim’in sorgucuları vefat cezasıyla tehdit etti ve akibetini öğrenmek için yaklaşık 500 gün beklemek zorunda kaldı. Teselliyi baht arkadaşlarında buldu. Nasim arkadaşlarını kendisine ömür veren ve “kanatlarının altındaki yaralara merhem olanlar” diye tanımladı. Her sabah arkadaşlarından biri yatak perdesini çekip, kahvaltıya kalkmasını sağlıyor. Kaynaklarımızdan biri “Her gün yapacak bir şeyler düşünüyoruz. Günün sonunda da ‘Bugün de yaşadık’ diyoruz sözleriyle açıklıyor durumu. Diğerleriyse vakitlerini şiir okuyarak, müzik söyleyerek, el imali kart oyunları oynayarak yahut televizyon izleyerek geçiriyorlar. Dizi, belgesel ve futbol gösteren İran kanallarını izleyebilecekleri iki televizyonları var. Cezasını beklerken ve daima idam cezası tehdidi altındayken, Nasim’in devam edebilmesini sağlayan bu küçük şeylerdi. Sonunda cezası açıklandı ve altı yıl hapis, 74 kırbaç ve Tahran’dan uzak bir kasabada 20 yıl sürgün cezası aldı. Propaganda yaymak ve İslam Cumhuriyetine silahla karşı gelmekle suçlanmıştı. Cezasının tartısına rağmen, Nasim şu anda yenide nefes alabildiğini hissediyor ve kaybettiğini sandığı hayatını kucaklıyor. Kanattaki üç bayan rejime karşı silaha sarılmaktan yahut silahlı kümelerle kontaklı olmaktan mevt cezasına çarptırıldı. Lakin birinin cezası bozuldu. Uluslararası Af Örgütüne göre İran’da geçen yıl 800’den fazla kişi infaz edildi. Bu, son sekiz yıldaki en yüksek sayıydı. Çoğu idam cezası şiddet ve uyuşturucu suçlarından verildi ve kimileri bayandı. Dolayısıyla, her salı günü bayanlar hapishanenin bahçesinde infazları protesto ediyor, gece boyunca bahçeden çıkmayı reddediyorlar ve açlık grevleri yapıyorlar.

Kampanya İran genelindeki hapishanelerde yayıldı ve uluslararası destek gördü. Mahsa Amini’nin mevt yıldönümünde Evin’deki bayanlar başörtüleri yaktı. Bu hareketlerin karşılığı da oluyor. Bazen gardiyanla koğuşları basıp, bayanları dövüyor ve yaralıyor. Ek sorguya alınabiliyorlar, tecrit hücresine atılabiliyorlar yahut telefon görüşmesi ve ziyaretçi hakları engelleniyor. Kaynaklarımızdan birine göre gardiyanların çoğu bayan ve kaynaklarımıza göre üstlerinden aldıkları emirlere göre “bazen nazikler, bazense zalimler.” İran hükümeti sıklıkla insan hakları ihlalleri argümanlarını reddediyor ve Evin’deki şartların tüm gerekli şartları karşıladığını ve mahkumlara kötü muamelede bulunulmadığını savunuyor. Rezvane’nin doğumu yaklaşırken, hapishane yönetimi doğum için dışarı çıkmasına izin verdi. Ekim’de bir kız bebek dünyaya getirdi. Ancak kızını sıhhatle kucağına almış olmasının sevinci ve rahatlığı kaygı, mutsuzluk ve öfkeyle karışıktı. Kocasının çıkmasına izin verilmedi. Fakat bebeğinin babasını Evin’de görebilmesine müsde edildi. Stres nedeniyle Rezvane anne sütü üretemedi. Yakında bebeğiyle birlikte, beş yıllık cezasının geri kalanını tamamlaması için Evin’e geri çağrılmayı bekliyor. Erken tahliye edilmezse yaklaşık dört yıl daha yatabilir. Genelde bebeklerin iki yaşına kadar anneleriyle birlikte mahpusta kalmasına izin veriliyor. Bu mümkün olmazsa, bakımevine yerleştiriliyorlar. Ancak bir mahkum, hapishanedeki zorlukların mahkumları durdurmak bir yana “daha gözü pek ve güçlü” kıldığını söylüyor. Bu da “gelecek net: savaşmak, mahpusta bile” inançlarını körüklüyor.