İsrail nasıl bir Orta Doğu tasarlıyor?

Al Ragaie
BBC Arapça Servisi

“Yeni bir Orta Doğu”, İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu’nun daha önce de dile getirdiği bir ifade.

İsrail’in istikrarını değiştirerek bölgenin farklı bir siyasi haritasını çizme maksadı de yeni değil.

Ancak İsrail’de kimi yorumcular, yaşanan gelişmeler ve Hamas’ın bundan bir yıl önce 7 Ekim 2023’te düzenlediği saldırı sonrası artan askeri operasyonlar ve çatışmalar nedeniyle, bu planın gerçekleşmesi ihtimaline “eskiye göre çok daha yakın” olduklarını düşünüyor.

Tartışmalı İsrail haritaları

İsrailli yetkililerin uluslararası konferanslarda kürsüye çıkarak gösterdikleri haritalarda Filistin devleti ya da topraklarına dair herhangi bir işaret bulunmuyor.

Netanyahu da, Birleşmiş Milletler (BM) Genel Konseyi’nde yaptığı son konuşmada iki harita ile temsilcilerin karşısında çıktı.

İlk harita, İsrail ile barış mutabakatı imzalayan ya da bağlantılarını olağanlaştırma maksadıyla müzakereler yürüten ülkeleri kapsayan yeşil alanları içeriyordu. Bu ülkeler Mısır, Sudan, Birleşik Arap Emirlikleri (BAE), Suudi Arabistan, Bahreyn ve Ürdün’dü.

İkincisi ise, Netanyahu’nun “lanetli” olarak nitelediği siyaha boyanmış alanları içeriyordu.

Bunlar arasında İran ve bölgedeki müttefikleri Suriye, Irak, Yemen ve Lübnan da yer alıyordu.

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, yaptığı bir konuşmada “Dicle ve Fırat arasındaki vatan topraklarımıza göz koyacaklar. Önünde poz verdikleri her haritayla bunu açık açık söylüyorlar” sözleriyle “İsrail’in nefret içeren emellerine” karşı ikazda bulundu.

İsrail’in ‘yeni Orta Doğu’ fikri neyi kapsıyor?

Carnegie Orta Doğu Merkezi’nin kıdemli araştırmacılarından Yezid Sayigh, buna aynı emellerin Netanyahu’nun gündeminin baş sırasında olduğuna dair bir gösterge olduğunu düşünmüyor; bunun İsrail hükümetinin asıl amaçladığı olduğuna inanmadığını belirtiyor.

Sayigh, “Netanyahu’nun şimdi dayatmaya çalıştığı yeni Orta Doğu fikri, İsrail’in Filistin topraklarının geri kalanını sömürgeleştirmesini sağlamaya dönük” diye de ekliyor.

Batı Şeria’da yerleşim projelerini genişletme niyetini saklamayan İsrail, Arap dünyasının ve uluslararası toplumun tenkitlerine karşın yerleşim sayısını artırma niyetini açıkça ilan etti.

Washington Yakın Doğu Siyasetleri Enstitüsü kıdemli araştırmacısı David Schenker, “İsrail’de sağcı hükümette iki devletli tahlile inanmayan birçok bakan bulunduğunu ve Oslo Mutabakatlarından bu yana bir Filistin devleti kurulması ihtimaline en uzak noktada olduğumuzu” söylüyor.

Daha önce ABD’nin Yakın Doğu İşlerinden Sorumlu Dışişleri Bakan Yardımcısı olarak görev yapan Schenker, “Öte yandan ABD’nin, Filistin topraklarını içermeyen bu İsrail haritalarını onaylayacağını düşünmüyorum. İsrail’in ‘yeni Orta Doğu’ fikri, İran’ın yarattığı tehditlerden arındırılmış bir bölgeyi kapsıyor” diye de ekliyor.

‘İran tehdidinden’ arınmış bir Orta Doğu

BBC’ye konuşan emekli İsrail istihbarat vazifelisi ve güvenlik uzmanı Miri Eisen, “İsrail yeni bir Orta Doğu dayatmak istemiyorİran’daki molla rejiminin bölge nizamını tanımlamasına izin vermemekte kararlı” diye açıklıyor.

Sayigh ise, Netanyahu’nun tabirlerinin “İran’ın nükleer programını sona erdirmek ve 7 Ekim’deki Hamas ataklarının kendisiyle ilgili yarattığı global utancı telafi ederek tarihteki pozisyonunu yenilemek” amaçladığı taşıdığını söylüyor.

Hizbullah lideri Hasan Nasrallah’ın Beyrut’un güneyine yönelik İsrail’in kapsamlı saldırı sonucunda öldürülmesi ise, savaşta jeopolitik bir dönüm noktası olarak görülüyor.

İran, kendi topraklarında Hamas’ın siyasi lideri İsmail Haniye’nin öldürülmesine misilleme olarak, uzun müddettir Batı’da dert yaratan çeşitli mühimmatı kullanarak İsrail’e balistik füze saldırısı düzenledi.

İsrail ise İran’ın saldırısına kendi seçeceği bir vakitte karşılık vereceğini açıkladı.

Askeri tahlil kâfi değil

ABD, stratejik üstünlüğünü sağlamak ismine İsrail’e çok önemli destek sunuyor ve tırmanan gerginlikler sonrası bölgedeki askeri varlığını ağırlaştırdı.

Ancak Washington, bu dayanağı için, resmi konuşmalarında tekrar tekrar dile getirdiği birtakım kırmızı çizgilerin (İran’ın nükleer projesini hedef almak ve iki devletli çözüm) aşılmamasını kaide koşuyor.

Eisen, İsrail’in askeri aksiyonlarının “İran’ın bölgedeki vekil güçlerine silah ve ideoloji ihraç etmesini engellemeye yönelik” olduğunu ve bu güçlerin “askeri kabiliyetlerini zayıflatmayı amaçladığını” belirtiyor.

David Schenker ise, İsrail’in İran’ın bölgedeki “vekil güçlerini” zayıflatma konusunda ilerleme kaydettiğini, lakin Arap devletlerinin dayanağı olmadan bölgede yeni bir düzen kuramayacağı” yorumunu yapıyor.

Schenker “Hamas, Filistin ve Arap devletlerinin gayretleri ile uluslararası diplomasi olmadan, benzeyenşekilde Hizbullah da Lübnan topluluğunun da gayretleri olmadan kendini yeniden yapılandırabilir” diye de ekliyor.

Öte yandan Eisen, İsrail’in “İran tehdidi” algısını paylaşan müttefiklerle güvenlikle ilgili, ekonomik ve hatta teknolojik iştiraklerini güçlendirmeye çalıştığını belirtiyor.

Son yıllarda Washington, bölgedeki olağanlaşma projesine öncülük ederek ekonomik ve askeri teşviklerde bulundu, İsrail’in Araplara yönelik bir tehdit değil, bilakis İran’a karşı stratejik bir ortak olduğu fikrini de yaymaya çalıştı.

Geçtiğimiz dört yılda, Fas, BAE ve Bahreyn’in İsrail’le imzaladıkları İbrahim Mutabakatları ile bölge münasebetlerindeki olağanlaşmanın suratı artmış olsa da, 7 Ekim atakları ve devamındaki İsrail-Gazze savaşıyla bu süreç sekteye uğradı.

Öte yandan İsrail, Suudi Arabistan ile ilişkileri olağanlaştırmayı hedefliyor.

Bölgede Şii nüfusun yoğunlukta olduğu İran’ın tesirini artırmasına ve müdahalesine karşı çıkan Suudi Arabistan, aynı vakitte İran’ın Orta Doğu’da hakimiyet kurmasından korkuyor.

Ancak Suudi Arabistan, bir Filistin devleti kurulana kadar İsrail ile diplomatik ilgi kurmayacağını Financial Times’da yayımlanan bir makalede resmen ilan etti.

7 Ekim atakları öncesinde jeopolitik ve ekonomik alandaki değişimler, daha önce İsrail devletinin 1948’de kurulması sonrası Filistin’in bölünmesine karşı çıkarak İsrail’i tanımayı reddeden Mısır, Suriye, Lübnan ve Ürdüni birtakım Arap ülkelerinin tavırlarını değiştirmede çok önemli bir rol oynamıştı.

Schenker, “Bu ülkelerin Filistinlilere sempati duyduğuna kuşku yok, lakin İsrail’in tek sorun olmadığını, aynı vakitte Filistinli karar vericilerin de sorunun bir kesimi olduğunu fark ettiler ve olağanlaşma sürecini Filistin-İsrail çatışması ile ilişkilendirmekten vazgeçerek kendi çıkarlarını öne koydular” diyor.

Ekonomik ortaklık

7 Ekim öncesi olağanlaşma sürecinde mutabakatlar savunma, siber güvenlik ve enerji gibi mevzuları da kapsıyordu.

Savaşın başlamasıyla, İsrail ve Arap ülkelerindeki yeni ortakları arasındaki ticari işbirliği yavaşlamış olabilir. Fakat İsrail’in resmi verilerine göre, ülkenin beş Arap devleti ile arasındaki ticaret finansal yılın ilk yarısında arttı. Buna BAE, Mısır, Bahreyn ve Fas öncülük etti.

İsrail gazetesi Mriv, BAE ile İsrail arasında iki ülke arasında bir ticaret yolu inşa edilmesini amaçlayan yeni bir anlaşma imzalandığına dair bir haber yayımladı.

Bu yolun Suudi Arabistan ve Ürdün’den geçerek Mısır’a kadar uzanacağı biliniyor.

İsrail doğal gazı da Mısır’daki birtakım enerji şebekelerinin çok önemli bir kısmına kaynak oluşturuyor.

İsrail’in yeni bir bölgesel düzen inşa etmek için “diplomasi, ekonomik iştirak ve güçlü bir savunma ve askeri eylem planını bir araya getirmesi” gerektiğini söyleyen Schenker, sözlerine şöyle devam ediyor:

“Orta Doğu’daki değişimler, ABD, Rusya ve Çin arasındaki diğer uluslararası çatışmalardan ve Avrupa’nın iç siyasetindeki gelişmelerden bağımsız düşünülemez.”

Schenker’e göre, dert yaratan bahis, hızlanan bölgesel ve global değişimler sonucu çatışmaya ve savaşa yönelik eğilimin de dünyada giderek sürat kazanıyor olması.