İşte maymun çiçeği hakkında bilinmesi gerekenler

Başlangıçta, İngiltere’de altı vaka vardı. Fakat kısa süre içinde Almanya, İspanya, Portekiz, Fransa, Belçika ve İtalya da dahil olmak üzere diğer Avrupa ülkelerinde de yeni olaylar tespit edildi. Hastalığa ayrıyeten Kuzey Amerika, Latin Amerika ve Avustralya’da da rastlandı. Uzmanlar şimdilik paniğe gerek olmadığını söylüyor, ama tekrar de temkinli ve önlemli olunması konusunda uyarıyor.

Avrupa Hastalık Tedbire ve Denetim Merkezi (ECDC) tarafından 23 Mayıs’ta yayınlanan risk değerlendirmesinde, AB ve Avrupa Ekonomik Alanı (AEA) ülkelerine “yeni maymun çiçeği hadiselerinin süratli bir şekilde tanımlanması, tedavisi, temas takibi ve raporlanmasına odaklanmaları” tavsiye edildi.

Mevcut hadiselerin çoğu hafif hastalık semptomları gösteriyor. ECDC yöneticisi Andrea Ammon da “Genel nüfus için yayılma riski şimdi çok düşük. Bununla birlikte, virüsün yakın temas yoluyla, örneğin birden fazla cinsel partneri olan şahıslar arasındaki cinsel aktiviteler sırasında daha fazla yayılma mümkünlüğünün yüksek olduğu tahmin edilmektedir” sözünü kullandı..

ECDC’nin risk değerlendirmesinde “Bulaşma, mukoza zarlarının ya da bozulmamış cilt lezyonlarının (doku değişimlerinin) bulaşıcı hususlarla yakın teması ya da uzun periyodik yüz yüze temas sonucu havadaki damlacıklar yoluyla gerçekleşebilir” sözleri yer aldı.

Olağan çiçek aşısı muhafaza sağlayabilir

Maymun çiçeği aslında yeni bir hastalık değil. Hastalık 1958 yılında keşfedildi. Bugüne kadar çoğunlukla Batı ve Orta Afrika’da görülürken diğer ülkelerdeki vaka sayısı yok denecek kadar azdı.

Dünya Sağlık Örgütü’ne (DSÖ) göre, olağan çiçek hastalığına karşı bir aşılama maymun çiçeğine karşı da tesirli olabilir. Çünkü iki hastalık da kökten geliyor. DSÖ, 1966’da dünya çapında çiçek hastalığına karşı bir zarurî aşılama kampanyası başlatmıştı. Bu kampanya meyvelerini verdi ve DSÖ, 1980 yılında çiçek hastalığının dünya genelinde önüne geçildiğini ilan etti. O vakitten buyana çiçek hastalığına karşı yaygın ve faal bir aşılama yapılmadı.

Birçok insanın aşı koruması yok

İngiliz bilim insanlarının Temmuz 2020’de “Vaccine” mecmuasında yayınlanan çalışmasına göre, dünya nüfusunun tahminen yüzde 70’inin halihazırda çiçek hastalığına karşı tesirli bir aşı koruması yok.

Avrupa Hastalık Denetim Otoritesi (ECDC), maymun çiçeğine karşı şimdi “çember aşılama” diye isimlendirilen yolu tavsiye ediyor. Bu yolda, kitlesel aşılama yerine yalnızca virüsle enfekte hastaların temaslı olduğu bireyler aşılanarak bir “bağışıklık çemberi” oluşturulmaya çalışılıyor.  Hakikaten İngiltere’de bu tavsiye çoktan hayata geçirildi bile.

Halihazırda Dünya Sağlık Örgütü’nün elinde gereğince çiçek hastalığı aşısı mevcut. Buna ilaveten ABD, Almanya, Avusturya ve İsviçre aynıi birçok ülke kendi aşı stoklarına sahip. Uzmanlar, her ne kadar Covid-19 gibi bir pandemi riskini yüksek görmemekle birlikte tekrar de çoğu ülkenin mümkün bir çiçek salgınına karşı hazırlıklı olduğu değerlendirmesini yapıyor. 

Maymun çiçeği nasıl bulaşır?

MPV (Monkeypox virus) olarak da isimlendirilen maymun çiçeği virüsü, “zoonoz hastalıklar” ailesine dahil. Zoonoz, omurgalı hayvanlardan insanlara geçen (zooantroponoz) ve insanlardan omurgalı hayvanlara geçen (antropozoonoz) herhangi bir enfeksiyon hastalığını tanımlayan terim. Kuduz, kuş gribi, domuz gribi ve meczup dana hastalığı gibi birçok ağır ve çok önemli hastalık bu kategoride.

İnsanlara bilhassa maymunlar ve çeşitli kemirgen tiplerinden bulaşan MPV, enfekte hayvanlar, bunların salgıları ya da kanları, dışkıları ya da doku ile teması yoluyla oluşuyor. Hastalık, enfekte hayvanların etiyle temas edilmesi ya da bunların tüketilmesi sonrasında da ortaya çıkabiliyor.

Maymun çiçeği için kuluçka müddeti 7 ila 21 gün. Beşerden beşere bulaşması mümkün, lakin bu son derece ender görülür ve yalnızca çok yakın temasla gerçekleşir.

Bununla birlikte, beşerden hayvana bulaşma söz mevzusuysa ve virüs bir hayvan popülasyonunda yayılırsa, ECDE’nin değerlendirmesine göre, hastalığın Avrupa’da endemik hale gelme riski vardır. Bu nedenle, virüse maruz kalan evcil hayvanları tedavi etmek ve hastalığın yabanî hayvanlara bulaşmasını önlemek gerekir.

Belirtileri neler?

Olağan çiçek hastalığına göre nispeten daha hafif seyreden maymun çiçeği enfeksiyonun ilk belirtileri griple birebirlik göstermekte: Ateş ve halsizliğin yanı sıra baş, kas, eklem ve sırt ağrıları görülür, lenf bezleri şişer.

Ayrıyeten “çiçeklenme” denilen çok bariz cilt değişiklikleri oluşur. Hastalığın evresine bağlı olarak bu cilt değişiklikleri su çiçeği, zona ya da frengi (sifiliz) vakalarındakine aynı şekilde kızarıklıklar, nodüller ya da kabarcıklar şeklinde ortaya çıkar.

Bunlar ekseriyetle yüzde başlar ve daha sonra bacak ve kollar başta olmak üzere, bedenin diğer bölgelerine de yayılır. Yeni görülen kimi hadiselerde, söylediği söz edilen cilt bozulmalarının genital bölgelere de sıçradığı tespit edildi. Bu durum bilhassa eşcinsel birliktelik yaşayan erkeklerde daha sık görüldü.  Uzmanlar, ciltte olağandışı değişiklik yahut tahriş durumlarında çabucak tıbbi yardıma başvurmayı tavsiye ediyor.

Alman Robert Koch Enstitüsü’ne göre, 16 yaşın altındaki çocuklar Orta Afrika varyantı ile enfekte olursa, mevt riski yüzde 11’i bulabilir. Avrupa ve ABD’de görülen Batı Afrika varyantındaki mevt oranı ise yüzde bir seviyesinde.

Refik Saydam’da üretilen virüs deva olabilir mi?

Mevcut terapiler ekseriyetle semptomları tedavi etmeye ve rahatsızlığı hafifletmeye odaklanıyor. Ortopoks isimli bir çiçek virüsü tipinin tedavisi için geliştirilen Tecovirimate aktif hususunu içiren kapsül formundaki ilaç, yakın zaman önce AB tarafından da onaylandı. Söz konusu ilaç, olağan çiçek hastalığının yanı sıra sığır ve maymun çiçeği olaylarının tedavisinde de kullanılıyor.

Refik Saydam Hıfzıssıhha Enstitüsü’nün 1930’larda ürettiği “Modified Vaccinia Virus Ankara” (MVA) isimli virüse dayanan çiçek hastalığı aşısı da AB tarafından onaylanmış durumda. Bu aşı başlangıçta yalnızca olağan çiçek hastalığına karşı öneriliyordu. Fakat günümüzde ek bir resmî onaya gerek olmadan maymun çiçeğine karşı da kullanılabiliyor. (1928 yılında kurulan Refik Saydam Hıfzıssıhha Kuruluşu, çiçek, tifüs, boğmaca ve frengi aşıları başta olmak üzere çok sayıda aşı ve serum üretmiştir. 2011 yılında T.C. Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü’ne bağlanmış olup Refik Saydam ismi artık kullanılmamaktadır.)

ABD ve Kanada’da ise yeniden MVA bazlı Imvanex aşısı, hem çiçek hastalığı hem de maymun çiçeği tipleri için onaylandı.

Aşılama süreci çoklukla üst kolda deri altından yapılıyor ve MPV virüsüne karşı herhangi bir bağışıklığı olmayan bireyler için öneriliyor. Daha önce aşılanmış bireylerde ise 0.5 mililitrelik bir aşı dozu kâfi oluyor. Aşının maymun çiçeğine karşı etkinliği yaklaşık yüzde 85 düzeyinde.