İzotop tahlili Sincan pamuğunun izini sürdü

Çin’in Sincan bölgesinde yaşayan Uygurlara yönelik sistematik baskısı, sık sık uluslararası kamuoyunun gündemine geliyor. Sincan’da üretilen pamuk ve dokumacılık ürünlerinin de zorla çalıştırma sonucunda elde edildiği savını ortaya atan çok sayıda uluslararası araştırma ve raporlar bulunuyor. Bunlardan biri de geçen Kasım ayında yayımlandı.

İngiltere’deki Sheffield Hallam Üniversitesi’ne bağlı Helena Kennedy Uluslararası Adalet Merkezi tarafından hazırlanan “Pamuk Aklama: Sincan Pamuğu Uluslararası Tedarik Zincirinde Nasıl Gizleniyor” raporu, 100’den fazla global markanın Çin’in Sincan bölgesindeki Uygurlara zorla toplatılan pamuğu kullanma riskiyle karşı karşıya olduğunu belgeledi. Dünyaca ünlü Alman dokumacılık firmaları da bu markalar içerisinde yer aldı.

Meğer Alman markaları, zorla çalıştırma nedeniyle Sincan’dan ürün almadıklarını iddia ediyordu. NDR’in (Kuzey Almanya Radyo Televizyon Kurumu) araştırmacı gazetecilik Youtube kanalı STRG_F tarafından yapılan ve DW Türkçe’nin katkı sağladığı araştırma, dünyaca ünlü Alman markaların aksi istikametteki vaatlere karşın Sincan pamuğu içeren çok sayıda ürün sattığını ortaya koydu.

İzotop tahlili pamuğun menşeini ortaya çıkardı: Adidas da var Puma da

Sincan pamuğunun izini süren ve araştırmaya katkı sağlayan ise giysilerde kullanılan kumaştaki izotopların tahlil edilmesine dayanıyor. Söz konusu tahlil sonucunda, kullanılan pamuğun dünyanın hangi bölgesinden geldiği tespit edilebiliyor.

İzotop tahlilinde Avrupa’nın önde gelen laboratuarlarından biri olan Agroisolab Jülich ile Niederrhein Uygulamalı Bilimler Üniversitesi’nin ortak çalışmasıyla yapılan araştırmada, pamuğun menşeini saptamak üzere özel bir metot kullanıldı. Agroisolab’den Dr. Markus Boner, elde edilen bulgulara dayanarak “İzotop tahlili çok açık. Tahlil ettiğimiz pamuk, diğer ülkelerden yahut Çin’in Sincan dışındaki bölgelerinden tedarik edilen pamuklardan çok önemli ölçüde farklılık gösteriyor” değerlendirmesini yaptı.

Ve bu tahlil; Adidas, Hugo Boss, Puma, Jack Wolfskin ve Tom Tailor ile Çinli marka Shein’in piyasaya sürdükleri eserlerde Sincan bölgesinde üretilen pamuğu kullandığını ortaya çıkardı.  

Ünlü markalar iddiaları reddetti

Sincan pamuğu kullanıldığı tezini ünlü markalara da sorduk, fakat firmalar bu iddiaları reddetti. Adidas diğer ülkelerden pamuk tedarik ettiğini, Puma ise eserlerinde Sincan pamuğu bulunmadığını savundu. Hugo Boss zorla çalıştırma uygulamasına müsamaha göstermediklerini belirtti, fakat Sincan pamuğu argümanını karşılıksız bıraktı. 

Jack Wolfskin eserlerinde Sincan pamuğu kullanılıp kullanılmadığı sorusuna karşılık vermedi, lakin zorla çalıştırmanın “kabul edilemez” olduğunu ifade etti. Çinli Shein markası yalnızca saygın kaynaklardan tedarik sağladıkları karşılığını verdi. Tom Tailor ise sorularımıza cevap vermedi. 

“Cezaevinden çalışma kampına transfer edildik”

Sincan bölgesinde yaşayan Uygurlar, Çin’in siyasetleri nedeniyle insanlık dışı şartlarda zorla çalıştırılıyor. Araştırma kapsamında şahitler ve mağdurlar, pamuk hasadı ve pamuğun işlenmesi sırasında uygulanan zorla çalıştırma uygulamasının zorlu şartlarını anlattı. Onlardan biri de Erbaqyt Otarbai. 46 yaşındaki Kazak asıllı adamın tanıklığı münferit değil, tersine sistematik zulmü ortaya koyan bir anlatım. İşkenceye maruz kalan Otarbai’nin el bileği, başı ve omzunda izler var.

Çin’in Sincan bölgesinde aylarca cezaevinde kalan Otarbai, içeride geçirdiği süre boyunca dayak yemiş ve elektroşokla işkenceye uğramış. İngiltere’ye iltica eden eski kamyon sürücüsü Otarbai, “Beni bir gün duş odasına götürdüler ve elektroşok tabancasıyla işkence ettiler” diye anlatıyor. Otarbai, bir süre sonra cezaevinden çalışma kampına transfer edildiğini, elbise dikmeye zorlandığını söylüyor:

“Çalışması çok yorucuydu, zira daha önce yaptığımız bir iş değildi. İşini iyi yapmayanlar cezaevine geri gönderiliyordu. Ve kimse oraya dönmek istemiyordu.”

“Sincan’da çok büyük bir cezaevi sanayisi var”

Çin’deki baskı sisteminin iç yüzünü en iyi bilenlerin başında polis memurları geliyor. NDR’a Çin’de güvenlik güçlerinin keyfi ve yabanî uygulamaları hakkında bilgi veren, güvenlik sebebiyle ismini değiştirdiğimiz Wang Leizhang, “Belli sayıda insanı gözaltına almamız talimatı veriliyordu. Kuşku halinde birinin telefonunda bulduğunu kriminalleştiriyor ve kotanı dolduruyordun” diye anlatıyor.  

Şu an Avrupa’da sürgünde bulunan eski polis memuru, gözaltı süreci sırasında başlayan şiddetin sorgulama sırasında sürdüğünü ifade ederek “Uyuyakalan herkes dövülürdü. Aç ve susuz geçen üç günün sonunda herkes her şeyi itiraf ediyordu” diyor. Wang’a göre, gözaltı sonrası zorla çalıştırma tehdidi de vardı:

“Çin’deki bütün cezaevlerinde mahkûmlar çalışmaya zorlanıyor ve cezaevi idareleri bu yolla para kazanıyor.”

Uygurların hayat şartları üzerine çalışmalar yapan antropolog Rune Steenberg, Sincan’da çok büyük bir cezaevi sanayisi olduğunu dile getiriyor. “Bu sanayi, cezaevi ve şirketlerin işbirliği ile dönüyor. Söz konusu işbirliği sonucunda ucuz iş gücü oluşuyor” diyor. Steenberg, Sincan’da 2017’den bu yana hapis cezalarında keskin bir artış olduğuna da dikkat çekiyor:

“Hapis cezasına en çok çarptırılanlar, etnik azınlıklar. 2013 ve 2018 yılları arasında hapsedilen insan sayısı neredeyse on katına çıkacak şekilde her sene arttı. Tutuklananlar çalışmaya zorlanıyor.”

“175 Uygur’un köyden kampa gönderildiğine şahitlik ettim”

Pamuk çiftçisi Eyüp Enwer’den çalışma şartlarını dinlemeye devam ediyoruz. Enwer’e göre, Çin hükümeti yoksullukla mücadele kapsamında bilhassa etnik azınlık mensuplarını çalışmaya zorluyor:

“Çiftçileri ve genç adamları yüzlerce hektarlık geniş pamuk tarlalarında düşük fiyatlara çalışmaya zorluyorlardı.”

Şu an Türkiye’de yaşayan Enwer, Çin’deki emek sömürüsünü çok iyi hatırlıyor. Birtakım durumlarda hasat vakti köylülerin yaklaşık beşte birinin zorla çalışmaya gönderildiğini ve bu sayının her sene arttığını anlatıyor.  

“Sekiz ila on saat pamuk hasadı yapmak hayli zor bir iş. Oturamıyorsun, bütün gününü iki büklüm geçirmek zorundasın. Belin ağrıyor. 30 derece sıcakta çalışıyorsun ve gölge alan neredeyse yok. Hayli yorucu.”

Enwer, çalışmayı reddedenlerin cezaevi tehdidi ile karşı karşıya kaldığını da ekliyor:

“175 Uygur’un köyden kampa gönderildiğine şahitlik etmiştim.”

900 bin hektarlık alana yayılan pamuğun üçte biri elle toplanıyor

Çin’de üretilen pamuk, global pamuk üretiminin neredeyse beşte birini oluşturuyor. Çin’deki pamuğun yüzde 85’i ise Sincan’dan elde ediliyor. Zorla çalıştırma uygulamasına yalnızca Sincan’daki fabrikalarda değil, bölgede bulunan pamuk tarlalarında da rastlanıyor. Çin hükümeti ise zorla çalıştırma tezlerini reddediyor. Bu iddiaları, pamuk hasadının neredeyse tamamının makina aracılığıyla yapıldığını söyleyerek geri çeviriyorlar.

Bu savdan yola çıkan araştırma ekibi ise uydu ve radar datalarını tahlil eden Vertical52 platformu ile ortak çalışma yaparak Sincan’daki ziraî alanları inceledi. 

Araştırma sonuçları, geçtiğimiz sonbaharda 900 bin hektarlık alana yayılan pamuğun yani tüm hasadın neredeyse üçte birinin elle toplandığını ortaya koydu. Vertical52’den Marcus Pfeil, “Bu sayı yaklaşık olarak dünyanın en büyük 10 üreticisi içinde yer alan Avustralya ve Türkiye’de yapılan hasattan elde edilen pamuk ölçüsüne tekabül ediyor” diyor.

Güney Sincan’da pamuk hasadının yarısı elle yapılıyor. Pfeil, “Devasa büyük bir alandan bahsediyoruz” diye devam ediyor.

ABD Kongresi, Aralık 2021’de Sincan’da üretilen malların Uygurların zorla çalıştırılmasıyla elde edilmediğini kanıtlamasını, kanıtlanmaması halinde ürün ithalinin yasaklanmasını öngören bir yasa tasarısı onayladı. Batılı firmalar geçmişte, birçok şüpheli hadiseye karşın, tedarikçilerine uzman şirketlere kontrol yaptırmaları sebebiyle tedarik zincirinde zorla çalıştırmai bir durum olmadığı argümanını ısrarla tekrar ediyordu. Bölgede yıllarca kontrol yapan bir uzman, bu iddiaları gerçekçi bulmuyor:  

“Batılı şirketlerin Sincan’daki pamuk tedarik zincirinde zorla çalıştırma olmadığını kesin bir lisanla söylemesi mümkün değil.”

Çin’de hükümet müsaadesi olmadan zorla çalıştırma şartlarına dair araştırma yapmak, kanunen yasak. Çinli çalışanlarının güvenliğini tehliye atmamak için ismini vermeyen denetçi, “Çin istihbaratının çalışanlarımızı evde ziyaret ettiğini biliyoruz. Çalışma şartları hakkında bilgi sahibi olmak isteyen biri kendini çabucak cezaevinde bulabilir” diyor.

“Çin pamuğuna yaptırım, Türkiye’de dokuması baltalamak olur”

Türkiye’deki dokumacılık şirketleri de eserlerinde kullandıkları pamuğun birçoklarını Çin’den tedarik ediyor. Çin’den gelen pamuğun Sincan’da zorla çalıştırılan Uygurların topladığı pamuk olmadığından emin olmak epey zor, zira Çin pamuğunun yüzde 85’i Sincan’da üretiliyor. Sincan’da zorla çalıştırma uygulaması tedarik zincirinin derhal her aşamasında yer alıyor ve bağımsız kontrol yapılamıyor. Bundan Ötürü Türkiye’de üretilen ve “Made in Turkey” etiketiyle Avrupa mağazalarında yerini alan giysilerde Sincan pamuğu olma ihtimali oldukça yüksek.  

Araştırma ekibi Denizli’de Çin’den pamuklu iplik satın alan ve Avrupa’yla ticaret yapan bir dokuma firmasıyla da görüştü.

Güvenlik sebebiyle ismini vermediğimiz firma sahibi, “Pandemi sürecinde ithal gelen ipliklerin sevkiyatında birçok düşünceler yaşadığımız için o dönem aldığımız pamuklu iplik yurt içi yüklü oldu.fakat şu anda yarı yarıya diyebilirim” diyor. Firma sahibi, Türkiye’de dokuma firmalarının birçoklarının pamuğu yahut pamuklu ipliği Çin’den tedarik ettiğini, büyük markaların fiyat siyasetinin katı olması sebebiyle fakat bu şekilde kâr edebildiklerini söylüyor:  

“Yurt içinden aldığınız iplikleri Çin’den gelen fiyatlara yakalayamıyorsunuz, o kârlılıkları elde edemiyorsunuz. İçerideki çarkın dönmesi için de belli bir kâr elde etmeniz gerekiyor.”

Firma sahibi, Çin’den pamuk yahut pamuklu iplik alınmamasına dair bir yaptırım geldiği takdirde alternatif seçeneklerin oluşturulması gerektiğini savunuyor:  

“Çünkü öteki türlüsü, Türkiye’deki dokumacılık dalını baltalamak olur. Ya da bu türlü bir durumda Avrupa’daki markaların fiyat siyasetini değiştirmesi gerekir.”

“O kıyafetlerde annemin kanı olabilir”

2011’den beri Türkiye’de yaşayan Cevlan Şirmehmet de öğrencilik vakitlerinde pamuk toplamak zorunda bırakılmış:

“İlkokul, ortaokul, lise öğrencilerine hasat döneminde pamuk toplatırlardı. Ben de topladım. Döndükten sonra o kadar yoruluyorduk ki…”