Kahraman mı Sovyetler Birliği’ni yıkan adam mı?

Mihail Gorbaçov; Batı’da bir kahraman olarak övüldü, lakin Rusya’da birçok kişi tarafından ekonomiyi mahvettiği için kınandı. Reformist siyasetçi, tek partili komünist yönetimi sona erdirdi ve global silahlanma yarışını durdurdu. Soğuk savaşı bitirdi lakin bitirdiği yalnız soğuk savaş değildi… Batı’da bir kahraman olarak övülen ve 1990’da Nobel Barış Ödülü’ne layık görülen Mihail Gorbaçov, Rusya’da iktisadını mahvettiği ve süper güç statüsüne para ödediği için birçok kişi tarafından kınandı. Tartışılan iki kavramla gündeme geldi. Bu iki kavramla Sovyet sisteminde ıslahat yapmaya çalıştı ve böylelikle denetim edemediği bir ihtilali tetikledi. Üniversiteli ilk ve en genç politbüro üyeliğinden 1997 yılında Pizza Hut reklam oyunculuğuna uzanan seyahati 91 yaşında sona erdi. Gorbaçov 1985’ten 1991’e kadar Kremlin’de geçirdiği yıllar boyunca, Sovyetler Birliği’ndeki tek partili komünist idaresine son verdi, global silahlanma yarışını durdurdu ve Orta ve Doğu Avrupa devletlerinin barışçıl kurtuluşuna izin verdi. Siyasetleri “proletarya diktatörlüğüne” son verdi ve soğuk savaşı sona erdirdi, lakin bu süreçte Sovyet İmparatorluğu’nun çöküşüne yol açtı. Batı’da bir kahraman olarak övülen ve 1990’da Nobel Barış Ödülü’ne layık görülen Gorbaçov, Rusya’da iktisadını mahvettiği ve süper güç statüsüne para ödediği için birçok kişi tarafından kınandı. Gerçekte, son periyotta çökmekte olan bir sistemde ıslahat yapmaya çalıştı ve böylelikle denetim edemediği bir ihtilali tetikledi. Ancak SSCB’de denetim edemediği güçleri serbest bıraktı. İlk başta televizyonda yayınlanan seyahatler ve açık kelamlı tartışmalarla artan popülaritesi, ıslahatlarının ülke iktisadını dönüştürmede ve sıradan hayatları güzelleştirmede başarısız olması nedeniyle azaldı. ‘Perestroyka’ siyaseti, kemikleşmiş devlet planlama sistemini dağıtmadan ya da gerçek bir piyasa ekonomisine izin vermeden özel teşebbüsü teşvik etmeye çalıştı. Sonuç, devlet denetimindeki üretimde bir çöküş ve malların dağıtımında kaos oldu.

Birliğin son lideri
91 yaşında hayatını yitiren Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği’nin (SSCB) son lideri Mihail Gorbaçov, 20. yüzyılın en tesirli siyasetçilerinden birisiydi. Yaklaşık 70 yıl varlığını sürdüren SSCB’nin çözülüp dağılmasında, direksiyonda Gorbaçov vardı. 1985’te Komünist Parti’nin ve ülkenin başına geçtiğinde ilan ettiği ıslahat programlarıyla, dingin seyreden ekonomiyi diriltme ve siyasi açmazları çözme savındaydı. Ancak attığı adımlar, SSCB’nin ve sosyalist iktidarın sonunu getiren olayları hızlandıran bir tesir yaptı. Üstelik sadece Rus coğrafyasında değil, SSCB bünyesindeki tüm ülkelerde büyük değişimler yaşandı.

Vaatlerinin sözcüsü olmadı
İstanbul Üniversitesi Öğretim Üyesi ve Rusya Uzmanı Doç Dr. Hakan Güneş’in verdiği bilgiye göre, 1970’li yılların sonunda başlayan ekonomik sakinlik ve bilhassa günlük tüketim ürünlerinin bulunmayışı birtakım meseleleri görünür kılmıştı. Gerçi Sovyetler hâlâ bir refah ülkesiydi. Lakin önemli oranda bir sakinlik söz konusuydu. nihat erdoğan’ın Perestroyka ve Sosyalizmin Geleceği II makalesinde verdiği bilgiye göre, savaşların neden olduğu insan kayıpları ve azalan doğum suratının kaçınılmazı olarak ortaya çıkardığı sonuç, istihdam artışında süratli bir gerileme oldu. İlk beş yıllık planlarda gerçekleştirilen yüzde 9,5 oranındaki büyüme suratı 1960’larda 3,8’e, 1970’lerde yüzde 2,2’ye ve 1980-85 arasında ise yüzde 0.9’a kadar gerilemişti. İşgücü verimliliğini artırmak için yola çıkılmıştı. ‘İşçi sınıfı neyi niye ürettiğini kavrarsa, iş gücü verimliliği artar’ diyordu. bu manada yapılması gereken yeniden yapılanma gerçekleşemedi. Parti bürokratları hareket etmedi. Gorbaçov da insanlarda heyecan yaratan vaat ettiği demokratik bir Sovyet yapılanmasının takipçisi olmadı. Asıl yapılması gerekenlere tartı vermeyip şirket evliklerinin yolu açıldı. Ve Döviz transferine izin verilmeye başlandı. 27-35 yaş bandındaki Sovyet finans bölümündeki tüm oligarklar, parti yöneticileri global sermaye ile tanıştı. Var olan ayrıcalıklarını banka hesapları ile pekiştirmek hevesi adım adım gerçekleşmeye başladı. Bu gelişmeler ülkedeki tüketim ürünlerini artırmadığı aynıi ekonomik göstergeleri de düzeltmedi. Sovyetler Birliği böbrekleri ve vücutlarını satmak zorunda kalan insanların, soğuktan ömrünü yitirenlerin ülkesine dönüştü.

Gençlik örgütü bölge lideri
Gorbaçov, Sovyet bürokrasisinin zirvesindeki yaşlı bireylerle ilgili eleştirel düşünen genç neslin üyesiydi. 1961’de komünist gençlik örgütünün bölge sekreteri ve Parti Kongresi’nin üyesi oldu. Tarım alanındaki yetkileri ona, partideki tesir alanını genişletme fırsatı veriyordu. 1978’de Merkez Komite’nin Tarım Sekreterliği üyesi olarak Moskova’ya gitti ve iki yıl sonra Politbüro üyesi olarak atandı. Genel Sekreter Yuri Andropov’un görevi müddetince Gorbaçov ülke dışına seyahatler yaptı. 1984’te Londra’ya gittiğinde görüştüğü İngiltere Başbakanı Margaret Thatcher, ondan etkilenmişti. Hatta o kadar etkilenmişti ki SSCB ile ilgilerin geleceği konusunda optimist olduğunu aktarmış ve “Bay Gorbaçov’u sevdim. Onunla iş yapabiliriz” demişti.

Devrimden sonra doğmuş ilk genel sekreter
Gorbaçov, 1917’de Ekim İhtilali’nden sonra doğmuş ilk genel sekreter olarak göreve geldi ve sakinlik periyodunun akabinde taze bir başlangıç olarak görüldü. Gorbaçov’un giysi üslubu, hali ve davranışları, evvelki SSCB başkanlarından farklıydı. Ülkenin dümenine geçen Gorbaçov’un ilk görevi, adeta ölmekte olan Sovyet iktisadını diriltmekti. Komünist Parti içerisinde de esaslı ıslahatlara ihtiyaç duyulduğunu kavrıyordu.

Sihirli iki sözcük
Gorbaçov’un reformlarıyla, dünya iki Rusça kelimeyi tartışmaya başladı: Perestroyka (yeniden yapılanma) ve glasnost (açıklık). Ona göre ülkenin, perestroyka’ya ihtiyacı vardı ve bunu yapmaya yarayacak aracın ismi ise glasnost’tu.

Şimdiki ismi Saint Petersburg olan Leningrad kentinde komünist işverenlere, “Ekonominin geri kalanına yetişemiyorsunuz. Uyduruk mallarınız rezil durumda” demişti. Demiştifakat vaat ettiği umudun yeşermesi için de gerektiği kadar çalışmamış, gerektiği kadar uğraşmamıştı. Ancak devlet denetiminin yerini serbest piyasa iktisadının alması gerektiğini düşünmüyordu. 1985’te parti delegelerine yaptığı bir konuşmada bunu açıklığa kavuşturdu: “Bazılarınız piyasaya, ekonomi için bir can yeleği gözüyle bakıyor. Lakin, yoldaşlar, bakmanız gereken şey can yelekleri değil, geminin kendisidir. Ve gemi sosyalizmdir.” Mefkureleri buydu. Başındakini gerçekleştirebilseydi tahminen bugünkü Çin modeli gibi bir model ortaya çıkacaktı. Fakat ne kendisinin bunu takip edecek gerçekleştirecek fikri takibi oldu, ne de etrafındaki oligarkların buna niyeti ve müsaadesi… Sisteme inancı kalmamış insanlar olarak ülkenin süratli bir biçimde kapitalist bir modele doğru gitmesinde rol almış oldular.

Soğuk savaş ve bağımsızlık sınavı
Gorbaçov, ABD Başkanı Ronald Reagan ile silahsızlanma konusunda anlaşma sağlayarak soğuk savaşa son verme niyetindeydi. Afganistan’daki işgale son verildi, Sovyet konvansiyonel güçlerinin tek taraflı olarak azaltılacağı duyuruldu. Ancak en zor imtihan, Sovyetler Birliği bünyesinde gönülsüz olarak yer alan ülkelerden geldi.

Açıklık ve demokrasi arayışı, bağımsızlık davetlerine neden oldu. SSCB’nin dağılma sürecinde kuzeydeki Baltık ülkelerinin bağımsızlığı hızlandırıcı bir tesir yaptı. Letonya, Litvanya ve Estonya, Moskova’yla bağlarını kopardı.

Kırmızı çizgi aşıldı
Tüm bu olanlar, Moskova’daki komünist düzen savunucuları için kırmızı çizginin aşılması manasına geldi. 1991 Ağustos’unda bir askeri darbe tertiplendi ve Gorbaçov Karadeniz’deki tatili sırasında tutuklandı. Darbe bastırıldı. Gorbaçov istifa etti. Lakin olanlar Sovyet nizamını altüst etmişti ve 6 ay sonra Sovyetler Birliği yolun sonuna geldi. Rusya artık yeni ve belgisiz bir geleceğin kapısını aralamıştı. SSCB sonrası dünyada, Gorbaçov hem ülkede hem de uluslararası arenada tesirli bir ses olmaya devam etti lakin popülerliği çoğu zaman Rusya dışında daha fazla oldu. 1996’da Rusya Devlet Başkanlığı’na aday oldu fakat yüzde 0,5’ten daha az oy alabildi. Bu Gorbaçov’un halkın gözünde geldiği noktayı gösteriyordu. 1990’lar boyunca uluslararası panellerde ve fikir kuruluşlarında yer aldı, dünya önderleriyle görüşmelerini sürdürdü. 1997 yılında Pizza Hut reklamında oynaması pekçok etrafta kızgınlıkla karşılandı…