Medya Ombudsmanı Faruk Bildirici: Dijital çağda düzeltme ve özür yöntemleri

Gazetecilikte palavra ile yanlışı kefeye koyanlar baş karışıklığı yaratıyor. Hem de bunu kimi zaman bile bile yapıyorlar. Halbuki ikisi arasında büyük fark var. Palavra, doğru olmayan bir bilgiyi bile isteye, planlayarak yaymaktır. Gazetecilikle palavra sözcükleri yan yana gelemez, gelmemeli; zira bir gazetecinin palavra haber yazması gazetecilik dışı bir fliyettir ki bu da gazeteciliğe ihanettir.

Yanlış ise palavranın yanında daha günahsızdır zira istenmeyen bir yanılgı sonucu yapılır. Gazetecilikte yanılgıdan kaçınmak gerekiryüzde yüz hatasızlık mümkün olmaz. Zira gazeteciler, üstlerinde günümüzde eskiye göre daha da artan bir zaman baskısı hissederler. Biz gazetecilerin de kesimi olduğu dijital kozmosta her şey çok süratli akıp gidiyor. Günlük haberlerin yerini artık anlık haberler aldı.

Gazetecinin üzerindeki zaman baskısı haberlerde yanlışa neden olan çok önemli etkenlerden biri. Kâfi araştırma yapmamak, bilgileri doğrulamamak ve karşı görüş almamak da haberlerde yanlışa yahut eksiğe neden olabilir. İnsanlara her daim gerçeği bozmadan doğru bilgi aktarmakla yükümlü olan gazeteci, yanlışlık yaptığında öncelikle kendisinin ve çalıştığı medya kuruluşunun güvenilirliğini zedeler. Yanlış, muhataplarına da zarar verir.

Bir haberin, bilginin gerçeğe aykırı olduğunun anlaşılması hâlinde derhal düzeltmek ve zarar gören, etkilenen muhataplardan özür dilemek gerekir. Yanlış nasıl bütün okurların, izleyicilerin önünde yapılmışsa, düzeltme ve özür deşekilde en geniş okur ve izleyici kitlesinin göreceği şekilde dilenmelidir. Düzeltmemecrada, sistemle, mümkünse aynı gazeteci yahut müellif tarafından yapılmalıdır.

Gazeteciliğe başladığım yıllarda Cumhuriyet’teki haber müdürümüz Erbil Tuşalp’in yanlışlar konusunda çok sık tekrarladığı, hiç unutmadığım bir söylediği söz vardı, “Doktorlar yanlışlarını gömer, terziler yanlışlarını dikişlerin arasına saklar, gazeteciler ise yanlışlarını her gün binlerce insanın önüne koyar” sıkıntısı. Bunu söyleyerek hem yanlıştan kaçınmanın ehemmiyetini vurgular hem de gazetecinin yanlışını saklamasının mümkün olmadığını, o nedenle tüm okurlar nezdinde yanlışı düzeltmenin kaçınılmaz olduğunu anlatırdı.

Gazetecilik her şartta, çoğu zaman şeffaflık gerektirir. Gazetecinin okurundan, izleyicisinden saklı bir fliyeti olamaz. Bu yüzden yanlışı da o denli bilinmeyen gizli, dolaylı sözlerle değil, herkesin görebileceği biçimde düzeltmek gerekir. Düzeltmeleri tüm okurların ve izleyicilerin görüp öğreneceği biçimde yapmak, yanlışlardan arınma konusundaki iyi niyeti ispatlar, okur ve izleyiciye inançlarının berbata kullanılmadığı mesajı verir. Yanlışın sebep olacağı güven kaybı da lakin bu yolla telafi edilebilir.

Bazen aktarılan bilgi gerçek de olsa muhatabı olan insanlar kendileriyle ilgili yazılanlara, söylenenlere karşılık vermek, görüşlerini açıklamak isteyebilirler. Karşılık vermek de tıpkı düzeltme istemek insanların doğal hakkıdır.

Eğer yayınlanan haberde “karşı görüşe” yer verilmemiş ise düzeltme ve yanıt hakkına hürmet duymak, adil ve objektif bir yaklaşım sergilemek gazetecilik açısından mecburidir. Türkiye Gazetecileri Hak ve Sorumluluk Bildirgesi’nde de düzeltme ve yanıt hakkının tanınması, yanlışların düzeltilmesinden kaçınılmaması gerektiği vurgulanıyor. Dahası, bir yanlışı düzeltirken özeleştiri yapılmasının kıymetinin de altı çiziliyor.

Dijital medyada düzeltme yöntemleri

Eskiden yazılanları düzeltmek, karşılık metinlerine yer vermek daha kolaydı. Birkaç gün sonra da olsa gazetenin aynı sayfa ve sütununda yayınlamak kâfi olurdu.fakat şu anda dijital çağdayız. Dijital cihanda yanlışın düzeltilmesi çok daha zor ve çetrefilli bir iş. Basılı gazeteler gün bittikten sonra arşive kaldırılır, lakin meraklısı tarafından görülebilirken dijital arşivler daima yayında kalıyor, yayınlandığı ilk andaki gibi yeni okurların önüne düşebiliyor. Bu nedenle dijital cihanda düzeltmenin yanlış bir haber yahut bilgiyi ortadan kaldırması yahut yanlış ile düzeltme ve karşılık metninin birlikte görünmesi kıymet taşıyor.

Kuşkusuz sanal kozmosta de düzeltme ve yanıt hakkı konusundaki temel gazetecilik prensipleri motamot geçerli. Esas olan düzeltme ve karşılık hakkına hürmet göstermek, haberin muhatabı itiraz etmemiş olsa bile yanlışın düzeltilmesinden kaçınmamaktır. Düzeltme yapıldığını örtmek için “küçük düzenlemeler yapıldığı” yahut “açıklığa kavuşturulduğu” gibi muğlak sözler kullanmak yerine düzeltme ve özür olduğunu açıkça ifade etmek gerekir. Düzeltmelerin anlaşılır bir lisanla yazılması ve kapsamlı olması da değer taşır.

Web sayfasındaki bir haber, yazı yahut görselde maddi yanılgı var ise ihtar direkt muhatabı olmayan bir kişi yahut kuruluştan gelse bile derhal dikkate alıp düzeltmekten kaçınılmamalıdır. İnsanların mağduriyetlerine yol açan yahut var olan bir mağduriyetin sürmesine/artmasına yol açan hakaret, ayrımcılık, aşağılama, ötekileştirme, nefret söylemi benzeri ögeler da vakit geçirmeden düzeltilmelidir.

İnsan odaklı bir iş olan gazetecilikte insanlara zarar vermemek ve asıl olarak da korumak temel unsurdur. Yanlışın ehemmiyetine, olası tesirine göre haberin olduğu sayfa tümden yayından kaldırılabilir. Tabii bu türlü bir durumda bu linkte sayfanın yayından kaldırılma münasebetine ilişkin bir not koymak aydınlatıcı bir fonksiyon görür. Çünkü silinen bir linkin ilk hâli ve değiştirilen tüm versiyonları, arama motorlarının önbellek(cache) sayfalarında kalıyor, arayan da yıllar sonra bile ulaşabiliyor.

Her düzeltme sonrasında sayfanın girişinde güncelleme tarih ve stinin görünmesi kaidedir. Güncellemeyi girişte belirtmekle yetinmeyip sayfanın altına da düzeltme hakkında bir bilgi ve gerekirse özür notu da eklenmelidir. Karşılık hakkı için de aynı metot izlenmelidir. İlgili haberin muhatabının karşılık hakkını kullanmak istediği durumlarda yanıt metni, haberin ve yazının bütünlüğünü bozmayacak biçimde eklenebilir.

Duruma göre yanıt ve düzeltme metni başka bir kutu olarak da düzenlenebilir. Bu eklemenin de görünür bir biçimde ve haberle sayfada olması gerekir. Tabii yeniden güncellemenin tarih ve sti belirtilmeli; değişiklik notu da sayfada ve ayırt edilebilir biçimde sunulmalıdır.

Geçmişte yayınlanmış bir haberle ilgili yeni bir gelişme yahut değişiklik, farklı bir haber olarak yayınlanmak yerine eski haberin altına yahut yanına bir kutu olarak eklenmelidir. Böylelikle haber yahut yazı, yeni okurlar için bütünlüklü ve son gelişmeleri içeren bir metin hâline getirilmiş olur. Haber daha önce sosyal medyada paylaşılmışsa ilgili platformda da düzeltme yahut güncelleme notuyla yeniden paylaşmakta fayda var.

Yazım yanılgıları ve maddi yanlışlar için düzeltme açıklaması yapmak gerekmez. Lakin nadiren de olsa mana değiştiren, yanlış anlaşılmalara yol açan maddi kusurlar için düzeltme notu zarurî hâle gelebilir.

Sosyal medyada yanlış haberin dolaşımı

Sosyal medyada da üniversal gazetecilik kuralları motamot geçerlidir. Zira bir gazeteci, sosyal medyada da mesleksel kimliğinden sıyrılamaz. Nasıl ki gazetecilik fliyeti sırasında kimseye hakaret edilmemesi; aşağılayıcı, alaycı, ayrımcı, cinsiyetçi ve nefret söylemi içeren sözler kullanılmaması gerekiyorsa benzer şekilde sosyal medyada da buna paylaşımlarda bulunulmamalıdır.

Daha da kıymetlisi, bir gazeteci, haber yazarken olduğu gibi kaynağından denetim edilerek doğrulanmamış, araştırılmamış bilgileri de sosyal medyada paylaşmamalı, hiç kimse hakkında yargıç ve savcı gibi karar vermemelidir. Farkında olmadan yazılan yanlış bir ifade yahut bilgi derhal silinmeli yahut düzeltilmelidir. Lakin eski paylaşımın tamamen silinmesi her zamandüzeltme için kâfi olmaz. Daha önce o paylaşımı okuyan yahut görenlerin, işin doğrusunu öğrenmesi için düzeltme ve birilerinin haksız yere suçlanmasıi özel durumlarda özür notunun da paylaşılması gerekir.

ama yanlış bir paylaşım ile düzeltme notunun birlikte görünmesi zaruridir. Zira yanlış paylaşımı görenler, düzeltmeyi görmeyebilirler ve bu durumda yanlışın yaygınlaşması önlenemez. Uzun zaman sonra bile eski bir yanlış paylaşımı gören bireylerin bu gönderiyi yeniden paylaşarak yanlışı bir defa daha dolanıma soktuğu örnekler çok sık yaşanıyor.

Yanlışın ve düzeltme notunun birlikte görülmesi için X’te uygulanan “Topluluk notları” usulünde katılımcılar, paylaşımların altına notlarını bırakabiliyorlar. Bu notlar ise daha sonra o paylaşım hakkında bir rapora dönüştürülüyor, topluluk kurallarını ihlal eden paylaşımlar etiketleniyor. Lakin yanlış paylaşımın altına düzeltme ve özür notu eklendiğinde X’te yeniden ilk paylaşım öne çıkarılıyor; düzeltme kısmı gereğince fark edilemeyebiliyor. O nedenle, düzeltme ya da özür metnini daha fazla kişinin görmesini sağlamak için yepyeni paylaşımı alıntılayarak paylaşmak, daha tesirli bir metot olarak ön plana çıkıyor.

Başka bir yol de düzeltirken yanlış paylaşımı silmek ve silinen paylaşımın görüntüsüne/fotoğrafına düzeltme ve özür notu ekleyerek yeniden paylaşmak olabilir. Böylelikle hem düzeltme notu ile yanlışın birlikte görünmesi, hem de yanlış paylaşımın farkında olmadan birileri tarafından daha sonra yeniden deverana sokulması önlenebilir.

Facebook’ta da etiketlemek yahut paylaşımı tamamen silmek için kullanıcıların notları dikkate alınıyor.bir gönderinin yanlış olarak etiketlenmesinde asıl olarak doğrulama platformlarının incelemeleri esas alınıyor. Şayet yanlış paylaşım işaretlenmişse silmekle yetinmeyip doğrulama platformunu da bilgilendirmek gerekiyor. Aksi takdirde paylaşım silinse bile o kişinin yahut medya kuruluşunun yanlış paylaşımda bulunduğu, kayıtlarda kalıyor.

Ayrıca uluslararası sosyal medya platformları da kendi yayın prensiplerine uymadığı gerekçesiyle içerikleri silebiliyor yahut erişimini sonlandırabiliyor. Bu mevzuda Avrupa Parlamentosu’ndan platformlara bir sonlandırma geldi. AP Genel Kurulu’nda yeni kabul edilen “Medya Özgürlüğü Yasası” ile Facebook, X ya da Instagram uluslararası çevrimiçi platformların medyadaki içeriği “keyfi olarak kısıtlaması yahut silmesi” yasaklandı. Bu platformlar, içeriklerini kaldırma ya da kısıtlama niyetini medya kuruluşuna bildirecek ve karşılık vermesi için 24 st süre tanıyacak. Medyanın vereceği cevaptan sonra söylediği söz edilen içeriği silebilecek ya da kısıtlayabilecek.

Elbette buraya kadar aktardığım bu düzeltme ve özür metotların medya kuruluşu tarafından nasıl uygulandığının okur ve izleyici tarafından bilinmesi gerekir. Bunun yolu da kozmik unsurlarla yetinmeyip kurumsal yayın prensipleri metinlerinde düzeltme ve karşılık prosedürleri ile uygulanan usullere detaylı biçimde yer vermektir. BBC’nin düzeltme, özür ve açıklamaları topladığı sayfa da okuru bilgilendirmek açısından başarılı bir örnek.

Düzeltme ve karşılık hakkı hangi durumlarda geçerlidir?

Elbette gazeteciler ve medya kuruluşları bazen de yanlışları kendiliklerinden düzeltmez yahut haber ve yazıların gerçeğe aykırı olduğu konusunda muhataplarıyla anlaşamaz. Hatta bazen de Türkiye’de son yıllarda yaygın olduğu gibi güç ve iktidar sahipleri, doğru olan haberleri de yalanlamaya, gazeteciyi itibarsızlaştırmaya kalkabilir.

Bu cins durumlarda düzeltme ve karşılık hakkının tanınması konusunda da sıkıntı doğabilir, gönderilen metin direkt yayınlanmayabilir. Haberin muhataplarının yahut avukatlarının direkt yahut noter aracılığıyla gönderdikleri metinlerin yayınlanmaması durumunda ister istemez hukuk devreye girecektir.

Eskiden Arapçada yalanlama ve doğru olmadığını açıklama manasına gelen “tekzip” terimi kullanılırdı. Sonradan Türkçesiyle “Düzeltme ve yanıt hakkı” yasal metinlerde onun yerini aldı. “Düzeltme ve yanıt hakkı”, anayasa ile garanti altına alınmış, uygulama kuralları maddelerle düzenlenmiş bir haktır. Anayasa’nın 32. Maddesi’nde şu tarif yer alıyor:

“Düzeltme ve karşılık hakkı, fakat şahısların haysiyet ve onurlarına dokunulması ya da kendileriyle ilgili gerçeğe aykırı yayınlar yapılması hallerinde tanınır ve kanunla düzenlenir.

Düzeltme ve karşılık yayınlanmazsa, yayınlanmasının gerekip gerekmediğine hakim tarafından ilgilinin müract tarihinden itibaren en geç yedi gün içerisinde karar verilir.”

Basın Kanunu’nun 14. Maddesi’ne göre, “kişilerin onur ve haysiyetini ihlâl edici ya da şahıslarla ilgili gerçeğe aykırı yayın yapılması hâlinde, bundan zarar gören kişinin göndereceği suç ögesi içermeyen, üçüncü şahısların hukuken korunan menftlerine aykırı olmayan düzeltme ve yanıt yazısını; sorumlu müdür hiçbir düzeltme ve ekleme yapmaksızın” kullanmak zorundadır.

Aynı yasa unsurunda düzeltme ve yanıt hakkının kullanılma şartları ve müracaat mühletleri düzenleniyor; gönderilecek metnin yayınlanmaması durumunda Sulh Ceza Hâkimliği’nin karar vereceği belirtiliyor.

Televizyonlar için de RTÜK ve TRT kanunlarında Basın Kanunu’na benzer düzenlemeler yer alıyor. “Gerçek ve hukukî şahısların, kendileri hakkında gurur ve haysiyetlerini ihlâl edici ya da gerçeğe aykırı yayın yapılması hâlinde” bu hakkı kullanabilecekleri ifade ediliyor.

Uygulamada türel sorunlar

Ancak bu hakkın yasal yollardan kullanılmasında düzeltme ve yanıt metninin yayının içeriği ve savlarla sınırlı olması lazım. Türkiye Gazeteciler Hak ve Sorumluluk Bildirgesi’nde, “Gazeteci; yanıt hakkına, berbata kullanılmaması ve kabul edilebilir biçimde yapılması kaydıyla saygılı olmalıdır” unsuru yer alıyor.

Sulh Ceza yargıçları, önlerine gelen düzeltme ve yanıt metninde hakkın berbata kullanılıp kullanılmadığını, yayının içeriğiyle ilgili ve sınırlı olup olmadığını, metinde suç oluşturan ifade olup olmadığını, gazeteci ve medya kuruluşuna hakaret içerip içermediğini incelemek durumundadır. ne yazık ki, uygulamada düzeltme ve yanıt hakkı hudutlarının aşıldığı, hakkın berbata kullanıldığı kararları çok sık görüyoruz. Sulh Ceza yargıçları düzeltme ve karşılık metinlerini gereğince incelemeden otomatik olarak kabul edebiliyorlar. Suçlama hudutlarını aşıp hakarete varan sözler kullanılan metinler bile mahkeme aracılığıyla medyaya gönderilip yayınlatılabiliyor.

Örneğin, 2010 yılında Hürriyet’te yayınlanan “Bu da İsviçre’ye ders olsun” başlıklı habere İzmir 21. Asliye Ceza Mahkemesi’nden gönderilen düzeltme ve yanıt metninde haberin yalanlanmasıyla yetinilmiyor, “Bu haberi yapan, yazan, basan, altında imzası bulunan, yayınlanmasında katkısı olan herkesin manevi kıymetlerden mahrum kişiler” olduğu hakaretamiz tabirler yer alıyordu. Bu türlü bir metnin motamot yayınlanmasına karar veren yargıç, başvuran kişinin hakkını hukukunu gözetirken gazetecinin kişilik haklarını yok saymış, hakarete maruz kalmasına yardımcı olmuştu.

Ayrıca Sulh Ceza, siyasi iktidar mensuplarından yahut yakınlarından gelen düzeltme ve karşılık taleplerini çabucak hemen hiç incelemeden direkt kabul ediyor. Bu türlü olunca da düzeltme ve yanıt hakkının kullanımı, basın özgürlüğü aleyhine ve medyayı baskı altına almak gayesiyle uygulanmış oluyor. Üstelik de medyaya “adil yargılanma hakkı” tanınmıyor; sulh ceza mahkemeleri ispat sunma ve savunma hakkı tanımadan karar veriyor. Hukuksal boşluğa siyasi iktidar gücü de eklenince eleştirel haberler mahkemelerde kolaylıkla gerçeğe aykırı kabul edilebiliyor.

Turkuvaz Medya Grubu Yönetim Kurulu Başkanvekili Serhat Albayrak’ın avukatı Fatih Savaş’ın BirGün’e gönderdiği iki metinde, BirGün’ün “gazetecilik bedellerini ayaklar altına aldığı” öne sürülüyor, gazete kınanıyor, açıkça gazeteye ve gazetecilere hakaret ediliyordu.

Aynı şekilde Serhat Albayrak’ın kardeşi ve eski bakan Berat Albayrak’ın Cumhuriyet’e gönderdiği düzeltme ve karşılık metninde de “günün sonunda prestijini kaybeden, basın etik kıymetlerinden ve habercilik prensiplerinden nasibini almamış ismi geçen gazeteciler olacaktır” ifadesi kullanılıyor, müellif Miyase İlknur kınanıyordu. Bakan Mustafa Varank da bir tekzibinde Cumhuriyet’i “tetikçi gazete” olarak niteleyebilmişti.

Bir baskı aygıtı olarak düzeltme ve karşılık hakkı

Cevap ve düzeltme hakkı basılı medya, radyo ve televizyonlarda yargı eliyle baskı ve engelleme aracına dönüştürülürken haber siteleri için farklı bir yasal sistem uygulanıyor. İnternet ortamında yapılan yayınların düzenlenmesi hakkındaki maddede düzeltme ve yanıt hakkına ilişkin bir karar bulunmuyor. Bu yasa, yanlışın düzeltilmesi yerine haber sitelerine erişimin engellenmesi ve içerik çıkarma gibi yaptırımlar getiriyor.

Üstelik Sulh Ceza yargıçlarının verdiği erişim engellemesi kararları önce uygulanıyor, sonra itiraz edilebiliyor. Erişim engellemesi için başvurulacak mahkeme sınırlaması da yok. Bu düzenlemelere bir de maddede yapılan son değişiklikle Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu Başkanı’nın erişim engellemesi ve içerik çıkarma konusundaki geniş yetkileri eklendi. Rahmet Anayasa Mahkemesi, BTK Başkanı’nın bu yetkilerini ifade ve basın özgürlüğünü sınırlayıcı” olduğu gerekçesiyle iptal etti.

AYM’nin bu kararı nasıl uygulanır şimdi belli değilfakat Türkiye, erişim engellemeleri ve içerik kaldırma ile birlikte URL adreslerinin engellenmesinde her yıl daha da karanlığa gömülüyor. Freedom House’un yayınladığı “İnternette Özgürlükler Raporu”na göre, Türkiye 2023 yılında Rusya, Çin, İran, Belarus gibi ülkelerin yer aldığı “internetin özgür olmadığı ülkeler” kategorisindeydi.

Free Web Turkey İnternet Sansürü Raporu‘na göre de 2022’de 35 bin 66’sı alan ismi, 3 bin 196’sı haber, 2 bin 90’ı sosyal medya paylaşımı ve 184’ü sosyal medya hesabı olmak üzere en az 40 bin 536 URL için erişim engeli kararı verildi. En çok da Cumhurbaşkanı Erdoğan, ailesi, AKP’ye yakın kişi ve tertipler hakkındaki haberler engellendi.

Basın ve ifade özgürlüğü için ivedilikle erişim engellemeleri, içerik çıkarma ve adres yasaklama ortamından çıkılması koşul. Karşılık ve düzeltme hakkının uygulanmasında yasakların değil, üniversal gazetecilik unsurlarının ve beşere hürmetin esas alındığı düzenlemeler gerekli.

Bu yazı newslabturkey.org’dan motamot alınmıştır.