enflasyonemeklilikötvdövizakpchpmhp
DOLAR
33,0413
EURO
35,9402
ALTIN
2.546,09
BIST
11.156,20
Adana Adıyaman Afyon Ağrı Aksaray Amasya Ankara Antalya Ardahan Artvin Aydın Balıkesir Bartın Batman Bayburt Bilecik Bingöl Bitlis Bolu Burdur Bursa Çanakkale Çankırı Çorum Denizli Diyarbakır Düzce Edirne Elazığ Erzincan Erzurum Eskişehir Gaziantep Giresun Gümüşhane Hakkari Hatay Iğdır Isparta İstanbul İzmir K.Maraş Karabük Karaman Kars Kastamonu Kayseri Kırıkkale Kırklareli Kırşehir Kilis Kocaeli Konya Kütahya Malatya Manisa Mardin Mersin Muğla Muş Nevşehir Niğde Ordu Osmaniye Rize Sakarya Samsun Siirt Sinop Sivas Şanlıurfa Şırnak Tekirdağ Tokat Trabzon Tunceli Uşak Van Yalova Yozgat Zonguldak
İstanbul
Açık
33°C
İstanbul
33°C
Açık
Pazar Açık
34°C
Pazartesi Hafif Yağmurlu
31°C
Salı Parçalı Bulutlu
31°C
Çarşamba Parçalı Bulutlu
31°C

NATO-Türkiye ilişkileri: Yol ayrımı mı yeni bir sayfa mı?

NATO 75 yılını geride bırakırken İttifak da Türkiye de kendini yeniden tanımladığı bir süreçten geçiyor. Son periyotta üst üste yaşanan krizler bir yol ayrımına mı yoksa açılan yeni bir sayfaya mı işaret ediyor?

NATO-Türkiye ilişkileri: Yol ayrımı mı yeni bir sayfa mı?
04.04.2024 10:00
2
A+
A-

Beklan Kulaksızoğlu

“NATO, Sovyetler Birliği’ni dışarıda, Amerikalıları içeride ve Almanları aşağıda tutmak için kurulmuştur.”

NATO’nun ilk Genel Sekreteri Beklan Kulaksızoğlu, örgütün Avrupa’daki fonksiyonunu bu sözlerle özetlemişti.

Ismay’in bu tabirleri yıllardır farklı siyasi şartlarda gündemdeki yerini korudu. Kuzey Atlantik Antlaşması Örgütü, kısa ismiyle NATO, 75’inci yılını geride bırakırken bu sefer de Ukrayna savaşının gölgesinde, ABD’nin Avrupa’daki varlığını yeniden güçlendirdiği, Rusya ile yeni bir Soğuk Savaş dönemine girildiği bir siyasi iklim mevcut.

Kuzey Atlantik Antlaşması tam 75 yıl önce, 4 Nisan 1949’da imzalandığında İkinci Dünya Savaşı’nın üzerinden yalnızca 3,5 yıl geçmişti. NATO’nun üç ana amacı bulunuyordu: Sovyet yayılmacılığı önüne set çekmek, Avrupa’da güçlü bir Amerikan askeri varlığı yoluyla milliyetçi militarizmin yeniden canlanmasını önlemek ve Avrupa’nın siyasi entegrasyonunu teşvik etmek.

Antlaşma’ya 1949’da imza atan 12 ülke; ABD, Belçika, Kanada, Danimarka, Fransa, İzlanda, İtalya, Lüksemburg, Hollanda, Norveç, Portekiz ve Birleşik Krallık oldu. Türkiye ve Yunanistan ise ilk genişleme halkasında 18 Şubat 1952’de İttifak’a katıldı.

Ancak Türkiye’nin İttifak’a katılması kolay olmadı. O dönem kıta Avrupası’ndaki Sovyet tehdidine odaklanan ve NATO’nun Ortadoğu hudutlarına genişlemesini istemeyen başını İngiltere’nin çektiği ülkeler, Türkiye’nin İttifak’a tam üye olmasına karşı çıkıyordu. İngiltere’nin isteği, Türkiye’yi NATO’ya değil, oluşturmak istediği Akdeniz ve Ortadoğu Komutanlığı’na dahil etmekti. ABD de kimi nüanslarla bu plana sıcak bakıyordu.

Türkiye’nin üyelik talebi iki defa reddedildi

Türkiye ise bir yanda Batılılaşma siyasetini bir adım öteye götürerek Batı’nın bir modülü olma amacı, bir yanda dönemin Sovyetler Birliği lideri Stalin’in Türkiye’nin kuzeydoğu toprakları ve Boğazlar’daki hak tezlerine karşı teminat sağlamak ismine NATO’ya üye olmak istiyordu. Türkiye’nin 1950’deki ilk tam üyelik talebi İttifak tarafından reddedildi.

Birkaç ay sonra Haziran ayında Kore Savaşı patlak verecek, Birleşmiş Milletler misyonu çerçevesinde Kore’ye 4 bin 500 asker gönderen Türkiye, Ağustos ayında bahtını yeniden deneyecekti.Türkiye’nin NATO’ya tam üyelik için ikinci başvurusu da NATO Bakanlar Kurulu’nda reddedildi.

ABD ile İngiltere arasında Ortadoğu Komutanlığı konusundaki görüş ayrılıklarının artması, Sovyet yayılmacılığının bir sonraki adresinin Ortadoğu olabileceği tasası ve Türk askerlerinin Kore’de gösterdiği muvaffakiyet çeşitli etkenlerle ABD, Türkiye’nin üyeliğine sıcak bakmaya başladı. Bunun sonucunda Türkiye ve Yunanistan, Şubat 1952’de NATO’nun ilk genişleme halkasını oluşturdu.

Krizler, güven buhranı ve Türkiye’nin vetoları

Türkiye’nin NATO’ya üye olma süreci, 72 yıllık üyelik süreci de çeşitli siyasi krizlerin gölgesinde geçti.

ABD’nin Türkiye’ye konuşlandırdığı Jüpiter füzelerinin Sovyetler Birliği ile yol açtığı Küba krizi, ABD Başkanı Lyndon B. Johnson’ın Kıbrıslı Türklere yönelik katliamların başladığı 60’lı yıllarda Ada’ya savaş uçakları gönderen Türk hükümetine yazdığı tehditkâr mektup, 1974’teki Kıbrıs harekâtı sonrasında ABD’nin uyguladığı silah ambargosu, 1990’da Irak’ın Kuveyt’e saldırması sonrası Türkiye’nin ortak savunma talebine ilk cevabın olumsuz olması olaylar NATO’ya yönelik güven buhranına neden oldu.

Ancak Türkiye de bilhassa 2009’dan itibaren NATO üyeliğini, kendi dış politik maksatlarını yerine getirmede bir araç olarak daha sık kullanmaya başladı.

Ankara’nın karikatür krizindeki hali nedeniyle Danimarka’nın eski başbakanı Anders Fogh Rasmussen’in NATO genel sekreterliğine karşı kullandığı veto, Suriye’deki YPG’nin terör örgütü olarak kabul edilmesi için NATO’nun Baltık ülkeleri ve Polonya’ya yönelik savunma planlarını veto etmesi, ikili bağlantılarındaki sıkıntılar nedeniyle İsrail, Mısır ve Avusturya ile paydaşlık münasebetlerini engellemesi, ayrıyeten AB üyesi olan Güney Kıbrıs idaresini tanımadığı için NATO ile AB arasında başta savunma alanında olmak üzere iş birliği süreçlerini tıkaması örnek olarak sayılabilir.

NATO’nun Yunanistan ve Romanya’da artan varlığı

Ancak Türkiye’nin vetolarının NATO’nun acil öncelikleriyle çakışır hale gelmesi, krizlerin dozunu da artırdı. Son olarak Rusya’dan alınan S-400’lerin yarattığı kriz ile Finlandiya ve İsveç’in NATO üyeliklerinin Türkiye’nin vetosuna takılması gündemi aylarca meşgul etti, hatta Batı kamuoyunda Türkiye’nin sıkıntılı üye olarak görülmesine ve üyeliğinin sorgulanmasına varan tartışmalara yol açtı.

2020’de Doğu Akdeniz’de Yunanistan ile savaşın eşiğine gelinmesine neden olan kriz, ABD’nin Girit’teki Suda Körfezi’nde varlığını güçlendirmesi, NATO’nun güneydoğu kanadının Türkiye’den Yunanistan’a kaydırıldığı değerlendirmelerine yol açtı. şekilde ABD’nin Türkiye’nin burnunun tabanındaki Dedeağaç’a yüklü askeri sevkiyatı ve Yunanistan ile gerçekleştirdiği ortak tatbikatlar Türkiye’de gözdağı olarak algılandı.

Rusya’nın 2022 Şubat ayında Ukrayna’ya saldırmasıyla başlayan savaşta Karadeniz’in stratejik değeri artarken NATO’nun Romanya’daki varlığını güçlendirerek Karadeniz’deki ana üssü haline getirmesi de dikkatlerden kaçmadı.

Yol ayrımı mı yeni bir sayfa mı?

72 yıllık süreçte güven buhranları ve veto tehditleri, pazarlıklar yahut ABD’nin devreye girmesiyle uygulanan baskı sonucunda bir şekilde uzlaşıyla sonuçlandı. Lakin son yıllarda gerginliklerin giderek daha sık su yüzüne çıkması ve tahlil süreçlerinin daha uzun zaman alması, dünyada değişen güç istikrarları ile ve NATO ile Türkiye’nin bu istikrarlar içinde kendileri için öngördüğü roldeki farklılıklarla ilişkili.

Ancak Batı kamuoyunda İsveç krizi döneminde kimi kısımların dile getirdiği “Türkiye’nin NATO’da yeri yok” çıkışları, Türkiye’nin İsveç’in üyeliğine onay vermesi sonrasında durulmuş görünüyor. Yüklü görüş ise Türkiye’nin NATO’dan, NATO’nun da Türkiye’den vazgeçemeyeceği yönünde.

Washington kulislerinin tesirli gazetelerinden Politico, İsveç’le ilgili üyelik krizinin dorukta olduğu periyotta yayınladığı bir makaleye “NATO’nun ihtiyaç duyduğu baş ağrısı” başlığını atmış, ikili münasebetlerdeki uyuşmazlıklara karşın iki tarafın da birbirinden vazgeçemeyeceği, “ortak çıkarlara dayalı bir evlilik içinde kenetlendiği” değerlendirmesinde bulunmuştu.

NATO’nun eski genel sekreter yardımcılarından Jamie Shea, Politico’ya verdiği demeçte “Diğer müttefiklerin büyük kısmı dışlanmak, kötü çocuk pozisyonuna düşmek istemezken Türkiye’nin umurunda değil. Bu da Türkiye’ye çok büyük bir etki yeteneği ve çok büyük bir güç kazandırıyor” değerlendirmesi yapmıştı.

NATO’nun en büyük ikinci ordusuna sahip Türkiye, İttifak’taki küçük orduların yerine getiremeyeceği misyonları üstlenme potansiyeline, askerî kabiliyetlere ve muharebe tecrübesine sahip. Türkiye’nin jeopolitik kıymeti evvelden daha çok Doğu ile Batı arasındaki köprü fonksiyonuyla açıklanırken mevcut konjonktürde Karadeniz ile Akdeniz arasındaki geçişleri denetim eden pozisyonu, NATO açısından büyük kıymet taşıyor.

Türkiye’nin Rusya ile ilişkileri Batı’nın işine fayda mı?

Rusya’dan S-400 alması büyük kriz yaratsa da Batı’nın Rusya’ya yönelik yaptırımlarına katılmaması kaşların çatılmasına yol açsa da Türkiye’nin Rusya ile koruduğu bağların günün birinde İttifak’ın işine yarayabileceği kanısı de gizlenmiyor. Türkiye’nin arabuluculuğunda Ukrayna ve Rusya ile imzalanan Karadeniz tahıl koridoru mutabakatı bir besin krizini önlemiş, Batı’da övgüyle karşılanmıştı.

Batılı başşehirler Türkiye’nin Ukrayna savaşını bitirecek muhtemel barış görüşmelerinde kilit rol oynayabileceğini gözardı etmiyor. NATO’nun eski üst seviye yetkilisi Shea, “Ukrayna barış görüşmeleri şu an için mümkün değil.gündeme geldiğinde aracı rolü kim oynayacak biliyor musunuz? Çin mi Türkiye mi? Bahse girerim ki Türkiye olacaktır” sözlerini kullanıyor.

Washington’ın en kıdemli diplomatlarından biri olarak görülen eski Ankara büyükelçilerinden James Jeffrey de Ortadoğu Programı Yöneticisi olduğu Wilson Center’da kaleme aldığı tahlilde görüşler dile getirerek “Ukrayna savaşının da bize gösterdiği üzere, Türkiye evvelce nükleer caydırıcılıkta, İran’a karşı füze kalkanı projesinde, Balkanlar ve Afganistan’daki operasyonlarda oynadığı hayati rolü, Rusya’nın zaptedilmesinde de ortaya koymaktadır. Türkiye görmezden gelinemeyecek kadar büyük, çok önemli ve bazen de görmezden gelinemeyecek büyüklükte problemler yaratan bir ülke” değerlendirmesinde bulunuyor.

Türkiye NATO’dan vazgeçebilir mi?

Peki Türkiye’nin NATO’ya ihtiyacı yok mu? Batılı stratejistler, Rusya’nın NATO için olduğu kadar Türkiye için de tehdit oluşturduğu ve Türkiye’nin de bunun farkında olduğu görüşünde. NATO’dan kopacak bir Türkiye’nin Rusya ve İran’ın direkt tehditleriyle karşılaşabileceği ve bölgesindeki güçlü pozisyonunda NATO üyeliğinin caydırıcı tesirinin de rol oynadığı görüşü dile getiriliyor.

Türkiye’nin NATO için de büyük değer kazanan Doğu Akdeniz’de, başta Yunanistan olmak üzere son yıllarda arbedeli olduğu ülkelerle olağanlaşma adımları atması da Türkiye ile Batı arasında yeni bir sayfa açılması uğraşlarına işaret ediyor.

ETİKETLER: , , , ,
Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yukarıdaki form aracılığıyla siz yapabilirsiniz.