NATO’da değişim beklenirken gözler Türkiye’de

Değer Akal

Rusya’nın Ukrayna’ya saldırısı, Avrupa’da tarihi gelişmelere yol açmaya devam ediyor. 

Finlandiya ve İsveç, Rusya tehdidi nedeniyle dış siyasette büyük değişime giderek, NATO’ya üyelik müracaatında bulunmaya hazırlanıyor.

Uzun yıllar boyunca askeri açıdan “bağlantısız” olan bu iki ülke, Ukrayna’daki savaşın yayılabileceği telaşını taşırken, NATO’nun kendilerine bir “güvenlik şemsiyesi” sağlayabileceğini düşünüyor.

Her iki ülke hükümetlerinin birkaç gün içinde NATO’ya üyelik başvurusu ile ilgili olarak durumlarını açıklamaları bekleniyor. Gözler önümüzdeki günlerde, bu yolda alınacak kararlara ve atılacak adımlara çevrilmiş durumda.

“Muazzam bir değişim”

Alman Dış Siyaset Derneği (DGAP) Araştırma Yöneticisi Dr. Christian Mölling, DW Türkçe’ye yaptığı değerlendirmede, NATO’nun büyük bir değişimin eşiğinde bulunduğunu söyledi.

NATO’nun savunma ve caydırıcılık planlamalarını, Rusya’nın Ukrayna’ya taarruzuyla değişen jeostratejik şartlara adapte etmek durumunda olduğunu söyleyen Mölling, şöyle devam etti:

“Önümüzdeki 20, 30 yıllık periyottaki yeni güvenlik mimarisinin, Rusya ile birlikte şekillendirilemeyeceğini görmek durumundayız, bunu kabullenmek ve ona göre değişen şartlara uygun şekilde adımlar atmalıyız. Rusya’da büyük bir siyasi değişim yaşansa bile, vakte ihtiyaç duyulacağı açık… Mevcut plan özetle şu: Yeni güvenlik mimarisi Rusyasız, ve hatta Rusya’ya karşı şekillendirilecek.”

İsveç ve Finlandiya’nın NATO’ya üyeliğinin bu bağlamda kıymetlendirilmesi gerektiğini söyleyen Mölling, “NATO’ya üyelikleri hem söylediği söz edilen ülkeler, hem ittifak, hem de Avrupa için muazzam bir değişimi sembolize ediyor” görüşünü kaydetti, kuzeye doğru genişleme ile NATO’nun Rusya ile arasındaki hududuna, 1300 km daha ekleneceğine dikkat çekti. 

Tarihi bir gelişme

Uzun yıllar boyunca tarafsızlık çizgisinde hareket eden, 1990’lı yıllardan bu yana NATO ile birtakım işbirliği adımları atmaya başlayan İsveç ve Finlandiya, tekrar de tam üyelik büyük bir adım atmaktan kaçınıyordu.

İki ülke, 1994 yılından bugüne NATO’nun Barış için İştirak Programı’nda yer alıyor, düzenli olarak kimi NATO tatbikatlarına katılıyor, NATO’nun barış müdafaa misyonlarına da destek veriyorlar.

ABD, her iki ülkenin üyelik için başvurması durumunda buna destek vereceğini şimdiden açıkladı, hatta üyelikleri onaylanana kadar, Rusya’nın muhtemel tehditlerine karşı koymaları için ek güvenlik garantileri vermeye hazır olunduğunu da bildirdi. 

NATO üyelikleri ABD için neden önemli?

DW Türkçe’nin sorularını yanıtlayan ABD’li emekli Korgeneral Ben Hodges, çok dirençli, çok şuurlu toplumları olan, iki çok güçlü liberal demokrasinin NATO’ya katılmasının ittifak için çok manalı olacağı söyledi.

2014-2017 yılları arasında ABD ordusunun Avrupa’daki kara kuvvetlerinin komutanlığını yapan, hala Avrupa Siyaset Tahlil Merkezi’nde (CEPA), Stratejik Araştırmalar kısmının başkanlığını yürüten Hodges, Finlandiya ve İsveç’in iyi eğitimli ordulara, çağdaş teçhizatlara, gelişmiş askeri yetkinliklere sahip olduklarına işaret etti.

Hodges, ayrıyeten, “Bulundukları coğrafya çok önemli. Bu, NATO’nun doğu kanadının stratejik geometrisini büsbütün değiştiriyor. Üyelikleri Baltık denizi ve Arktik bölgesinde güvenliği ve caydırıcılığı güçlendirecek” diye konuştu.

Veto riski var mı?

Yeni üyelerin NATO’ya kabulü, ittifaka üye 30 üye ülkenin buna yeşil ışık yakmasına, bu kararın ilgili ülkelerin parlamentolarında onaylanmasına bağlı.

ABD’nin yanısıra Almanya’nın da aralarında olduğu pek çok NATO üyesi ülke İsveç ve Finlandiya’nın üyeliğine destek açıkladı.

NATO Genel Sekreteri Jens Stoltenberg de, üyelik için müracaatta bulunmaları halinde, “güçlü ve olgun demokrasiler” olarak nitelendirdiği İsveç ve Finlandiya’nın ittifak tarafından “açık kollarla karşılanacağını” söyledi.

Türkiye ise NATO’nun kuzeye doğru genişlemesi konusundaki tavrına ilişkin şimdi resmi bir açıklama yapmadı.

Uluslararası basında yer alan birtakım haberlerde, Türkiye’nin çekinceleri bulunduğu, müracaatları veto edebileceği iddia edildi.

İsveç’in, Türkiye’nin terör örgütü olarak tanıdığı, PKK’nın Suriye’deki uzantısı olarak gördüğü Suriye Demokratik Güçleri (SDG) ile yakın işbirliğinin bu çekincelerden birini oluşturduğu belirtiliyor.

Ayrıyeten Türkiye’de, AKP hükümetine yakınlığı bilinen birtakım gazetelerde yer alan yorumlarda, İsveç ve Finlandiya’nın mümkün üyeliklerinin, “NATO’nun içini boşaltmak” olarak kıymetlendirilmesi de dikkat çekiyor.

Ağır diplomatik trafik

Alman savunma uzmanı Christian Mölling, üyelik müracaatlarının geri çevrilmesine yol açmamak için, son devirde NATO üyeleri arasında nabız tutma hedefli çok sayıda diplomatik temasın yapıldığına dikkat çekti.

“Önemli olan çekincesi olan ülkelerle, bu çekinceleri gidermeye dönük görüşmeler yapılmasıdır. Bu müzakereler de kesinlikle ki yapılmaktadır” bilgisini aktaran Mölling, “Üyelik müracaatları yapıldıktan sonra kimi üyeler tarafından bunların reddedilmesi, mevcut konjonktürde son derecek dramatik olur. Bu nedenle çok önemli olan öncesinde varsa çekinceler, bunların giderilmesidir” sözleriyle de, bunun NATO’da hiç istenmeyen bir duruma yol açacağını vurguladı.

“Ankara’dan Lizbon’a, Lizbon’dan Helsinki’ye tüm başkentlerde, Rusya’nın Ukrayna savaşı ile değişen güvenlik şartları ile baş edilmesi gerektiği çok iyi anlaşılmalıdır” diyen Mölling, yaşanan değişime adapte olmanın,  Berlin için olduğu kadar, Ankara için de kolay olmadığını, lakin bunun kaçınılmaz olduğunu söyledi.

Alman uzman, savaşın Ukrayna halkı için çok önemli sonuçlar doğurduğunu söylemekle birlikte, yaşanan krizin NATO’da üye ülkeler arasında münasebetlerin yeniden “kalibre edilmesi” için de imkan oluşturduğunu, bunun Türkiye ile de ilgilerin güçlendirilmesi için bir imkan penceresi sunduğunu söyledi. 

Gözler Erdoğan’ın kararında

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın Türkiye iktisadında yaşanan olumsuz gelişmeler nedeniyle Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin’i kızdırmak, provoke etmek istemeyeceği, bu nedenle NATO’nun genişlemesini frenleyebileceği niyet kuruluşlarında tartışılan senaryolar arasında.

“Rusya’nın saldırmak için provokasyona ihtiyaç duymadığını Ukrayna’da çok açık bir şekilde gördük. Hiçbir provokasyon olmadan Ukrayna’ya saldırdılar” diyen Ben Hodges ise, “Ben Ankara’ya güveniyorum. Türkiye iyi bir müttefik ve bu türlü olmaya devam edecek, Finlandiya ve İsveç’in başvurmaları halinde de üyeliğe kabul edilmesine de destek olacaktır” görüşünü dile getirdi. 

“Türkiye Karadeniz bölgesindeki ana müttefikimiz. Bunda zerre kuşku yok” diyen Hodges, şu değerlendirmeyi yaptı:

“Rusya’nın Ukrayna savaşı, Batı’nın, NATO’nun, ABD’nin nihayet Karadeniz bölgesinin ne derece stratejik bir değer taşıdığını fark etmelerini sağladı. Artık Karadeniz için bir strateji geliştirmemizi umut ediyorum ve bu strateji müttefikimiz Türkiye ile ilgilerimizin onarılmasını kapsamalıdır.”

ABD-Türkiye ilişkileri nasıl etkilenir?

Yaşanan gelişmelerin Türkiye’nin bölgesindeki stratejik kıymetini artırdığı, NATO’ya yeni üye alımına onay vermesi beklentisinin de Ankara’ya, bu onay karşılığında müttefiklerinden kimi beklentilerinin karşılanması için müzakere kapılarını araladığı aktarılıyor.

Nisan ayında Türkiye-ABD Stratejik Düzenek görüşmeleri başlatıldı. Dışişleri bakanları seviyesindeki toplantının ise bu ayın ortasında Washington’da yapılması planlanıyor.

Ankara’nın en öncelikle beklentisi ABD’nin, Viper denilen F-16 Block 70’lerin ve Türkiye’nin elindeki mevcut F-16’ların modernizasyonu için 80 adet kit, mühimmat ve yedek modül tedariğine yeşil ışık yakması.

Her iki tarafın da son yıllarda ilgilerin kötüleşmesine yol açacak yanılgılar yaptığını söyleyen Ben Hodges, “Derhal F-16’ları Türkiye’ye vermeliyiz. Bunu yapmamamız için tek bir makul bir münasebet yok. Washington’da kimi itirazlar olduğunu biliyorumduygusal değil stratejik olarak hareket etmeliyiz. Büyük zorlukların bulunduğu bölgesinde Türkiye’nin çağdaş ve muhtemel gelişmelere hazırlıklı askeri yetkinliğe sahip olması, Biden yönetimi için bir öncelik olmalıdır” dedi. 

İsveç ve Finlandiya, Türkiye için de önemli 

Türkiye’nin İsveç ve Finlandiya’nın NATO üyeliğine olumlu bakacağını düşünen kimi uzmanlar, bu iki ülkenin de AB üyesi olduklarına, Ankara’nın da AB ile ilgilerini olağanlaştırma arayışında olduğuna işaret ediyorlar.

Ayrıyeten bugüne kadar NATO’nun “açık kapı” siyasetini destekleyen Türkiye’nin, İsveç ve Finlandiya’nın da üyeliğine destek vereceği görüşü ön plana çıkıyor.

“Bloke edileceğini düşünmüyorum”

ODTÜ Uluslararası İlişkiler Kısmı Öğretim Üyesi Prof. Dr. Oktay F. Tanrısever, bu husus ile ilgili olarak DW Türkçe’nin sorularını yanıtlarken, “Baltık bölgesinde güvenliği artıracağı için, prensipte Türkiye’nin bu üyelikleri destekleyeceğini düşünüyorum” dedi.

Finlandiya ve İsveç’in uzun yıllar boyunca kendilerine has bir güvenlik siyaseti izlediklerini, bu çerçevede de Türkiye ile güvenlik alanında çok da işbirliği yapmadıklarını hatırlatan Tanrısever, her iki ülkeni NATO üyelik sürecinde yalnızca Türkiye ile değil bütün müttefik ülkelerle, hem kurumsal hem ikili seviyede münasebetlerin geliştirmeleri gerekeceğini kaydetti.

Tanrısever, “Bunu, NATO genişlemelerinin doğal bir modülü olduğunu düşünüyorum. Yeni düzeneklerin kurulacağını, diyalog yoluyla Türkiye ile kimi yanlış anlamaların düzeltileceğini, bilhassa Finlandiya ile kimi farklılıkların giderilebileceğini, o çerçevede de Türkiye’nin sürece destek vereceğini, bloke etmeyeceğini düşünmüyorum… ama ihmal edilmiş olunan güvenlik işbirliğinin ve diyaloğunun bu süreç içinde artırılması gerekecektir” diye konuştu.

Farklılıkların işbirliğine mani olmaması gerektiğin, diplomasi yoluyla yönetilebilecek seviyede tutulmasının büyük değer taşıdığına vurgu yapan Tanrısever, Türkiye’nin hem ABD aynıi NATO üyeleri hem de bölgedeki partner ülkelerle yeni bir güvenlik diyaloğu oluşturmakta olduğuna işaret etti.

Son iki ay içerisinde Türkiye ile bütün NATO müttefikleri arasında çok daha iyi bir diyalog süreci olduğunu aktaran Tanrısever, “Bunlar tabii ki biraz da Rusya’yı dengelemek için oluyor” dedi.

“Rusya büyük risk faktörü”

Türkiye için Rusya’nın aslında büyük bir risk faktörü olduğuna işaret eden, Ukrayna’da yaşananların bunu gözler önüne serdiğine dikkat çeken Tanrısever, değerlendirmesini şöyle tamamladı:

“Rusya yalnızca Türkiye için değil Almanya ve Polonya için de bir risk faktörüTürkiye tekrar de riskleri minimize etmeye çalışıyor ve bölgeye uzak aktörlerden farklı olarak diplomasi kanallarını daha çok kullanmaya çalışıyor. Yoksa Rusya’nın potansiyel olarak yarattığı meselelere karşı Türkiye ve Batılı müttefikleri arasında genel yaklaşımda büyük bir fark yok. Yalnızca bölge ülkesi olduğu için riski yönetmeye çalışıyor. Bu da kolay değil tabii ki…”