Osman Kavala: Gezi Parkı davası kararları Türkiye’nin Batı’yla münasebetlerini nasıl etkileyecek?

İş insanı Osman Kavala’nın önce gözaltına alınması ve sonra tutuklanmasıyla 2017 sonunda başlayan yasal süreç ve bu süreçle ilgili insan hakları ihlallerine ilişkin tartışmalar, Türkiye’nin Batı ile ilgilerinde çok önemli bir husus unsuru haline gelmişti. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) kararlarına rağmen, 2013’te Gezi protestolarını finanse etmekle ve hükümeti ortadan kaldırmaya çalışmakla suçlanan Kavala ve diğer yedi sanık hakkında verilen ağır hapis cezalarının, Ankara’nın Batı başkentleriyle bundan sonraki ilgilerinde çok önemli tesirleri olacağı bedellendiriliyor. Gezi Parkı davası kararlarının bilhassa üç çok önemli uluslararası merkezle münasebetlerde olumsuz yansımaları olacağı öngörülüyor: Brüksel merkezli Avrupa Birliği (AB), Strasbourg merkezli Avrupa Kurulu ve Amerika Birleşik Devletleri. Bu üç merkezden ve diğer Avrupalı başkentlerden yapılan tüm açıklamalarda, Türkiye’nin AİHM kararlarını uygulaması, hukukun üstünlüğü ve temel hakların özgürce kullandırılması daveti öne çıktı. AB’nin Kavala kararına ilişkin süreci Türkiye ile bağlantılarda yeni bir tansiyon yaratmadan, lakin üstünü de örtemeyecek bir şekilde yürütme gayesinde olduğu kaydediliyor. AB açısından Kavala kararının en çok önemli tesiri, Türkiye’nin uzun müddettir beklentileri arasında olan vize serbestisi ve gümrük birliğinin güncellenmesine dönük süreçlerin daha da ötelenmesi olacak. Reuters Avrupalı diplomatik kaynaklar, AİHM kararlarının uygulanmasının AB’nin müzakere sürecindeki aday ülkelerin yerine getirmesi gereken ölçütlerden olduğunu anımsatarak, bu kriterin vize serbestinin sağlanması ve ileride gümrük birliği müzakereleri açısından da olmazsa olmaz şart olduğunu kaydettiler. Türkiye’nin 15 Temmuz 2016’daki darbe teşebbüsü sonrası insan hakları ve demokrasi sicilinin giderek bozulduğunu ve bunun sonucunda tam üyelik müzakerelerinin fiilen askıya alındığını anımsatan kaynaklar, Kavala kararıyla Ankara’nın bu süreci geri çevirmek aynıi bir niyetinin olmadığının ortaya çıktığını değerlendirdiler. Türkiye, eski Adalet Bakanı Abdulhamit Gül döneminde arka geriye yargı paketleri çıkartmış, ulusal insan hakları eylem planı açıklamış, lakin bunları somut adımlara çevirip uygulamaya sokamamıştı. AB, 2021 Türkiye Raporu’nda bilhassa Kavala davasına dikkat çekip, AİHM’in 2020’de katılaştırdığı kararı çerçevesinde tutuklu işadamının serbest bırakılması davetinde bulunmuştu. Kavala’ya müebbet hapis cezası verilmesine Brüksel ismine tepki veren AB Dış İlişkiler ve Güvenlik Siyaseti Yüksek Temsilcisi Josep Borrell, AİHM kararlarına uymanın mecburilik olduğunu, Türk yargısının bunu göz gerisi ederek uluslararası ve Avrupa yargı standartlarına ahengi açısından dertlere neden olduğunu kaydetmişti.

Reuters Josep Borrell, AİHM kararlarına uymanın mecburilik olduğunu söylemişti. Avrupalı kaynaklar, Kavala kararının spesifik değerinin yanı sıra Türk hükümetinin insan hakları ve demokrasi mevzularında 2013’den bu yana gösterdiği gerilemeyi zıdda çevirme konusunda istekli olmadığını göstermesi ve bunun da yaklaşan seçimler öncesine denk gelmesi açısından ehemmiyetine işaret ediyorlar.

Kararın zamanlaması da önemli
Mahkemenin Kavala kararı, Türkiye’nin Rusya’nın Ukrayna’yı işgaline karşı çıkması, boğazları kapatarak Rus gemilerinin Karadeniz’e geçişini önlemesi ve savaşın tarafları arasında arabuluculuk yaparak bir an önce ateşkes sağlanması gibi çok önemli bir rolü oynadığı bir periyotta gelmesi açısından da dikkat çekti. Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, Ukrayna savaşında oynadığı rol takdir gören Türkiye’ye AB’nin daha somut adımlarla yaklaşması gerektiğini, tam üyelik müzakerelerinin yanı sıra vize serbestisi ve gümrük birliği mevzularında adım atılmasının çok önemli olacağını kayda geçirmişti. Avrupalı diplomatik kaynaklar ise Kavala kararının Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın dile getirdiği başlıkların gündeme getirilmesini engelleyeceğini, ne üye ülkelerin ne de Avrupa Parlamentosu’nun olumlu bir tavır sergilemesinin imkanlı olmadığını kaydediyorlar. Aynı kaynaklar, Ukrayna gündemli diyaloğun süreceğini bunun hem AB hem Ukrayna hem de üye ülkelerin çıkarına olduğunu, lakin buradaki diyaloğun Türkiye’nin AB’den beklentilerine tahvil edilmesinin beklenmemesi gerektiğini öngörüyorlar. Reuters Bundan sonraki süreçte Brüksel’in takip edeceği merkez Avrupa Kurulu’nun bulunduğu Strasburg olacak.

Brüksel, Strasbourg’u izleyecek
Bundan sonraki süreçte takip edeceği merkez ise Avrupa Kurulu’nun bulunduğu Strasbourg olacak. Avrupa Kurulu’nun siyasi organı niteliğinde olan Bakanlar Komitesi, 2 Şubat’ta 47 ülkenin üçte iki çoğunluğuyla AİHM’in Kavala kararını uygulamayan Türkiye aleyhine “ihlal prosedürü” başlatmıştı. Komite, oylama sonucunda, Türkiye’nin Kavala kararını uygulayıp uygulamadığını sormak üzere belgeyi yeniden AİHM’e göndermişti. AİHM’in yaklaşık altı aylık bir süre içinde teknik çalışmasını tamamlaması ve cevabını Bakanlar Komitesi’ne göndermesi bekleniyor.

Prosedüre göre AİHM, Kavala belgesini baştan incelemeyecek ve yalnızca kararın uygulanmasında ihlal olup olmadığını raporlaştıracak. AİHM’in “İhlal var” demesi durumunda Bakanlar Komitesi, Türkiye’ye uygulanacak yaptırımı kararlaştıracak. 47 üyeli Avrupa Konseyi’de 27 AB ülkesi bulunuyor. Birçok AB üyesi olmayan Avrupalı başkent de oylamalarda AB ülkeleriyle hareket ediyor. İhlal prosedürü oylamasında AB üyesi olmasına rağmen ret oyu veren tek ülke Macaristan olmuştu. Lakin 32 ülkenin oyu sonucunda Türkiye aleyhine süreç başlamıştı. Avrupalı diplomatik kaynaklar, Brüksel’in Strasbourg’daki gelişmeleri dikkatle takip edeceğini, Avrupa Kurulu’nda çizilen yol haritasına uygun şekilde tutum alacaklarını kaydediyorlar. Yaptırımlar dahilinde Türkiye’nin Avrupa Kurulu’na üyeliğinin süreksiz olarak düşürülmesi ya da oy hakkının askıya alınması gibi tedbirlerin konuşulduğu bedellendiriliyor.

ABD Kongresi’nde nasıl tesiri olur?
Gezi Parkı davası kararları ABD’nin de tepkisini çekti. ABD Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Ned Price tarafından yapılan yazılı açıklamada, AİHM kararlarının uygulanması gerekliliğine dikkat çekildi. Açıklamada, “(Türk) Hükümetini, siyasi güdümlü davaları sonlandırmaye ve tüm Türk vatandaşlarının hak ve özgürlüklerine hürmet göstermeye çağırıyoruz” denildi.

Son devirde Stratejik Sistem ismi verilen yeni bir iletişim platformu oluşturan Ankara ve Washington, Ukrayna savaşı kapsamında bağlantılarını ve diyaloğu bir üst seviyeye çıkarmışlardı. Bu kapsamda görüşmelerde bulunmak üzere Dışişleri Bakanı Mevlüt Çavuşoğlu’nun ABD Dışişleri Bakanı Anthony Blinken’ın daveti üzerine 18 Mayıs’ta Washington’da olması öngörülüyor. Getty Images Gezi Parkı davası kararına bir tepki de ABD Senatosu Dış İlişkiler Komitesi Başkanı sıfatıyla Senatör Bob Menendez’den geldi. Twitter’dan yaptığı açıklamada, Kavala ve diğer siyasi tutuklularının serbest bırakılması davetlerine katıldığını kaydeden Menendez’in 26 Nisan’da Dış İlişkiler Komitesi toplantısına katılan Dışişleri Bakanı Anthony Blinken’ı Türkiye’ye verilen reaksiyonun yetersiz olduğu gerekçesiyle eleştirdiği de Amerikan basınına yansıdı. Türkiye karşıtlığı ile bilinen Menendez, yabancı ülkelere yapılacak silah satışlarının gözden geçirilmesi ve Senato’da oylanması süreçlerinde çok önemli bir yüke sahip. Menendez’in de aralarında olduğu 53 senatör, Şubat ayında Biden idaresine mektup göndererek Türkiye’ye F-16 savaş uçağı satışının yapılmaması ikazında bulunmuşlardı. ABD Dışişleri Bakanlığı, karşılığı mektubunda, savaş uçaklarının satışının NATO güvenliği açısından çok önemli olduğu değerlendirmesinde bulunmuştu. Fakat hem Amerikalı hem de Avrupalı diplomatik kaynaklara göre, Kavala kararı, esasen Türkiye karşıtlığı güçlü Amerikan Kongresi’nden silah satışı onayı alınmasını daha da güçlendirecek bir gelişme oldu. Amerikan Kongresi’nde Türkiye tersliğinin iki temel ögesi Türkiye’nin Rusya’dan S-400 hava savunma sistemleri alıp topraklarına konuşlandırması ve demokrasi ve insan hakları alanlarında giderek olumsuzlaşan sicili. Aynı kaynaklara göre, Ukrayna savaşı nedeniyle Türkiye’nin stratejik değerini öne çıkarmak ve F-16 satışını gerçekleştirmek isteyen Biden idaresinin Kongre’yi ikna süreci bu gelişmeden sonra çok daha güçleşecek.