Rita Patino: Kimse dilini bilmediği için ABD’de 12 yıl psikiyatri hastanesine kapatıldı

8 Haziran 1983’te Amerika Birleşik Devletleri’nin Kansas eyaletinde polis, bir kilisede kıyafetleri kirli ve başı karışmış görünen bir bayan buldu. Kadın polislere anlayamadıkları birkaç söz söyledi. Onunla İngilizce konuştulariletişim kuramadılar. Ortalarından hiçbiri ne dediğini bilmiyordu ve bu iletişimsizliğin sonucu 12 yıl boyunca özgürlüğünü kaybetmesi oldu. O bayanın ismi Rita Patino Quintero’ydu. Meksika’daki Raramuri halkından bir yerliydi.  Polis onu bulduğunda, Kansas eyaletindeki Manter kentinde bulunan bir Metodist tapınağının bodrumuna sığınmış haldeydi. Meksikalı sinema imalcisi Santiago Esteinou, götürüldüğü polis karakolunda kendisini yıkamaya çalışan bir polise vurduğunu anlatıyor. Esteinou, Rita’nın hayatını anlatan “Yıldızların ve Dağların Kadını” belgeselinin direktörü. Yapımın galası Nisan 2024’te yapıldı.

‘Doğada yaşamak’
Yönetmen Esteinou çekimlere 2016 yılında başladı lakin proje 2022 yılına kadar tamamlanamadı. Rita belgeseldeki röportajında memleketi Chihuahua’nın dağlarına bakarken ana lisanı olan Raramuri konuşuyor ve “Hasta değilim. Tabiatla birlikte yaşamaktan ötürü kendimi çok iyi hissediyorum” diyor. Raramuri, ayak manasına gelen “rara” ve ışık manasına gelen “muri” sözünden türetilmiş bir tarif ve “hafif koşucular” manasında kullanılıyor. Raramuri halkı için koşmanın sosyal ve kültürel ehemmiyeti bulunuyor. Bu halk, inişli çıkışlı bir topografyada, dereler, ve dağlar arasındaki Sierra Tarahumara’nın yamaçlarında yaşıyorlar. Ancak Kansas’ta olduğu sürede Rita’nın memleketine göre daha kuru ve soğuk şartlarla mücadele etti. Ve bu onun ABD’deki bir psikiyatri tesisinde 12 yıl hapis kalmasına yol açtı.

Dil engeli 
Rita sadece Raramuri lisanında akıcı konuşabiliyordu. Kansas’taki mahkeme sürecinde ve sonrasında hastanede tercüman yoktu. Rita, neler olup bittiğini ve neden kilit altına alındığını anlayamıyordu. Atanan bir resmi tercüman da onun lisanını anlayamadı. Esteinou, Rita’nın yaşadıklarını BBC Mundo’ya anlatıyor: “Onu mahkemeye çıkardılar. Yargıç onun akli melekelerinin yerinde olmadığına ve kendisi için tehlike teşkil ettiği sonucuna vardı. Bu yüzden onu bir psikiyatri hastanesine götürdüler.” Hayatının geri kalan 12 yılı dışlanma, tıbbi şiddet, bürokratik çıkmazlar ve yalnızlıkla geçti.

Gerçek Rita kimdi?
Rita yetenekli olduğu kadar gizemli de bir bayandı. Çobanlık ve ebelik yapıyor, şifalı bitkileri biliyor. vakitte bir zantkar ve çamaşırcıydı. Esteinou’nun belgeseline konuşan aile üyelerine göre Rita çok şeyle uğraşmış bir bayandı. 1930 yılında doğduğuna inanılan Rita’nın bir hayat arkadaşı ve oğlu olduğu belgeselde anlatılıyor. Geniş bir koyun sürüsüne sahip olduğu için kendi toplumunda “zengin bir kadın” olarak da tanımlanıyordu. Ancak bir gün her şey değişti ve Rita “korkulan ve istenmeyen” biri haline geldi. Sürüsü çalınmıştı ve komşuları onu kocasını öldürmekle suçladı; bu iddia hiçbir zaman kanıtlanamadı. O günleri bilen bir bölge sakini Procopio Mancinas, “Olan şuydu ki, ona çok kötü davrandılar. Kocasıyla hengame ettiği, onu dövdüğü ve öldürdüğü dedikodusu yayıldı” diye anlatıyor. Mancinas, Rita’nın kocasını öldürdüğüne inanmadığını söylüyor. Belgeselci Esteinou’nun araştırması, Rita hakkında bir cinayet soruşturması açıldığına dair kayıta da rastlamadı. Ancak Rita hakkındaki “büyücü” söylentileri de aleyhine çalışıyordu. Gerçekte ise Esteinou, Rita’nın birtakım mahzurlara sahip olduğunu söylüyor. Rita’nın konuşma meseleleri vardı ve oğlu olmadan gezmeye başlamıştı. Bir ortada yaşadığı insanlar ona dehşetle bakmaya başladı.

Tanıyanlar onun bu sürede hiçbir yerde iyi karşılanmadığını söylüyor. Mancinas, “Bazı insanlar onu gördüğünde kapıyı kapattılar. Onları öldürmek istediğine inananlar dahi vardı.o yalnızca açtı ve yemek istiyordu” diye anlatıyor. Esteinou, bu söylentiler nedeniyle yetkililerin oğlunu elinden aldığını anlatıyor. Rita’nın Meksika’dan Kansas’a nasıl gittiği hakkında bir bilgi yok, bu arayı yürüdüğü sanılıyor. 

Özgürlük
Kansas’taki mahkeme ilk olarak üç ay müddetle psikiyatri hastanesine yatırılmasına karar verdi. Bu müddetin sonunda durumu yeniden değerlendirilecekti lakin atanan avukat da hakim karşısına çıkmadı. Tercüman eksikliği nedeniyle Rita ile iletişim kurulamadı. Hastanedeki sağlık çalışanı, onun kökeni hakkında hiçbir fikirlerinin olmadığı yönünde ifade verdi. Hastanede geçen aylar, yıllara dönüştü. Rita konuşamıyordu, yalnızdı ve konutundan uzaktaydı. Dil engeli nedeniyle somut bir teşhis konulmadan ilaç tedavisi alıyordu. Belgeselci Esteinou, Rita’nın durumunun, göçmen ayımcılığının birçok tarafına işaret ettiğini söylüyor: “İngilizce bilmeyen, yoksul ve muhtemelen engelli bir göçmen kadındı”. Durumun değişmeye başlaması on yıl sürdü. Kansas Engelli Hakları Merkezi, 1994 yılında beş yıldan uzun müddettir hastanede yatan hastaların olaylarını incelemeye karar verdi. Kuruluş, Rita için Toria Mroz isminde bir avukat atadı. Belgesele röportaj veren Mroz, “Yaptığımız ilk şeylerden biri tıbbi kayıtlarına bakmaktı. Kayıtlar onun Chihuahua’lı olduğunu ve bir Raramuri yerlisi olduğuna işaret ediyordu” diyor. Bu kayıtların en başından bu yana Rita’nın evrakında olduğunu söyleyen Mroz, “Buna rağmen 10 yıl geçti ve hala hastanedeydi. ‘Nereli olduğunu, ne lisan konuştuğunu bilmiyoruz’ diyorlardı” diye anlatıyor. Merkez hastaneye ve 30’dan fazla çalışanına dava açtı. Verilen zarar için 10 milyon dolar istediler. Rita mahkemede ifade veremediği için yasal sürecin de kendine has zorlukları vardı. Esteinou, bu periyotta Raramuri lisanını anlayabilen tek bir psikiyatr bulunabildiğini söylüyor. Rita bu sırada taburcu edildi ve 1995 yılında Meksika’ya döndü. Lakin dava 2001 yılına kadar devam etti. Sonunda arabuluculuk yoluyla çözüldü. Rita’ya 90 bin dolar tazminat verildi fakat toplam fiyatın yaklaşık üçte biri kendisine yardım eden sivil toplum kuruluşuna aktarıldı. Paranın geri kalanının Rita’ya ülkesindeki hayatını kolaylaştırması bekleniyordu. 

Fakir’mutlu’ 
Ancak Rita yoksulluk içinde yaşamaya devam etti. Belgesel imalcisi Esteinou bunun nedenini anlatıyor: “Mahkeme bir vakıf oluşturdu ve STK tarafından seçilen Beatriz Zapata isminde bir rahibeyi Rita’nın mal varlığının yöneticisi olarak atadı. “Yaklaşık iki yıl boyunca Rita’ya ayda yaklaşık 300 dolar vermeye başladı ve akabinde tek seferde 6 bin dolar verdi. Lakin daha sonra rahibe parayla birlikte ortadan kayboldu.” Rahibe birkaç yıl boyunca parayı kendisi için kullandı. Mahkeme rahibeden sadece 10 bin doları geri alabildi. Sonrasında iki yeni vasi atandı. Parayı yönetmek için ikili her yıl 1000 dolar alıyorlardı. Her ikisi de Rita’yı hiçbir yerde bulamadıklarını iddia etti. On yıl sonra bu para tükendi. Rita Patino 2018’de hayatını kaybetti. Vefatının akabinde ailesi ve halkı bir “kutlama” yaptı. Raramuri halkı, ölüleri bir partiyle onurlandırmanın, bir sonraki varoluşa geçişlerine yardımcı olduğuna inanıyor. Meksika’ya dönüşü sonrası Rita’nın çok mutlu olduğunu anlatıyor Esteinou. İkisinin konuşmalarından birinde Esteinou’ya “Burada (memleketimde) bulunmaktan çok mutluyum” demişti.