Rusya-Ukrayna savaşında “İstanbul süreci”

Gülsen Solaker

Rusya’nın Ukrayna işgalinin başlamasının akabinde iki taraf arasındaki müzakerelerin yeni adresi İstanbul olurken, dış siyaset gözlemcilerine göre görüşmelerin Belarus’tan İstanbul’a kaydırılması Rusya’nın sahada beklediğini bulamadığının ve “onurlu bir çıkış” aradığının göstergesi olabilir.

Ukrayna’ya yönelik atakların 24 Şubat’ta başlamasının akabinde iki taraf arasındaki müzakerelerin ilk birkaç tipi Rusya’ya takviyesi ile bilinen Belarus’ta yüz yüze yapılmış, akabinde görüşmelerin video konferans yoluyla devam etmesi kararı alınmıştı.

O sırada Türkiye de savaşın başından beri izlediği ve birtakım uzmanlarca “aktif tarafsızlık” olarak nitelendirilen, “kolaylaştırıcı” rol kapsamında iki ülke yetkililerini bir araya getirmeyi teklif etmiş, Antalya Diplomasi Forumu’nda da Ukrayna ve Rusya dışişleri bakanlarını buluşturmuştu.

Cumhurbaşkanı Tayyip Erdoğan geçen hafta NATO zirvesi dönüşü uçakta yaptığı açıklamada, Ukrayna ve Rusya başkanları ile görüşeceğini ifade ederek, “Putin’e barış için atılacak adımın mimarı sen olmalısın, onurlu bir çıkış yap diyeceğim” demişti.

Dolmabahçe Sarayı’nda 29-30 Mart’ta iki gün sürmesi planlanan görüşmelerin adresinin değişmesinin manası, tarafların müzakere edeceği başlıklar, Ukrayna’nın talep ettiği garantörlük problemi benzeri mevzuları dış siyaset uzmanları değerlendirdi.

Masa Belarus’tan İstanbul’a taşındı

İki ülke arasındaki görüşmeler savaşın beşinci gününde Rusya’nın ısrarıyla yakın olduğu Belarus’ta başlamıştı.

Türk-Alman Üniversitesi’nden Doç. Dr. Enes Bayraklı, Rusya’nın müzakereler için ilk başta Belarus’ta ısrar etmesinin maksadının Ukrayna’ya kaidelerini dikte ettirecek bir güce sahip olduğunu göstermek istemesi olduğunu ifade ederek, Ankara’nın görüşmelere ev sahipliği yapmayı aslında savaşın başından beri önerdiğini fakat Putin’in bunda çok istekli olmadığını belirtiyor.

“Çünkü savaşın başındaki fotoğraf çok daha farklıydı ve Putin’in istediği süratli bir tahlile ulaşarak, isteklerini dikte ettirmekti” diyen Bayraklı, geçen bir ay içinde ise Putin için “evdeki hesabın çarşıya uymadığını” ifade ediyor. Bayraklı, bir ayın sonunda Rusya’nın Ukrayna’nın doğusuna odaklanmasının gaye küçültme manasına geldiğini ifade ederek, sözlerini şöyle sürdürüyor:

“Ukrayna’da uzun bir savaş tahminen yeniden sürdürülebilir ama bunun getireceği yıkım çok daha büyük olacak. Bu nedenle Rusya’nın Ukrayna’dan bir çıkış aradığını düşünüyorum.”

Lakin gerek Ukrayna gerekse ABD’li birtakım yetkililerin uluslararası basına son demeçleri Rusya’nın taviz vereceğini düşünmek için erken olduğu tarafında.

Emekli Tümgeneral Ali Er de Rusların hem taktik hem de lojistik açılardan şimdi “tam bir açmazın” içinde olduğu ve adresin değişmesinde bunun çok etken olduğu görüşünde. Rusya’nın bir ayın akabinde yalnızca ayrılıkçı bölgelerde izafi bir muvaffakiyet elde ettiğini ve Ukrayna’nın artık karşı taarruza geçtiğini söyleyen Er, şuna dikkat çekiyor:

“Askeri literatürde karşı taarruz denildiği zaman taarruz edenlerin başarısı silinmiş manasına gelir. Rusya’nın askeri manadaki başarısızlığının en büyük göstergesi budur.”

Rusya’nın Ukrayna’da daha çok tahribat yapmak için elinde fırsat bulunmasına karşın bedelinin daha ağır olacağı hesabı yaptığı öngörüsünde bulunan Er, şöyle konuşuyor:

“İstanbul’daki görüşmelerin taraflara daha eşit şartlarda müzakere fırsatı vereceğini düşünüyorum. Bundan Ötürü bu Ukrayna için bir muvaffakiyettir. Rusya’nın İstanbul’da görüşmelere ikna olması bir yerde Türkiye’nin de başarısıdır.”

Tünelin ucunda ışık var mı?

Emekli Büyükelçi Mithat Rende de görüşmelerin İstanbul’a alınmasını “tünelin ucunda ışık olabileceğinin” bir işareti olarak yorumlamak istediğini aktarıyor.

Bu hususta bir sonuca varabilmek için heyet oluşumlarına bakmak gerektiğini söyleyen tecrübeli diplomat, buna aynı müzakerelerde heyet üyeleri ne kadar üst seviyede olursa ilerleme sağlanmasının o kadar mümkün olacağını belirtiyor.

Kremlin Sözcüsü Dmitry Peskov dün yaptığı açıklamada, “Müzakerelerde yetersiz ilerlemeye karşın görüşmelerin yüz yüze yapılması önemli. Yüz yüze gerçekleştirilen görüşmeler, daha verimli oluyor” demişti.

Rende, İstanbul’da iki günlük görüşmelerin bir “sürece” evrilmesinin de mümkün olabileceğini ifade ediyor.

İstanbul Aydın Üniversitesi’nden Prof. Dr. Tarık Oğuzlu ise Putin’in zihnini okumanın zahmetine değinerek, görüşmelerin sonucuna dair şu beklentisini paylaşıyor:

“Bir bakmışsınız bu görüşmelerde ele avuca gelir bir şey de çıkabilir, tam bir barış mutabakatı olmasa bile kalıcı bir ateşkes çıkabilir. Bence iki taraf ve Batı da bunu ister. Zira savaşın uzaması herkesin devzavantajına.” 

Taraflar neleri müzakere ediyor?

Tarafların bugüne kadar sürdürdükleri görüşmeler Cumhurbaşkanlığı Sözcüsü İbrahim Kalın’ın verdiği bilgiye göre altı husus başlığında toplanıyor.

Bu husus başlıkları; Birincisi Ukrayna’nın tarafsızlığı yani NATO üyeliğinden vazgeçilmesi. İkincisi, Avusturya modeli bağlamında silahsızlanma ve karşılıklı güvenlik teminatları verilmesi. Üçüncüsü, Rus tarafının ‘Nazilikten arındırılma’ diye ifade ettiği süreç. Dördüncüsü, Rusçanın Ukrayna’da yaygın kullanılmasının önündeki pürüzlerin kaldırılması.

Türk tarafına göre bu ilk dört unsurda ilerleme kaydedilmiş durumda. Lakin Kalın “Tam mutabakat olduğunu ya da bir mutabakatın imzalanmak üzere olduğunu söylemek için erken” ikazını da yapıyor.

Görüşmelerin kritik kısmını beşinci ve altıncı maddeler oluşturuyor. Bunlar da yeniden Kalın’a göre Donbas ve Kırım’ın statüsü sorunu. Rus tarafının Kırım’ın ilhakının ve Donbas’taki iki kelamda cumhuriyetin tanınması talepleri Ukrayna ve uluslararası topluluk açısından kabul edilebilir bulunmuyor.

Türkiye’nin beklentisi görüşmeler sürecinde ilk dört unsurda bir noktaya gelinmesi ve anlaşma çıkması durumunda, Kırım ve ayrılıkçı bölgeler ile alakalı siyasi kararları vermek üzere iki önderin bir araya gelmesi. Lakin bunun için iki günlük mühletin yetmeyebileceği ve görüşmelerin öteki çeşitlerde devam edebileceği belirtiliyor.

Türkiye için garantörlük olur mu?

Bu ortada Ukrayna evvelden talep ettiği NATO üyeliği kimi hususlarda geri adım atarken, güvenliğin kalıcı olması için de “bazı garantiler” talep ediyor.

Ukrayna lideri Volodimir Zelenskiy son yaptığı bir açıklamada, Türkiye’deki görüşmelerde egemenlik ve toprak bütünlüğü konusunda ısrarcı olmaya devam edeceklerini söyleyerek, faal garantilerin sağlanmasının bir mecburilik olduğunu kaydetmişti. Garantörlük için ismi geçen ülkeler arasında Türkiye de zaman zaman söylem ediliyor.

Dış siyaset uzmanlarına göre Ukrayna’nın talep ettiği garantörlüğün nasıl olacağı şimdi tam belli değil lakin görüşmelerin İstanbul’a taşınması bu ihtimal için taban oluşturabilir.

Bayraklı, Türkiye’nin tek başına garantörlük işine gireceğini sanmadığını söyleyerek, öteki Batılı müttefiklerle birlikte yapılacak bir garantörlüğün Türkiye’ye önemli bir etkinlik kazandırabileceğini belirtiyor. Bayraklı, bu ihtimalin gerçekleşmesi durumunda Rusya’nın hem Karabağ hem de Ukrayna’da Türkiye’nin müdahilliğini kabul etmek zorunda kalmış olacağını söylüyor.

Oğuzlu da Türkiye için tek başına bir garantörlüğün kesinlikle söylediği söz edilen olmaması gerektiğini belirterek, herkesten önce asıl garantörün Rusya olması gerektiğini lakin Moskova’nın 1994’te verdiği garantiye bile uymadığını hatırlatıyor.

1994’te imzalanan Budapeşte Memorandumu ile Ukrayna elindeki nükleer silahlardan vazgeçmeyi kabul etmiş, bunun karşılığında Rusya, İngiltere ve Amerika garantör olmuştu.

Financial Times’ın son haberinde Ukrayna tarafı NATO’nun 5. hususuna benzeyenbir şekilde Rusya, ABD, İngiltere, Kanada, Fransa, Almanya, Çin, İtalya, Polonya, İsrail ve Türkiye gibi ülkelerden ortak güvenlik garantisi istiyor.