‘Seçimleri düzen içinde yönetme misyonu’ndan YSK’ya ‘erteleme’ yetkisi çıkar mı; 10 soruda sarsıntı ve seçimler

Kahramanmaraş merkezli 7,7 büyüklüğündeki sarsıntının akabinde siyasi kulislerde, seçimlerin ertelenmesi ihtimali konuşulmaya başlandı. Muhalefet kulislerinde, AKP-MHP ittifakının seçimi erteleme hazırlıkları yapıldığı, anayasadaki kimi muğlak sözlerin değerlendirilmeye alındığı iddiaları konuşuluyor. Anayasanın açık kararlarına göre bunun mümkün olmadığı konusunda neredeyse bütün anayasa hukukçuları birleşiyor. Lakin -temel telaş, kararlarına karşı itiraz yolu olmayan Yüksek Seçim Kurulu’nun yahut Anayasa Mahkemesi’nin bu türlü bir karar vermesi durumunda ne yapılacağı…

 Seçimlerin ertelenmesi ihtimali ile ilgili ortaya atılan sorular ve karşılıkları şöyle:

• -Cumhurbaşkanlığı seçimi ve TBMM seçiminin neden Haziran ayında yapılması gerekiyor?

Anayasanın 2017’de referandumla kabul edilerek değiştirilen 77. maddesinde, “Türkiye Büyük Millet Meclisi ve Cumhurbaşkanlığı seçimleri beş yılda bir günde yapılır” düzenlemesi yer alıyor. Buna göre, seçimlerin bir evvelki seçimin beş yıl sonrasına denk gelen Haziran ayında yapılması gerekiyor.

• -Seçimin erkene çekilmesi neden tartışılıyordu, erkene çekilmesi ne kadar mümkün , bu bahis neden tartışılıyordu?

Depremden önce Cumhurbaşkanı Erdoğan, haziran ayının tatil, umreye denk gelmesi, okulların kapanışıyla seçim tarihinin çakışması ihtimaller nedeniyle 14 Mayıs’ta yapılabileceğini söylemişti. Fakat tartışmaların temelinde, Erdoğan’ın adaylığı yatıyor. Erdoğan, Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi’ne geçmeden önce bir defa, geçildikten sonra ikinci defa cumhurbaşkanı seçildi. Anayasada, bir kişinin yalnızca iki defa cumhurbaşkanı seçilebileceği açıkça belirtiliyor. Bunun istisnası olarak anayasanın 115. unsuruna, “Cumhurbaşkanının ikinci döneminde Meclis tarafından seçimlerin yenilenmesine karar verilmesi halinde, Cumhurbaşkanı bir sefer daha aday olabilir” düzenlemesi konulmuş durumda. Bu nedenle muhalefet, Erdoğan’ın lakin seçimin erkene çekilmesi kararının TBMM tarafından alınması halinde aday olabileceğini savunuyor. Cumhurbaşkanı’nın bu kararı alması halinde Erdoğan’ın adaylığının anayasaya aykırı olacağını iddia ediyor. İktidar ise Erdoğan’ın yeni anayasa kararları doğrultusunda bir kere aday olduğunu, ikinci kere aday olabileceğini ileri sürüyor. Seçimin erkene çekilmesi kararının Erdoğan tarafından verilmesi halinde, bu husustaki son söylediği söz Yüksek Seçim Kurulu söyleyecek.

• -Seçimin olağan vaktinden ileri bir tarihe ertelenmesi ne kadar mümkün ?

Anayasanın 78. hususunda, “Savaş sebebiyle yeni seçimlerin yapılmasına imkân görülmezse, Türkiye Büyük Millet Meclisi, seçimlerin bir yıl geriye bırakılmasına karar verebilir. Geri bırakma nedeni ortadan kalkmamışsa, erteleme kararındaki metoda göre bu işlem tekrarlanabilir” ifadesi yer alıyor.

Bu unsura göre, seçimlerin olağan vaktinden ileri bir tarihe alınması lakin Türkiye’nin bir savaşa girmesi ile mümkün. Bunun dışındaki bütün seçenekler dışarıda bırakılmış durumda.

• -Buna karşın, seçimlerin ertelenebileceği neye dayanılarak söyleniyor?

Perşembe günü servis edilen Reuters haberinde, bir yetkilinin, “Şu anda göründüğü kadarıyla seçimlerin 14 Mayıs’ta yapılmasının önünde önemli maniler olduğunu” söylediği aktarıldı. Habere göre, ismi açıklanmayan yetkili, sarsıntı bölgesinde ülke nüfusunun yüzde 15’inin yaşadığına ve üç aylık olağanüstü hal ilan edildiğine dikkat çekerek seçimle ilgili bir karar vermek için şimdi çok erken olduğunu belirtti. Yetkili, “Yeni bir seçim devrinden çıkmış üzereyiz. Gelişmelere bakacağızşimdi 14 Mayıs’ta seçim yapılması konusunda çok önemli zorluklar var” diye konuştu.

İYİ Parti Genel Başkanı Meral Akşener de gazeteci Murat Yetkin’e, seçim için 14 Mayıs ihtimalinin zayıfladığını ve 18 Haziran’da seçimlerin yapılacağını düşündüğünü ifade etti.

Gazeteci Fatih Altaylı ise seçimlerin ertelenmesinin konuşulduğunu haberleştirdi. Altaylı, seçimleri erteletme işinin YSK’ya havale edilebileceğini ifade ederek, şunları belirtti:

“Önce bir seçim kararı alınacak. Sonra YSK, dört ilde tamamen altı ilde ise kısmen seçim sürecini yürütmesinin fiilen imkânsız hale geldiğini bildirecek ve seçimlerin ertelenmesini isteyecek. Böylece seçimler en az altı ay, muhtemelen bir yıl ertelenecek.”

Altaylı, bir öbür yazısında, Anayasa Mahkemesi’nin de seçimi erteleme kararı alabilme ihtimalinden söz etti ve Yüksek Mahkeme’nin 2012/30 sayılı esas ve 96 sayılı karar metnindeki “Savaş ve zaruret sebepleriyle seçimlerin yapılmasının fiilen imkânsız kalması” tabirine dikkati çekti.

Altaylı, TBMM’nin anayasa kararına karşın bu türlü bir karar alması ve bunun Anayasa Mahkemesi’ne taşınması durumunda, bu kararın emsal gösterilebileceğine dikkati çekti.

• -Muhalefet kulislerinde hangi tezler konuşuluyor?

Başta CHP olmak üzere muhalefet kulislerinde Erdoğan’ın seçimi erteletmek istediğini, AKP’li hukukçuların da bunun için bir yol aradığı konuşuluyor. Bu iddiayı doğrulayan AKP’li şimdi yok. Hatta sarsıntı bölgesi için çıkartılan OHAL kapsamında yayımlanan, Erdoğan imzalı yargı kararnamesinde, yargısal süreçler ile ilgili bütün mühletler durdurulurken, seçim iş ve süreçleri ile ilgili kanunlarda gösterilen mühletler istisna tutuldu. Bu müddetlerin kanundaki gibi işleyeceği belirtildi.

Buna karşılık, muhalefet kulislerinde, AKP’nin bilhassa anayasanın Yüksek Seçim Kurulu’nun yetkileri ile ilgili 79. unsurunun üzerinde durduğu iddiası konuşuluyor.

Bu hususun giriş kısmı şöyle:

“Seçimlerin başlamasından bitimine kadar, seçimin düzen içinde yönetimi ve dürüstlüğü ile ilgili bütün süreçleri yapma ve yaptırma, seçim mühletince ve seçimden sonra seçim hususlarıyla ilgili bütün yolsuzlukları, şikayet ve itirazları inceleme ve kesin karara bağlama ve Türkiye Büyük Millet Meclisi üyelerinin seçim tutanaklarını ve Cumhurbaşkanlığı seçim tutanaklarını kabul etme görevi Yüksek Seçim Kurulunundur. Yüksek Seçim Şurasının kararları aleyhine diğer bir mercie başvurulamaz.”

İktidarın, bilhassa, “seçimin düzen içinde yönetimi ve dürüstlüğü ile ilgili bütün süreçleri yapma ve yaptırma” ifadesinin üzerinde durduğu iddia ediliyor. Yüksek Seçim Kurulu’nun bu ifadeyi esas alarak, zelzele bölgesinde Türkiye nüfusunun çok önemli bir kısmının yaşadığı, bu türlü bir ortamda seçimlerin düzen içinde yapılamayacağını ifade ederek, seçimlerin ertelenmesi kararı alabileceği öne sürülüyor.

• -Yüksek Seçim Kurulu’nun bu türlü bir yetkisi var mı?

Anayasaya göre Yüksek Seçim Kurulu’nun seçimleri erteleme yahut seçimleri erkene çekme aynıi yetkileri yok. Tartışılan ifade de “seçimlerin başlamasından, bitimine kadar” ifadesi ile başlıyor. Seçimlerin başlaması ve bitim tarihi, anayasa ve maddelerde gösterilen aralıklarda yapılıyor. Başlaması kararı anayasadaki beş yıl kuralı doğrultusunda alınıyor. Bu tarih lakin TBMM ve Cumhurbaşkanı tarafından erkene çekilebiliyor. YSK, yalnızca belirlenen aralıklardaki iş ve süreçleri yürütmekle görevlendirilmiş durumda. Cumhuriyet tarihi boyunca bunun aksi bir uygulama da olmadı.

• -Yüksek Seçim Kurulu’nun sayılan diğer yetkileri neler, buna karşın neden telaş ediliyor?

Yüksek Seçim Heyetinin temel görev ve yetkileri, anayasanın 79, Seçimlerin Temel Kararları ve Seçmen Kütükleri Hakkında Kanun’un 14. hususu ile Yüksek Seçim Heyetinin Teşkilat ve Vazifeleri Hakkında Kanun’un 6. Unsurunda düzenleniyor.

Bu düzenlemelerde de YSK’nın vazifeleri şöyle sıralanıyor:

“…seçimlerin yönetim ve kontrol süreçlerinin adil ve şeffaf bir şekilde yürütülmesini sağlayacak düzenlemeleri yapan, seçim mühletince ve seçimden sonra seçim bahisleriyle ilgili bütün yolsuzlukları, şikâyet ve itirazları inceleyen ve kesin olarak karara bağlayan, seçim sonuçlarını inançlı ve süratli bir şekilde kamuoyuna duyuran anayasal bir konseydir.”

Anayasa ve kanunlardaki düzenlemelere karşın Yüksek Seçim Kurulu’nun bu türlü bir karar alması durumunda, karara itiraz edilecek bir merci bulunmuyor. Anayasaya göre bu kararlar kesin nitelikte. Muhalefet kulislerinde, YSK’nin anayasaya karşın iktidar baskısıyla bu türlü bir karar alabileceği konuşuluyor.

• -TBMM’nin bu türlü bir karar alması ne kadar mümkün , muhalefetle anlaşılarak bu türlü bir karar alınabilir mi?

Anayasaya göre hayır. Anayasada TBMM’nin seçimleri fakat savaş nedeniyle erteleyebileceği açık biçimde belirtiliyor. Muhalefetin de destek vermesi ile TBMM çoğunluğunun üçte ikisinin oyuyla (400 milletvekili) anayasaya süreksiz bir madde eklenebileceği, bir kereye mahsus olarak seçimin bu teknikle ertelenebileceği konuşuluyor. Lakin hukukçular, bu durumda, anayasayı değiştirme çoğunluğuna ulaşan bir iktidarın, süreksiz maddeler çıkartarak daima seçimi ertelemesi aynıi bir yolun açılabileceğini, bunun da anayasaya açıkça karşıtlık oluşturacağı iddiasında bulunuyor.

• -TBMM’nin anayasaya karşın seçimi erteleme kararı alması halinde Anayasa Mahkemesi’nin tavrı ne olur?

Gazeteci Altaylı’nın yazısında, Anayasa Mahkemesi’nin 2012 tarihli kararı doğrultusunda buna onay verebileceği iddiası yer aldı.

Söz konusu karar, o periyotta çıkartılan Cumhurbaşkanlığı Seçimi Kanunu’nda yer alan sözler nedeniyle, CHP’nin açtığı davada verildi.

Kararın, savaş hali ile ilgili olarak tartışılan kısmında şu sözler yer alıyor:

“Anayasa’nın 102. hususunda Cumhurbaşkanı seçimine ilişkin temel hususlar düzenlenmiş ve son fıkrada Cumhurbaşkanlığı seçimine ilişkin yordam ve asılların kanunla düzenleneceği kararına yer verilmiştir. Ayrıyeten hususta Cumhurbaşkanı göreve başlayıncaya kadar görev mühleti dolan Cumhurbaşkanının misyonunun devam edeceği karara bağlanmıştır. 

Dolayısıyla Anayasa koyucu yeni Cumhurbaşkanının seçilememesini bir boşalma hali olarak değerlendirmemiş ve bu nedenle de görev müddeti bitmiş olsa bile yeni seçilen Cumhurbaşkanı göreve başlayıncaya kadar eski Cumhurbaşkanının vazifesine devam etmesini Anayasa’nın 102. unsurunda karar altına almıştır. Bu nedenle savaş yahut diğer bir nedenden kaynaklanan bir zaruret hâlinde seçimlerin fiilen yapılamaması durumunda herhangi bir erteleme kararı olmasa da mühleti biten Cumhurbaşkanı görev yapmaya devam edecektir. Anayasa’nın 102. hususunda savaş sebebiyle seçimlerin ertelenmesine ilişkin bir karar yer almamaktaysa da savaş milletin varlığının tehlike altında olduğu bir devirde serbest seçimlerin yapılması imkânı bulunmasa da her durumda yapılması gerektiği söylenemez. Unsurun son fıkrasında yer alan Cumhurbaşkanlığı seçimine ilişkin yöntem ve asılların kanunla düzenleneceği kararına dayanarak kanun koyucunun Cumhurbaşkanı seçimine ilişkin diğer konuların yanı sıra savaş bir zorlayıcı sebep nedeniyle seçimin yapılmasına imkân bulunmayan hâllerde seçimin ertelenmesini düzenlemesinde Anayasa’ya aykırı bir taraf bulunmamaktadır.”

 Kararda, tartışılan, “zaruret halinde seçimlerin fiilen yapılamaması” ifadesi, bir karar alınarak değil, seçimlerin fiilen yapılamaması hali için kullanılıyor. Zorlayıcı sebeb olarak da “savaş” gösteriliyor. Bu karar, anayasa ile ilgili değil, Cumhurbaşkanlığı Seçimi Kanunu nedeniyle verilmiş durumda. Bu kararın akabinde hem anayasa hem de Cumhurbaşkanlığı Seçimi Kanunu değişti. 2017’de yapılan değişiklikle, Cumhurbaşkanlığı seçimi ile birlikte TBMM seçiminin de aynı gün yapılması düzenlendi. Buna karşılık, Anayasa Mahkemesi’nin bu türlü bir karar vermesi, seçimi ertelemeyi anayasaya uygun bulması durumunda, itiraz edilebilecek bir makam bulunmuyor. Muhalefetin bir diğer kaygısı de anayasanın bu türlü bir metotla aşılması.

• -Hukukçular, bu tartışmayı nasıl yorumladı?

Anayasaya hukukçusu Prof. Dr. Korkut Kanadoğlu, sosyal medya hesabından, “Deprem sebebiyle TBMM seçimleri ertelenemez. Anayasa Mahkemesi’nin zorlayıcı sebeplerle Cumhurbaşkanlığı seçimlerinin ertelenebileceğine ilişkin görüşü, artık anayasada TBMM ve Cumhurbaşkanlığı seçimlerinin gün yapılması öngörüldüğü için desteğini yitirmiştir” dedi.

Eski Anayasa Karma Kurulu Üyesi Atilla Kart da  Indyturk sitesinde, “Cumhurbaşkanlığı Seçimi Kanunu da seçimin ertelenmesi nedenlerini yalnızca savaş ile sınırlıyor. Anayasa ile uyumlu. Bu durum yorumla genişletilebilecek bir şey değil. Savaş dışında afet, sarsıntı, sel benzeri öbür bir sebeple herhangi bir erteleme yapamazsınız. Kanun koyucu ne yapmış? Demokrasinin gereği olarak seçimlerin kesinlikle vaktinde yapılmasını esas almış. Bunu yalnızca savaş haliyle sınırlamış. Bunun dışında bir istisnayı kabul etmemiş” dedi.

Eski Yargıtay Savcısı Ömer Faruk Eminağaoğlu da Anayasa Mahkemesi’nin tartışılan kararının kanunla ilgili olduğunu ve desteğini yitirdiğini savundu.

Marmara Üniversitesi Anayasa Hukuku Anabilim Kolu öğretim üyesi Doç. Dr. Tolga Tatlı de Gazete Oksijen’deki değerlendirmesinde, “Bu hususta savaş dışında bir erteleme sebebi yok. OHAL Kanunu’nda da bu yönde bir karar bulunmuyor. Cumhurbaşkanlığı kararnameleri de seçimlerle ilgili bir sınırlama ya da düzenleme yapamaz. Bu nedenle şöyle özetleyebilirim: Mevcut mevzuat uyarınca yalnızca zelzele ve zelzeleye bağlı OHAL ilanı nedeniyle seçimlerin ertelenmesi mümkün değildir” sözlerini kullandı.