Soli Özel: Türkiye için hareket vakti

*Soli Özel

Coğrafya dış siyasette, uluslararası sistem içinde yer almada bir ülkenin tartısını uzun süre taşıyabilir. Değişik ortamlarda, sistemdeki yeniden yapılanmalarda birtakım coğrafyaların kıymeti artabilir yahut azalabilir lakin kolay kolay hiçe sayılamaz. Türkiye böylesi, tarihî olarak hep kıymet taşımış bir coğrafyada yer alıyor. Bunun kaymağını çok yediği ortada ceremesini de çekiyor. Ne var ki coğrafyaya güvenerek hatta ona abanarak her sorunun üstesinden gelmek mümkün olmadığı, sunduğu potansiyelin yanlış, eksik hatta sonuçta zarar verecek şekilde kıymetlendirilmesi de mümkündür.

Kısaca yazmak gerekirse çok önemli coğrafya doğru yönetilmek zorundadır, kötü yönetim önemli sıkıntılar çıkarabilir. Bu bahislerde “Coğrafyanın intikamı” başlıklı bir kitabı bulunan Robert Kaplan’ın da vurguladığı gibi “coğrafya fikirler, irade ve talihten oluşan insanlık oyununun arka planıdır”. Coğrafyaya bunun ötesinde bir mana ve yük yüklemek, beceriksizce yönetilmiş bir siyasetin sonuçlarına karşı sigorta poliçesii görmek yanılgılı bir yaklaşım olur.

Rusya daha zayıf, daha yalnız olacak

Rusya’nın Ukrayna’yı işgali global sistemdeki esaslı dönüşümü tetikleyen bir olay değil. Lakin dönüşümü hızlandıran ve sonuçları itibariyle yeni dünya tertibinin nasıl şekilleneceğine dair pek çok dinamiği harekete geçiren bir tesiri oldu. Bugünden yapılabilecek iki değerlendirme var aslında. Rusya yahut lideri Putin ve etrafındaki dünyaya kapalı ve anlaşılan çürümüş ekip, üzerinde düşünmedikleri, anlamadıkları, hafife aldıkları ve coğrafik olarak kendilerine biat etmesi gerektiğine inanılan bir ülkeden ağır bir dayak yedi. Coğrafyasını ve doğal kaynaklardan sağladığı avantajını yitirdi. Bu savaş nasıl sonuçlanırsa sonuçlansın Rusya daha zayıf, daha yalnız, daha Çin’e bağımlı ve tahminen hepsinden değerlisi çok daha istikrarsız, iktidar uğraşlarının şiddetleneceği bir ülke haline gelecek.

Bu ağır mağlubiyette Batı’nın Ukrayna’yı silahlandırması, istihbarat paylaşması kuşkusuz belirleyici bir rol oynadı.fakat düne kadar dünyanın en çürümüş ülkesi diye bilinen Ukrayna’nın bu savaş sayesinde milletleşen halkının ve profesyonelleşmiş, mevte de meydan okuyan ordusunun disiplini, savaşma azmi daha baskın çıkan unsurlardı. Bir komedyenin ulusal başkana dönüşmesi de o denli.

Türkiye’nin coğrafyası daha da kıymetlendi

Putin’in savaşı meçhul bir süre için Rusya’yı Avrupa’dan kopardı. Avrupa’nın merkezi stratejik alanı kuzeydoğuya doğru kaydı. Soğuk Savaşın bitmesinden beri geçerli sayılan Avrupa güvenlik mimarisi çöktü, başta Almanya olmak üzere AB’nin Rusya’yı merkantilist siyasetlerle yatıştırma siyaseti kökten iflas etti, NATO coğrafyası kuzeye doğru genişledi. Trump döneminde neredeyse NATO’dan çıkma noktasına gelmiş ABD yeniden ve neredeyse tüm askeri yüküyle Avrupa coğrafyasına döndü. Tüm bunların Rusya açısından arzu edilir gelişmeler olduğunu söylemek mümkün değil.

Türkiye’nin coğrafyası bu savaş sırasında daha da değerlendi. Lakin bu değeri artıran coğrafyanın kendisi kadar, Cumhuriyet kurucularının yaklaşmakta olan dünya savaşını da iyi değerlendirerek kotarmayı becerdikleri Montrö Antlaşmasıydı. Savaş gemilerine geçiş yasağı uygulaması, Batı’nın yaptırımlarına katılmayan Ankara’nın her iki ülkeyle de alakalarını sürdürmeyi becermesi, yetkililerini buluşturabilmesi ve tahıl koridoru muahedesinde arabuluculuk, esir takasında katkı yapması Türkiye’nin coğrafyası kadar uzun müddettir yaptığı diplomatik yatırımların da sonucuydu.

Dış siyasette iç siyasete endeksli keskin dil

Ne var ki Türkiye’nin dış siyasetinin dengeli ve mantıklı çizgisinin yanında iç siyasetteki sorunlara karşılık vermek için kullanılması, savaşın yarattığı fırsatın çöküntü halindeki iktisadın kurtarılması için kıymetlendirilmesine çalışılması, ideolojik takıntılarla birlikte bu tabloyu gölgeliyor. Aslında bir NATO üyesi olarak üzerine düşen her görevi yapan Türkiye, müttefikleriyle güven münasebetine dayalı bir alaka kuramıyor yahut sürdüremiyor. Bu durumun ve derhal her sorun bulunan alanda kullanılan keskin lisanın iç siyasete endeksli olmasının bir sonucu ise derin yalnızlık, Ege ve Doğu Akdeniz örneklerinde olduğu benzeri legal tavırların dahi dinlenmemesi, dikkate alınmaması oluyor.

Üstelik, NATO üyeliğiyle bağdaşması mümkün olmayan Şangay İşbirliği Örgütü üyeliğinden bahsedilmesi bir yandan ciddiyetsizlik işareti sayılırken diğer yandan da Türkiye’nin stratejik aidiyeti hakkındaki, somut olgular kadar iletişim kopukluğunun da beslediği kuşkuları artırıyor.

Dış siyasetteki tutarsızlıklar genelde Türkiye’nin özerk bir dış siyaset izleme dileğinden kaynaklandığı söylenerek geçiştiriliyor. Bu yetersiz bir münasebet. İttifak üyesi olmak ulusal çıkarları gözetmemek manasına gelmiyor. Dahası özerkliğin ne için istendiği ve üyesi olunan ittifakın ortak amaçlarına imza attıktan sonra bundan yan çizmenin ve yalpalamanın maliyeti tartışılmadan atılan adımların ulusal çıkara zarar verme ihtimali de yüksek. Coğrafyaya ziyadesiyle güvenerek atılan kimi adımlar, örneğin S-400 alımı ise bu coğrafyanın sağladığı avantajların ikinci plana itilmesine de yol açıyor.

ABD ile Yunanistan arasında kabaran stratejik aşkın biraz da Türkiye’nin kendi coğrafyasına taşıyabileceğinden fazla yük bindirmesinden kaynaklandığı pek gündeme gelemiyor. Bu kusur ABD’nin, Sedat Ergin’in Hürriyet gazetesinde üç yazılık bir diziyle anlattığı, ABD’nin Yunanistan’a açıkça arka çıktığı, Türkiye’nin çıkarlarına ve şikâyetlerine gözlerini ve kulaklarını kapadığı, BM raporlarında Türkiye içinde asker öldürdükleri tespit edilen SDG/YPG ögelerini kınamadığı zehirleyici bir ortamın oluşmasına yol açıyor.

Ankara’nın hareket alanı daraldı

İki ülkenin, ortalarındaki kangrenleşmiş meseleleri çözmeleri giderek zorlaşırken Türkiye’nin Batı ittifakı içinde coğrafyasından kaynaklanan bedeli de sorgulanmaya başlıyor. Böylesi bir tablonun Kafkaslarda Türkiye’nin tesirinin artmakta olduğu, Türkiye’nin boğazlar yoluyla ortalarındaki geçişi denetim ettiği Karadeniz’in ve Doğu Akdeniz’in stratejik ehemmiyetinin katlandığı bir sırada ortaya çıkması ise oldukça garip.

Ukrayna savaşı tahminen de nükleer silah kullanılabilecek çok tehlikeli bir etaba gelmişken Türkiye’nin başlangıçtaki tavrını revize etmesi gerekecektir. İstikrar siyaseti bağlamında Ankara’nın hareket edebileceği hareket alanı Putin’in ilhak kararlarından sonra bir oldukça daralmıştır. Önümüzdeki periyotta bu daha kısıtlı alan içinde hareket edilecekse Türkiye’nin Batılı müttefiklerle ilgilerini onarmayı bir öncelik olarak görmesi uygundur.

Türkiye Avrupa güvenlik mimarisinde yer almalı

Yıkılmış Avrupa güvenlik mimarisi yeniden inşa edilmeye çalışılırken, Almanya tereddütsüz Avrupa’nın stratejik liderliğini yüklenmek zorunda kalacakken ve Rusya’nın önümüzdeki periyottaki zayıflığı ve istikrarsızlığı etrafına da istikrarsızlık yayma istidadı taşırken, Türk Dış Siyasetinin da yerleşik ittifak bağlantılarını onarması bir öncelik sayılmalıdır. Dahası Avrupa güvenlik mimarisi yeniden inşa edilecekse Türkiye’nin de bunun üretiminde yer alması gerekir.

Kendi çıkarlarını muhafazanın yollarından birisi de Almanya ile ilişkileri bu yeni bağlamın kaidelerine uygun şekilde tanımlamaktır. İktidarın gerek ideolojik saikler gerekse içeride buna aynı bir hareketin gerektirdiği hukukun üstünlüğü, düzgün yönetim ve demokratikleşme adımlarını atmak istemeyeceğini varsayabiliriz. Ana muhalefetin demode bir üçüncü dünyacılıktan arınarak, dönüşmekte olan dünya sisteminde Türkiye için bir dış siyaset vizyonu geliştirebileceğindense maalesef emin olamıyoruz.