Suudi Arabistan Türk ekonomisine derman olur mu?

Gülsen Solaker & Emre Eser

Cumhurbaşkanı Tayyip Erdoğan münasebetlerde olağanlaşmanın hedeflendiği Suudi Arabistan ziyaretini sürdürürken, temaslardan beklenen ekonomik faydanın uzun vadede ülke ekonomisi için tahlil olmayacağı, fakat kısa vadede seçim yatırımı olarak kullanılabileceği bedellendiriliyor.

Arap Baharı döneminde farklı kutuplara düşen iki ülke bağlantılarındaki kötüleşme Suudi gazeteci Cemal Kaşıkçı cinayetiyle zirve noktasına ulaşmıştı.

Suudi Arabistan’ın İstanbul Başkonsolosluğuna 2 Ekim 2018’de giren gazeteci-yazar Cemal Kaşıkçı’dan bir daha haber alınamamış, daha sonra öldürüldüğü ortaya çıkmıştı. Kaşıkçı’nın naaşı ise bulunamamıştı.

Türkiye o devirde bu cinayetten ötürü bilhassa Suudi Arabistan Veliaht Prensi’ni sorumlu göstererek, uluslararası kamuoyunda farkındalık yaratmaya çalışmıştı.

Kaşıkçı ile ilgili Türkiye’de devam eden yargı süreci geçtiğimiz haftalarda kapatılmış ve dosya Suudi Arabistan’a devredilmişti. Böylece Suudi Arabistan’ın alakaların düzelmesi için öne sürdüğü kaidenin de yerine getirildiği belirtilmişti.

Erdoğan’ın kalabalık bir heyet ile dün başladığı ziyaret, Türkiye’nin son devirde ilişkileri sıkıntılı olduğu ülkelerle girdiği olağanlaşma süreci açısından çok önemli görülüyor.

İki ülke münasebetlerindeki kötü günler davanın devredilmesi ve akabinde gelen bu ziyaret ile artık geride kalmış görünüyor. Bu ortada Erdoğan’ın Kaşıkçı cinayeti nedeniyle isim vermeden de olsa sert tabirlerle suçladığı Veliaht Prens Muhammed bin Selman’la kucaklaşması da çok konuşuluyor.

CHP Genel Başkanı Kemal Kılıçdaroğlu sosyal medya hesabından yaptığı açıklamada “Ülkesinde pak insanlara müebbet verdirir ve bunu havalimanında savunur. Sonra uçaktan iner, katille kucaklaşmaya sarfiyat koşa koşa. Kendi ülkesinde insan parçalayanın önünde eğilir, gözleri ona aşkla güler. İşte sen busun Erdoğan. Utan diyeceğim ama nafile” sözlerini kullandı.

Erdoğan neden geri adım attı?

Uzmanlara göre Türkiye’nin Suudi Arabistan ile alakalarını düzeltmek istemesinin sebepleri farklı ve bölgedeki dengelerin değişmesi ile de yakından alakalı. Lakin en çok önemli motivasyon kaynağı olarak içinde bulunulan ekonomik düşüncelerin kısa vadede de olsa aşılabilmesi gayreti gösteriliyor.

Son devirde döviz ve uluslararası yatırım talebi olan Türkiye bu ziyaretle hem döviz girdisi sağlamak hem de yatırım çekmek istiyor. Ayrıyeten Suudi Arabistan’ın da daha önce Birleşik Arap Emirlikleri, Katar, Çin, Güney Kore aynıi ülkelerle kurduğu swap ağına dahil olması bekleniyor.

Pekala Erdoğan’a geri adım attıran bu kucaklaşma karşılığında beklenen bu adımlar ekonomik açıdan Türkiye’nin kederine derman olabilir mi? Asıl değerlisi kalıcı bir tahlil sağlar mı?

Ekonomistlere göre swap mutabakatları uzun vadede Türkiye’ye fayda değil tersine zarar getirebilir.

Swap mutabakatlarının kalıcı bir tahlil olabilmesinin mümkün olmadığını vurgulayan ekonomist Arda Tunca, “Çünkü swap muahedeleri son derece kısa vadeli finansman imkanı sunan, 60-90 gün, tahminen 3-6 ay arasında finansman imkanı sunan bir enstrüman. Bundan Ötürü kalıcı bir tahlil sunabilmesi mümkün değil” diyor.

Muhalefete göre de bu muahedeler fakat kısa vadeli tahliller sunabilir. Demokrat Parti Genel Başkan Yardımcısı Bülent Şahinalp, DW Türkçe’ye yaptığı açıklamada şunları söylüyor:

“Yılbaşından bu yana dış siyasette çok çok önemli bir dönüş başlatarak başta Birleşik Arap Emirlikleri, İsrail, Mısır ve son olarak da Suudi Arabistan’a bu türlü bir hareket yapılıyor. ama 3-5 milyar, hatta 10 milyar dolarlık bir swap mutabakatı kesinlikle sıkıntımızı çözmüyor, yalnızca sıkıntıları erteliyor.”

Tunca, Türkiye’nin kendi yaptığı yanılgılar nedeniyle çok yüksek bir enflasyon sorunu ile karşı karşıya kaldığını ve kuru belli bir noktada tutabilmek için önemli oranda rezerv kullandığını hatırlatarak, dünya çapında ortaya çıkan resesyon ihtimalinin döviz gelirleri açısından Türkiye için büyük riskler barındırdığına dikkat çekiyor. Tunca, son periyottaki dış siyaset adımlarını da bu çerçevede şöyle yorumluyor:

“Dolayısıyla Türkiye yalnızca Suudi Arabistan ile değil diğer öteki ülkelerle bozduğu ilişkileri toparlamaya çalışıyor. Buna bir nevi çaresizliğin getirdiği bir dış siyaset refleksi demek mümkün.” 

Kısa vadede iktidara can simidi mi?

Ankara’nın Suudi Arabistan ziyaretinden elde etmeyi umduğu ekonomik çıkarların uzun vadede ülke için olmasa da kısa vadede iktidar için seçim öncesi bir can simidi olabileceği belirtiliyor.

Ekonomist Tunca, swap muahedeleri adımların kendi içinde kötü bir sarmala sokulan Türkiye ekonomisi için uzun vadede fayda sağlamayacağına, ülkeye de refah artışı getirmeyeceğine işaret ederek, sözlerini şöyle sürdürüyor:

“Ama siz seçim gereci olarak bunu kullanıp da ‘bakın her şey iyi gidiyor’ deyip, iktisattan teknik olarak anlamayan insanların gözünü boyamak istiyorsanız; evet bu manada işe fayda.fakat topluma bir yararı var mı? Hayır, tam aksine hasar veriyor. Uzun vadede Türk toplumu bunların bedelini ödeyecek.”

Tunca, swap mutabakatlarının finansman ihtiyacı durumunda T.C. Merkez Bankası’nın kura müdahale edip finansmanının önüne geçmesinin bir metodu olarak kullanıldığını ve bunun da yanlış olduğunu ifade ederek, “Dolayısıyla kısa vadede kuru biraz bastırmak için tahminen bir miktar müdahale işe yarayacaktır,uzun vadede yaramıyor, yaramadı ve yaramayacağını da göreceğiz” diyor.

Ticari ilişkiler düzelme yolunda

Suudi Arabistan ile son yıllarda yaşanan tansiyon ticarete de direkt tesir etmiş ve Türkiye’nin ihracat yapan bölümleri de bunu yakından hissetmişti. Suudi Arabistan, açıkça ve resmen ilan etmese de Türk ürünlerine boykot uygulamaya başlamıştı.

Suudi Arabistan marketlerinde Türk ürünlerine yönelik olarak kimi uygulamalar başlamış ve raflara asılan yazılarda “Türk ürünüdür” ibaresi yer almıştı. Bu süreçte besin ihracatının çok önemli bir yavaşlama gösterdiğini söyleyen İstanbul Hububat Bakliyat ve Yağlı Tohumlar İhracatçıları Birliği’nin (İHBİR) Başkanı Kazım Taycı’ya göre bugün prestiji ile olumsuz hava birdenbire dağılmış durumda.

“Bölgedeki distribütörler ile temasa geçtik. Şu an tek bir mani bile yok. Esasen siyasi bir tutum vardı ve bugün o halin kaybolduğunu görüyoruz. Bayramdan sonra ilk sevkiyatlar başlayacak” diyen Taycı, geçmiş periyotta ihracatta yaşanan kayıpların da telafi edilebileceğini söyledi.

Kendi bölümlerinin Suudi Arabistan’a 2017’de 205 milyon dolar, 2018’de 227 milyon dolar, 2019’da 230 milyon dolar, 2020’de 181 milyon dolar ihracat yaptığını hatırlatan Taycı, 2021’de bu ihracatın 3 milyon dolara düştüğünü yani neredeyse sıfırlandığını ifade etti. Taycı, 12 aylık süreçte yeniden 250 milyon dolarlık bir ihracatın yakalanacağını hatta aşılacağını dile getirdi.

Hazine ve Maliye Bakanı Nureddin Nebati, iki gün önce yaptığı açıklamada, Suudi mevkidaşı Muhammed Al Jadaan ile online bir görüşme gerçekleştirdiğini; ekonomi, yatırım ve ticaret alanlarında iş birliğini artırmak için yapılabilecekleri görüştüklerini açıklamıştı.

Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) verilerine göre Türkiye’nin Suudi Arabistan’dan ithalatı 2022’nin ilk iki ayında 693 milyon 945 bin dolar olurken ihracat, 20 milyon 442 bin dolar düzeyinde kaldı.

Lakin Mart ayında ihracat 58 milyon dolara yükseldi ve ilk üç aylık ihracatı 78 milyon seviyesine çıkardı. Geçen yılın ilk üç ayında Türkiye’nin Suudi Arabistan’a ihracatı 74 milyon 834 bin dolardı. Geçen yılın ilk iki ayında ithalat ise 313 milyon 739 bin dolardı.

Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın temaslarını tamamlamasının akabinde bu akşam Türkiye’ye dönmesi bekleniyor.