Türkiye-Suudi Arabistan ilişkileri olağanlaşma yolunda

Gülsen Solaker 

Cemal Kaşıkçı davasında savcının yargılamanın durdurulmasını ve evrakın Suudi Arabistan’a devredilmesini talep etmesiyle, gözler Türkiye ile Suudi Arabistan arasındaki münasebetlere çevrildi. DW Türkçe’ye konuşan uzmanlara göre, iki ülke alakalarının olağanlaştırılması adımlarının temelinde Körfez bölgesinde ABD siyasetlerinin da değişmesiyle ortaya çıkan dönüşümün tesirinin yanı sıra, Türkiye’nin içinde bulunduğu ekonomik krizi aşmaya yönelik eforunun da çok önemli olduğu belirtiliyor. 

Suudi Arabistan’ın İstanbul Başkonsolosluğuna 2 Ekim 2018’de giren gazeteci-yazar Cemal Kaşıkçı’dan bir daha haber alınamamış, daha sonra öldürüldüğü ortaya çıkmıştı. İstanbul 11. Ağır Ceza Mahkemesi’nde süren Kaşıkçı davasının iki gün evvelki duruşmasında Cumhuriyet Savcısı, belgenin Suudi Arabistan’a devredilmesini talep etti.

Mahkeme, 26 sanıklı davanın Suudi Arabistan’a bölümü konusunda Adalet Bakanlığına görüş sorulmasına hükmederek duruşmayı 7 Nisan’a erteledi. Adalet Bakanı Bekir Bozdağ ise davanın nakli konusunda olumlu görüş bildireceklerini belirtti. 

Arap Baharı döneminde farklı kutuplara düşen Türkiye ile Suudi Arabistan arasındaki ilişkiler Kaşıkçı cinayetiyle birlikte daha tansiyonlu bir periyoda girmişti. İlişkiler süratle kötüleşir ve Kaşıkçı cinayetiyle ilgili Türkiye’den sert açıklamalar yapılırken, Suudi tarafı da tarım ve işlenmiş besin ürünleri ambargosuyla Türkiye’yi hedef almıştı. 

Bir mühletten beri ise iki ülke arasında ölçülü rüzgarlar esmeye başlamıştı. Cumhurbaşkanı Tayyip Erdoğan ile Suudi Arabistan Hükümdarı Selman arasında 21 Kasım 2020’de gerçekleştirilen telefon görüşmesinde, ikili ilgilerin geliştirilmesi ve problemlerin giderilmesi için “diyalog kanallarının açık tutulmasında” mutabık kalındı.

Dışişleri Bakanı Mevlüt Çavuşoğlu da Mayıs 2021’de dört yıl ortadan sonra Suudi Arabistan’ı ziyaret etti. Çavuşoğlu, Kaşıkçı dosyası için savcının belgenin zamanını istediği saatlerde ise A Haber‘de yaptığı açıklamada, Riyad ile alakaların olağanlaşması konusunda çok önemli adımların bulunduğunu söyleyerek, “Yargı iş birliği daha iyi bir noktaya geldi” tabirini kullandı. 

Kaşıkçı cinayetinin etkisi 

Dış siyaset gözlemcilerine ve uzmanlarına göre Kaşıkçı davası Riyad tarafından Türkiye-Suudi Arabistan bağlantılarının normalleşmesinin önündeki en büyük pürüz olarak görülüyordu.

Ortadoğu Araştırmaları Merkezi (ORSAM) uzmanı Oytun Orhan, Kaşıkçı cinayetinin bağlantıların bozulmasında kritik değeri bulunduğunu söylerken, lakin bağlantıların çok kötü olduğu periyotta Türkiye’nin Kral Selman üzerinden kanalı açık tutmaya ihtimam gösterdiğine ve Kral ile Veliaht Prens arasında ayrım yaptığına işaret ediyor. 

Kaşıkçı cinayeti ile ilgili olarak Veliaht Prens Muhammed bin Selman sorumlu tutulurken, Veliaht Prens cinayette rolü olduğu savlarını reddetmişti. 

Türkiye ile Suudi Arabistan geçmiş devirde Hamas ve Müslüman Kardeşler’e karşı da farklı siyasetler takip etmişlerdi. Orhan, bölgedeki katı kutuplaşma döneminde Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) ve Suudi Arabistan’ın Müslüman Kardeşler’i terör örgütü olarak ilan ettiğini ve Türkiye’nin ölçülü yaklaşımından mutlu olmadıklarını hatırlattı.

Ekonomik kriz ne kadar etken? 

Pekala iki ülke bağlantılarında yaşanan bu kötü periyodun ve Kaşıkçı cinayeti gibi bir olayın akabinde neden ve nasıl olağanlaşma yoluna girildi? 

DW Türkçe’ye konuşan uzmanlara göre bu sorunun tek bir cevabı yok. Türkiye’nin Suudi Arabistan ile bağlantılarının normalleştirilmesinde bölgesel etmenlerin yanı sıra içinde bulunulan ekonomik krizi aşma uğraşları ve bu çerçevede Suudi Arabistan’dan gelmesi beklenilen sıcak paranın da çok önemli bir motivasyon olabileceği belirtiliyor.

DW Türkçe’nin edindiği bilgiye göre, Kaşıkçı belgesinin Suudi Arabistan’a devredilmesi kararının akabinde Ankara’nın beklentisi bu ülkeden yatırım çekmek ve swap muahedeleri yapmak. Riyad ile Ankara arasında davanın durumu ve ekonomik bağların geliştirilmesiyle ilgili bir mühletten beri çeşitli seviyelerde görüşmeler yapıldığı, Suudi Arabistan’ın ilk olarak Erdoğan’ın bu bu husus ile ilgili konuşmaması tarafında telkinde bulunduğu, bunun gerçekleşmesinin akabinde belgenin kendilerine devranını de istediği belirtiliyor. 

Bluebay Varlık Yönetimi Gelişen Piyasalar Kıdemli Stratejisti Timothy Ash, DW’ye yaptığı değerlendirmede, Erdoğan’ın yaklaşan seçimler öncesinde zorlayıcı bir ekonomik durum ile karşı karşıya olduğunu vurgulayarak, şunları belirtiyor: 

“Erdoğan’ın motivasyonu bence pek açık. TL’yi yüksek cari açık ve Ukrayna’daki savaştan kaynaklı artan ithalat maliyetleri, yüksek enerji ve besin fiyatları karşısında tutabilmek için mücadele ediyor. Suudi finansmanının da 2023 ortasındaki seçimlere girmesine ve tahminen de kazanmasına yardımcı olmasını istiyor.” 

Ash, Suudi Arabistan’ın da artık bu davanın kapanmasını ve Türkiye tarafından utandırılmak istemiyor olabileceğini söyleyerek, bundan sonrasına ilişkin öngörüsünü şöyle aktarıyor: 

“Bence Suudi Arabistan da Türkiye ile bağlantılarını geliştirmeyi istiyor ve Türkiye’deki varlıkları da ucuz buluyor olmalılar. Tahminen de Erdoğan periyodunun sonrasını planlıyorlar. Erdoğan şayet onlara satın almak için ucuz varlıklar önerecek olursa, bence oportünist davranacaklardır.” 

Münasebetlerde tansiyondan normalleşmeye 

DW Türkçe’ye konuşan uzmanlara göre, Riyad ile alakaların düzeltilmesi öncelikli olarak Türkiye’nin son periyotta dış siyasette uygulamaya başladığı “restorasyon” eforlarının bir modülü olarak da okunabilir. Lakin bu onarımın başlatılmasının da yeniden bölgesel gelişmelere dayandığına dikkat çekiliyor. Analistler dış siyaset çizgisini bölgedeki genel değişimin modülü olarak değiştiren tarafın yalnızca Türkiye değil, vakitte Körfez ülkeleri olduğunu da belirtiyor.

ORSAM uzmanı Oytun Orhan, Suudi Arabistan’a büyük destekleyici ABD Başkanı Donald Trump’ın iktidardan giderek yerine Joe Biden’ın gelmesi ve ABD’nin bölgeye dair yeni bir siyaset geliştirmesinin akabinde Körfez’deki tüm dengelerin değiştiğini vurguluyor. 

Trump döneminde Suudi Arabistan ile Mısır’ın daha agresif olduğunu ve bunun Türkiye ile ilgilerine de yansıdığını belirten Orhan, Biden’ın gelişiyle Suudi Arabistan’a verilen dayanağın geri çekilmesi ve ABD’nin İran ile müzakerelere başlaması gibi etkenlerin Körfez ülkelerinin de bir revizyona gitmesine neden olduğunu belirtiyor. 

Necmettin Erbakan Üniversitesi Öğretim Üyesi Gökhan Çınkara da Türkiye ve Suudi Arabistan arasındaki bağların tekrar olumlu istikamette ivme kazanmasındaki temel etkenin Biden idaresinin Ortadoğu siyaseti olduğunu söyleyerek, şöyle konuşuyor: 

“Biden yönetimi İran’ın üzerindeki yaptırımları kaldırma sürecinde bunu bölge ülkelerinin güvenlik tasalarına çok da yaslanmadan yapıyor. Bu da her ülkenin günün sonunda kendi başının dermanına bakacağı bir bölgesel gerçekliğe işaret ediyor. Ülkeler çıkar ve kaygı etrafında geçmişteki konjonktürel sorunlarını aşma yolunu tutuyor. Bence münasebetlerdeki yeni rotayı oluşturan bu gerçekliktir.”

Orhan: “Bölge tükenmişlik halinde” 

ORSAM uzmanı Orhan, bölge ülkeleri arasında yıllar süren kamplaşmaların akabinde genel olarak bir “tükenmişlik halinde” olduğuna da işaret ederek, gelinen son durumu şöyle aktarıyor: 

“Taraflar 10 yılı aşkın bir müddettir önemli bir kamplaşma halinde, vekil güçler aracılığıyla Libya, Yemen, Suriye gibi farklı alanlarda mücadele içine girmişti.bu bir kaybet-kaybet alaka modeli. Kimse için yararı olmayan ve herkesin enerji sarf etmek durumunda kaldığı bir bağlantı biçimiydi. 10 yılın sonunda bir tükenmişlik hali oluştu ve taraflar artık kazan-kazan alakasına geçmeyi tercih ediyor.” 

Türkiye’nin eski Riyad Büyükelçilerinden Naci Koru da DW’ye yaptığı değerlendirmede, iki ülke arasındaki olağanlaşmayı olumlu gördüğünü ifade ederek, siyasi alakaların gelişmesinin diğer alanlara da yansımasını umuyor. Bölgeye yönelik son açılımın ve İsrail ile Mısır aynıi ülkelerle de bağların normalleştirilmesinin faydalı olacağını belirten Koru, şöyle konuşuyor: 

“Biden ‘önceliklerimiz arasında artık Ortadoğu birinci değil’ dedi. Bundan Ötürü bu ülkelerin sarılacakları, bağlantı kuracakları öteki ülkelere gereksinimlerinin olduğu çok açık. Bunlardan biri de Türkiye itibariyle. Türkiye ile bağlantıların düzeltilmesi karşılıklı olarak fayda sağlar.” 

Bu ortada Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın daha önce Şubat ayı olarak açıkladığı Suudi Arabistan ziyaretini Ramazan ayında yapabileceği de belirtiliyor.