Türkiye-Yunanistan hattında ‘adalar’ gerginliği: Ankara’da askeri adım gündemde mi?

Ece Göksedef
Türkiye ile Yunanistan arasında Ege Adaları tansiyonu bir kere daha tırmandı. Mayıs ayından bu yana artan tansiyonda son gelişme, Türkiye’nin Efes-2022 tatbikatı sırasında konuşma yapan Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın Yunanistan’a hitaben “Kendine gel. Türkiye adaların silahlandırılması konusunda uluslararası mutabakatların kendine tanıdığı hakları kullanmaktan geri durmayacaktır” demesi oldu. Bu sözler Yunanistan’da tepki çekti. Yunanistan Dışişleri Bakanlığı Twitter hesabından Türkiye’nin Ege’deki savlarına dair 16 harita yayımlayarak “Ankara’nın bölgesel barış ve güvenliğe tehdit oluşturduğunu” öne sürdü. Bu paylaşımdan birkaç saat sonra Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan Twitter hesabından Yunanca, İngilizce ve Türkçe olarak “Türkiye kimsenin hakkını, hukukunu çiğnemezfakat kendi hakkını, hukukunu da kimseye çiğnetmez” paylaşımında bulundu. Peki Erdoğan’ın son tabirleri ne manaya geliyor? Türkiye Yunanistan’la yaşanan tansiyonda hangi adımları atmayı planlıyor?

‘Türkiye’nin adalara asker çıkarmak bir niyeti yok’
BBC Türkçe‘nin konuştuğu bahse yakın Türk yetkili kaynaklar, “Türkiye saldırgan bir siyaset izlemeyecek. Biz diplomasi yürütelim diyoruz. Türkiye’nin adalara asker çıkarmaki bir niyeti yok, o denli bir tehdit yok çünkü” diyor. Türkiye, Ege Denizi’ndeki adalarla ilgili yapılan Londra (1913), Lozan (1923) ve Paris (1947) Antlaşmaları’na dayanarak adaların “geçmişte ve gelecekte gayri askeri statüde kalması” gerektiğini ve adaların İtalya’dan Yunanistan’a devredildiği 1947 Paris Antlaşması’na Türkiye taraf olmasa da “üst seviye silahsızlandırma antlaşması” olduğunu hatırlatıyor. Yunanistan’ın adaları silahlandırdığı gerekçesiyle de “egemenlik haklarının tartışmaya açıldığını” savunan Türkiye, uluslararası antlaşmalara uyulması için Birleşmiş Milletler’e (BM) de iki mektup gönderdi. Bu mektuplarda da, hem Cumhurbaşkanı Erdoğan hem de Dışişleri Bakanı Mevlüt Çavuşoğlu’nun açıklamalarında olduğu gibi “antlaşmalara uyulması için gerekli adımların atılması” daveti yapıldı. Ancak Erdoğan, son açıklamalarında davet yapmaktan öteye geçiyor ve “gerekli adımların atılacağını” söylüyor. Bu da Yunanistan hükümetine yakın kaynaklar tarafından “Türkiye’nin herhangi bir Yunan adasına çıkma mümkünlüğünün pandoranın kutusunun açılması manasına geleceği ve bunun bir çılgınlık olacağı” şeklinde bedellendiriliyor.

‘Askeri bir adım atma planı yapmıyoruz’
Benzer bir fikir Ankara’da da hakim. Ankara’daki güvenlik kaynakları da “Yunanistan’ın silahlandırdığı adalar üzerinden Türkiye’ye saldırması meczupluk olur, bu türlü bir adım atmalarını beklemiyoruz. Türkiye’ye askeri akında bulunma ihtimalleri olmadığı için yani bu türlü bir tehdit algımız olmadığı için biz de askeri bir adım atma planı yapmıyoruz” diyor. Askeri saldırı tehdidi olmasa da Türkiye’nin yalnızca birkaç kilometre arasındaki adaların uluslararası antlaşmalara aykırı olarak silahlandırılması, “Ankara’nın sessiz kalacağı bir durum olmadığı” için BM nezdinde adım atılmaya devam edecek. Erdoğan’ın Twitter’dan paylaştığı “Türkiye, Ege’deki haklarından vazgeçmeyeceği gibi adaların silahlandırılması konusunda uluslararası mutabakatların kendisine tanıdığı yetkileri gerektiğinde kullanmaktan da geri durmayacaktır” ifadesi de, 12 Ada’nın egemenliğiyle ilgili tartışmaların uluslararası alanda yeniden açılması manasına geliyor. Yunanistan’ın NATO müttefiki olması gerekçesiyle Haziran ayı sonundaki NATO zirvesinde de bu bahis gündeme getirilecek.

Son periyotta tansiyon neden arttı?
Türkiye ile Yunanistan arasında 2020 yazında Doğu Akdeniz’deki doğal kaynaklar üzerinden yaşanan tansiyon, Almanya’nın devreye girmesiyle süreksiz bir süre azalmış; iki ülke arasındaki istikşafi ve istişari görüşmeler yeniden başlamıştı. Diplomatik ve istihbarat seviyesinde yapılan tüm görüşmelerde Türkiye, Yunanistan’a Ege Denizi’ndeki 12 Adalar’ın ülkeye İtalya’dan büyük devletlerin talebi üzerine verildiği; sorun üzerinden Atina’nın yeniden Avrupa ülkeleri ve ABD’nin takviyesiyle hareket ederek Türkiye’yi karşısına aldığı fakat artık meselelerin iki komşu ülke arasında konuşularak çözülmesi gerektiği, Türkiye’nin artık bu tip dayatmalara sessiz kalmayacağı iletildi. Türk yetkililerin verdiği bilgiye göre ikili görüşmelerde Yunanistan’ın da hali olumlu oldu. Türkiye’ye “üçüncü devletleri taraf etmeden ilerleme” talebi iletildi. Ankara da buna hazır olduğunu belirtti. Bu evrede Yunan hükümet yetkililerinin Türkiye’ye tepki olarak yaptığı açıklamalar da, yineyetkililere göre “İç siyaset ögesi olarak kullanıldığı için anlayışla ve sabırla karşılandı, karşılık verilmedi. Zira ikili görüşmelerde ve arka kapı diplomasisinde görüşmeler yapan şekilde ilerliyordu.” Öyle ki Miçotakis, 13 Mart’ta Türkiye’ye giderek Erdoğan’la bir araya gelmişti. Türk yetkililerin Yunanistan’la ilgili açıklamaları da Yunan tarafında sebeple yüksek dozda bir tepkiyle karşılık görmedi.

Ancak Türkiye’nin İsveç ve Finlandiya’nın -YPG’yeverdikleri katkı devam ederse- NATO üyeliklerini veto edeceğini açıkladığı, diğer NATO üyelerinin Türkiye’ye tepkiyle karşıladığı bir periyotta, Mayıs ayında Yunanistan Başbakanı Kiryakos Miçotakis ABD’ye gitti. ABD Kongresi’ne büyük coşkuyla karşılanan konuşmasında Miçotakis, Kıbrıs’taki bölünme için Türkiye’yi suçladı; Türkiye’ye F-16 satışının da durmasını talep etti. ABD Başkanı Joe Biden da Miçotakis’e güçlü destek mesajı verdi. Bunun akabinde Erdoğan, “Artık benim için Miçotakis diye birisi yok” dedi. Her yıl yaz aylarında yapılan Efes tatbikatı da bu yıl Mayıs ayı sonunda Efes-2022 ismiyle başladı. Erdoğan’ın Yunanistan’a yönelik sert açıklamaları da bu tatbikat sırasında geldi. Türk yetkililer, bu açıklamaları da “Biz inanca, kelama dayalı bir siyaset izliyoruz. Yunanistan’dan gelen açıklamalar iç politikayı hedeflediği sürece bu siyasete devam ediyorduk. Lakin ABD’ye gidip bizim aleyhimize lobi yapılması, üçüncü tarafları bu işe müdahil etmeme kelamının tutulmaması manasına geliyor. Üstelik açık açık atılan bu adım karşısında sessiz kalamazdık. Bu açıklamaların bir sefer de tatbikat sırasında yapılması, sessiz kalmayacağımız konusunda kararlılığımızı gösteriyor. Fakat askeri bir adım atacağımız manasına gelmiyor.”

Ege Adaları’nın statüsü ve silahlandırılma gerekçeleri
Ege’deki Yunan adalarının Yunanistan’a devredilirken statülerini belirleyen 1923 Lozan ve 1947 Paris antlaşmalarıyla adaların silahlandırılmamaları kaide koşulmuştu. Lozan görüşmelerinde bu kaidesi koşan ilk Türkiye olmuştu. Talebe münasebet olarak da savaştan yeni çıkmış Türkiye’nin Yunan ordusunun bozgunuyla sonuçlanan “1919-1922 Anadolu seferinin tekrarlanması mümkünlüğünün önlenmesi” gösterilmiş ve Yunanistan bu kuralı kabul etmişti. 1947 Paris Antlaşması ise İkinci Dünya Savaşı’ndan galip çıkan ülkeler arasında imzalandı. Türkiye muahedeye taraf ülkelerden değil. Bu antlaşma ile savaşta yenik düşen devrin faşist İtalyası’nın işgali altında bulunan adalar, savaş galibi ülkeler arasında yer alan Yunanistan’a yeniden devredildi. Bu sefer periyodun Sovyetler Birliği, Yunan adalarının “silahsızlandırılması, adalarda askeri üs kurulmaması” kaidesini getirdi. Moskova, “Sovyet savaş gemilerinin Ege’deki sefer güvenliği için bunun gerekli olduğunu” savundu. Ege’deki Yunan adalarının silahsızlandırılma kuralları Yunanistan tarafından kabul edildi. Kıbrıs’ta 1963 ve 1964’te çıkan çatışmalara kadar Atina sadık kaldı. Türkiye’nin 20 Temmuz 1974’te başladığı ve “Kıbrıs Barış Harekâtı” olarak duyurduğu askeri operasyon sonrası, “olası bir Türk-Yunan savaşından” kaygı duyan devrin Atina’da idaredeki, Albaylar Cuntası, Türkiye kıyılarına yakın tüm adalara asker yığmaya başladı. Yunanistan adaları, Birleşmiş Milletler Antlaşması’nın 51. unsurunun öngördüğü “meşru müdafaa” prensibi uyarınca, “Türkiye’den gelebilecek muhtemel bir tehdide” karşı silahlandırdığını ilan etti. Atina ayrıyeten Türkiye’nin oluşturduğu NATO komutası dışındaki Ege ordusunun, adalara yakın kıyılarda çıkarma filosu bulundurduğuna dikkat çekti. Türkiye ve Yunanistan son devirde kendi tezleriyle ilgili olarak BM’ye mektuplar gönderdi.