Türkiye’de altın madenciliği: Etrafa ve insan sağlığına tesirleri neler, uzmanlar ne diyor?

Türkiye’de altın madenciliği 2001 yılında Bergama Ovacık madeninin kurulmasından bu yana tartışılıyor. Avrupa kıtasında en çok altın madenciliği yapılan ülkelerden bir tanesi olan Türkiye’de maden mühendisleri arasında fikir ayrılıkları yaşanıyor. Bir taraftan siyanür çeşitli zehirli hususların kullanımıyla gündemde olan madencilik metotlarının insan sağlığı için risk oluşturduğu ve tesirlerinin uzun yıllar boyunca sürmesi nedeniyle ekosistem istikrarlarının tehlikeye atıldığı söyleniyor. Diğer taraftan ise doğru yönetim ve kontrol uygulamaları ile altın madenciliğinin inançlı bir şekilde yapılabileceği, hasar gören alanların ise onarılabileceği ifade ediliyor. Türkiye’de 2012’den bu yana maden ruhsatı için yapılan müracaat sayısı 20 binden fazla, bu süre içinde düzenlenen arama ruhsat sayısı ise yaklaşık 19 bin. Pekala altın madenciliğinin etrafa ve insan sağlığına tesirleri nedir? Madenciliği ekolojik usullerle yapmak ne kadar mümkün ? Türkiye’nin iklim krizi ve biyolojik çeşitlilik kaybıyla mücadelesinde madenciliğe ilişkin siyasetlerinin muhtevası nedir? BBC Türkçe uzmanlara sordu.

Ekoloji üzerindeki tesir aramadan ayrıştırmaya tüm etaplarda söz konusu
Altın madenciliği, geçtiğimiz haftalarda Erzincan’a bağlı İliç bölgesinde 2010’dan beri faaliyette olan, lakin son vakitlerde kapasite artışına gitmek isteyen Çöpler Altın Madeni ile tekrar gündeme geldi. Çevresel Tesir Değerlendirmesi (ÇED) olumlu sonuçlanan Anagold Madencilik Sanayi ve Ticaret AŞ’nin büyüme talepleri, Türk Mühendis ve Mimar Odaları Birliği’nin (TMMOB) dava açmasıyla yeniden bedellendiriliyor. Geçtiğimiz haftalarda düzenlenen uzman keşfinin sonuçları bekleniyor. Öte yandan aynı şekilde kapasite artırımı müracaatında bulunan Ordu’nun Fatsa ilçesindeki Altıntepe Madeni için geçtiğimiz günlerde ÇED değerlendirme toplantısı yapıldı ve şirketin talebi reddedildi. Altın Madencileri Derneği’ne göre Türkiye’de 19 tane etkin altın madeni bulunuyor. Son 22 yılda ise 421 tondan fazla altın üretildi.

BBC Türkçe‘ye konuşan TEMA Vakfı Çevre Siyasetleri ve Uluslararası İlişkiler Kısım Başkanı Eylem Tuncaelli, Türkiye’de 2012-2018 yılları arasında maden arama ve işletme için tahsis edilen orman alanı ölçüsünün 65 bin 884 hektar olduğunu söylüyor. Tuncaelli, ülkede çok sayıda bölgenin madenlere ruhsatlandırıldığını, buralarda orman ve verimli tarım alanlarının tahrip edildiğini aktarıyor. Tuncaelli, “Kaz Dağları yöresinin yüzde 79’u, içinde altının da olduğu dördüncü grup maden ruhsatlarının tehdidi altında. Yörede 2000’li yılların başından bu yana işletmeler 30’un üzerinde siyanürlü altın madenciliği projesini ilgili bakanlıklara sundu” diyor.

Su kaynakları kirleniyor, tükeniyor
Tuncaelli, madencilik faaliyetlerinin başlatıldığı bölgelerde gerçekleştirilen hafriyat çalışmalarının sonucu olarak yer altı sularının akış istikametinin değiştiğini ve su ölçüsünün azaldığını anlatıyor. Tuncaelli, “Bugün Ordu, Fatsa ve Kütahya Kışladağ’da maden projelerinin etrafında yaşayan halk, yaşamsal ihtiyacı için gerekli inançlı içilebilir suya lakin konutlarına taşıdıkları damacana su ile erişebiliyor” diyor. Kaz Dağları bölesindeki Kirazlı Altın Madeni’nin ÇED raporunda, madenin işletmede kalacağı 6 yıllık süreçte 2 milyon metre küp su tüketmesinin beklendiğini söyleyen Tuncaelli, bu sayının 10 milyon 500 bin kişinin günlük su tüketimine eşit olduğunu belirtiyor.

Uzun vadeli tesirler
Kimi uzmanlar, madencilik faaliyetleri müdahalelerinin tabiatta beklenmedik etkileşimlere ve yansılara yol açtığını, kimyasal kullanımının ise geri alınamaz tesirlerle sonuçlandığını belirtiyor. BBC Türkçe’ye konuşan Metalurji Yüksek Muhendisi ve TMMOB üyesi Cemalettin Küçük, en büyük problemlerden bir adedinin kazılan alanlardan çıkartılan ve metrelerce yükselen atık yığınlarının su ve hava ile etkileşimiyle asit oluşturması olduğunu, bunun tesirlerinin görülmesinin birtakım yerlerde 10 yıl sürebileceğini söylüyor. Bugünlerde tek bir gram altına ulaşmak için birtakım yerlerde 25 ton kayacın yerinden sökülmesi gerektiğini söyleyen Küçük, oluşan bu atık dağlarının maden faaliyetlerinin bitiminde ortamda olduğu gibi bırakıldığını ve toksik hale geldiğini bildiriyor. Bunun sürdürülebilir bir usul olamayacağını söyleyen Küçük sözlerine şöyle devam ediyor: “Örneğin Uşak Eşme’de altın madeni çalışmaya başladığında güçlü bir yağmur yağdı ve atık dağının yüzeyindeki kimyasal yapıyı tamamen değiştirdi. Bu, insanlarda zehirlenmeye yol açtı. Erzincan Çöpler Madeni’nde de atık dağının tabanına badem ağacı dikmişler. 3 yıl sonra o ağaç kurur.” Geçmiş yıllarda Bergama ve Uşak aynıi bölgelerde altın madenciliği faaliyetlerinin tarımı, endemik biyolojik çeşitliliği ve insan sıhhatini ve hayatını olumsuz etkilediğini söyleyen Küçük, TMMOB’nin Erzincan’da düzenlenen eksper seyahatinde tüm bu alanları temsil edecek ve değerlendirebilecek uzmanların bulundurulmasını istediğini, fakat bu talebin reddedildiğini anlatıyor. Küçük, “Maden şirketleri madencilik faaliyetlerinin sosyolojik tesirlerini ve halk sağlığı tehlikelerini değerlendirmeden işletmelerini kuruyor. Halbuki bunlar uzun müddetli takip edilmesi gereken etkenler” diyor ve şöyle devam ediyor: “Bugünlerde Bergama yakınındaki Bakırçay Ovası’ndan söz edemiyoruz. Türkiye’de pamuğun, tütünün, zeytinyağı ve ayçiçeği yağının en ağır görüldüğü yerdi burası ve artık hiçbiri yok. Köylüler ise madende emekçi olarak çalıştıktan sonra bölgeden göç etmeye başladı” diyor.

Siyanür sorusu
Maden Mühendisleri Odası’na göre dünyada altın üretiminin yaklaşık yüzde 85’inde siyanür kullanılıyor. Uzmanlar, siyanürün en tesirli ve ekonomik metot olduğunu söylüyor.

Maden şirketleri bu havuzların çok titiz bir şekilde yönetildiğini söylese de Birleşmiş Milletler Çevre Programına (UNEP) göre son 10 yılda 40’tan fazla önemli ölçekte atık maden barajı kazası yaşandı, yüzlerce insan yaralandı ve pak suya erişim sağlanamadı. Jeoloji Mühendisleri Odası Trabzon Şubesi ise Türkiye’de de en son Kasım 2021’de Giresun’da bir madenin atık havuzunun patlamasıyla 4 bin 500 tondan fazla kimyasal atığın etrafa yayıldığını tespit etti. Erzincan Çöpler Altın Madeni’nde çevre aktivistleri, atık havuzunda yaşanacak en ufak bir kazanın yakınındaki Fırat Irmağı’nı zehirleyebileceğini söylüyor. Diğer taraftan maden mühendisleri, siyanürün kayaçlarla temas ettiğinde hapsolmuş arsenik, kurşun ve çinko gibi zehirli ağır metalleri de hareketlendirdiğini belirtiyor, bunun çevre ve insan sağlığı için çok büyük bir risk olduğu istikametindeki tasalarını dile getiriyor. Cemalettin Küçük, bu türlü bir olayın daha önce Uşak’taki Kışladağ Altın Madeni’nde meydana geldiğini, madende kullanılan siyanürün kayaçlardaki ağır metalleri çözmesinin akabinde yakındaki bir içme suyu tesisinde arsenik tespit edildiğini anlatıyor. ‘Atık su denetleniyor‘
BBC Türkçe’ye konuşan ve maden mühendisliği alanında akademisyen olan Dr. Caner Zanbak ise madenlerin doğru yönetildiği ve denetlendiği takdirde inançlı olduğunu belirtiyor. Zanbak, ABD’de milyonda 10 modül olan siyanür kullanım limitinin Türkiye’de 2 olduğunu söylüyor, zehirli hususun yalnızca tesis içinde kullanıldığı ve atık havuzuna giden sulardan kesinlikle arındırıldığını ifade ediyor. Zanbak “Türkiye’de atık havuzuna gönderilen su, maden şirketleri ve çevre bakanlığı tarafından içindeki siyanür, azot ve sülfürik asit benzeri maddeler için tahlil edilir” diyor ve devam ediyor: “Atık havuzunda bulunan su buharlaştığında ya da evaparatörle havaya verildiğinde siyanür havada iki metreden sonra yok olur, görülmez bile.” Madenlerin doğru yönetilmediği durumda çevre felaketlerinin yaşanabileceğine katılan Zanbak, Romanya’da 2000 yılında siyanürden arıtılmamış atık su barajının kış şartlarında yıkılması ve bölgedeki dere suyuna karışarak toplu balık vefatlarına yol açması örneğini veriyor. Lakin Zanbak, siyanürün tabiatta bozulduğunu, tesiri geçtikten sonra tabiatın kendini onarabildiğini ekliyor.

Halk sağlığı sorusu
Erzincan Çöpler ve Fatsa Altıntepe madenlerinin yakınındaki insanlar, madencilik faaliyetlerinde kullanılan kimyasalların sıhhatlerini etkilemeye başladığını ve hastalık oranlarında yükseliş yaşandığı gerekçesiyle işletmelerin tamamen kapatılmasını talep ediyor. BBC Türkçe’ye konuşan Bursa Uludağ Üniversitesi Tıp Fakültesi’nde Halk Sağlığı uzmanı olan Prof. Dr. Kayıhan Pala, madencilik faaliyetlerinin global ölümlerin yüzde 23’ünden sorumlu çevresel kirliliğe yol açtığını söylüyor. Pala, etrafa toz, katı atık, ağır metal, kirli sıvı ve zehirli gazların yayılmasına neden olan madenciliğin yarattığı sağlık problemlerinin Türkiye’de sistematik olarak izlenmediğini, bundan ötürü bu hususta net data olmadığını söylüyor. Pala, hastalıkların meydana geldiğini fakat kamusal bir izleme ve değerlendirme sisteminin eksikliği yüzünden takip edilemediğini aktarıyor. Pala, “Elimizdeki bilgiler, bu madenlerde bir kaza olması halinde ortaya çıkan sağlık problemleri ve araştırmacıların bulgularıyla sınırlı” diyor. Ordu Fatsa’da altın madeni

60 yıl sonra bile metal kirliliği
Geçmişte başlayan ve günümüze kadar devam eden kimi madenlerin uzun vadeli tesirlerini görmeye başlıyoruz. Prof. Pala, 20. yüzyılın başlarında kurşun, çinko ve gümüş madenciliği yapılan Balıkesir Balya’da yapılan bir araştırmaya göre bölgeden alınan topraklarda 60 yıl sonra ağır metal kirliliği tespit edildiğini belirtiyor. Uzmanlar, bugünlerde yeryüzünden edinilen altının büyük bir kısmının uzun süre kullanılmadan atık haline geldiğini aktarıyor. Dünyanın iklim krizi ve biyolojik çeşitlilik kaybı tehlikeleriyle karşı karşıya olduğu ve enerji kaynaklarını gözden geçirmek durumunda kaldığı bu devirde madencilik siyasetleri da kesinlikle gündemde olmaya devam edecek.