Uber Dokümanları: “Üst seviye politikler Uber’in büyümesine gizlice destek verdi”

ABD merkezli ulaşım şirketi Uber’e ait binlerce evrak sızdırıldı. Bu dokümanlara göre şirket, birçok ülkede kurallara uymadan büyümek için birtakım üst seviye siyasetçilerden, bakanlardan kapalı destek aldı.

Bu siyasetçilerin arasında şu an Fransa Cumhurbaşkanı olan Emmanuel Macron ve eski Avrupa Birliği (AB) yöneticilerinden Neelie Kroes da var.

Belgelere göre şirketin eski işvereni, bir polis baskınında tüm bilgisayarlara ve evraklara erişimi engelleyen “yok etme butonunun” devreye girmesi için emir de verdi.

Uber, “Geçmişteki aksiyonlarının bugünkü kıymetleriyle uyumlu olmadığı” ve “bugün farklı bir şirket olduğu” açıklaması yaptı.

“Uber Files” ismiyle yayımlanan Uber evrakları, 2013-2017 arasında 83 bin e-mail ve 1.000’den fazla diyalog delili içeren 124 bin kayıttan oluşuyor.

İngiltere’de yayımlanan the Guardian gazetesine sızdırılan ve Uluslararası Araştırmacı Gazeteciler Konsorsiyumu (ICIJ) ile birlikte BBC Panorama’nın da dahil olduğu kimi medya kuruluşlarıyla paylaşılan evraklar, ilk defa Uber’in 90 milyon dolarlık bir lobicilik faaliyetiyle tesirli siyasetçilerden destek aldığını nasıl Avrupa’nın taksi piyasasını altüst edip süratle büyüdüğünü ortaya koyuyor.

2014’te Fransa’da taksi sürücüleri Uber’e karşı geniş çaplı protesto şovları düzenlerken o dönem Ekonomi Bakanı olan (Nisan ayında ikinci defa Cumhurbaşkanı seçilen) Macron, Uber’in yöneticisi Travis Kalanick’e “sen” diye hitap edecek kadar yakındı ve Uber’in lehine yasalar çıkaracağına dair dostuna söz veriyordu.

AB’nin üst seviye yöneticilerinden, eski dijital işlerden sorumlu üyesi Neelie Kroes de şimdi bu görevi bırakmadan Uber’le potansiyel bir lobicilik faaliyeti işi için görüşmeye başlamıştı. Görev müddeti bittikten sonra da Uber için çalışmaya ve yakın olduğu politikler üzerinden şirket lehine kampanya yürütmeye başladı. Bu da AB’nin etik kurallarına aykırı hareketlerin ortaya çıkmasına yol açtı.

O dönem Uber yalnızca dünyanın en süratli gelişen şirketlerinden biri değildi; vakitte en çok tartışılan, hakkında birçok dava açılan, bilgi sızıntısı ve cinsel şiddet soruşturmalarıyla çalkalanan bir yapıydı.

Nihayetinde hissedarlar isyan etti ve Travis Kalanick 2017’de yönetici konumundan uzaklaştırıldı.

Kalanick’in yerine gelen Dara Khosrowshahi, Uber’in yaptığı açıklamaya göre “Uber’in işleyişini her manada dönüştürme sorumluluğunu üstlenmişti.”

Macron’un ‘olağanüstü’ yardımı

Paris, Uber’in Avrupa’da ilk sahneye çıktığı yerdi ve taksicilerden önemli bir tepki almıştı. Taksicilerin protestoları sokaklarda şiddet olaylarının yaşanmasına da yol açmıştı.

Ağustos 2014’te, Emmanuel Macron şimdi ekonomi bakanı olarak atanmıştı. Uber’i hem ekonomik büyüme hem de o dönem şiddetle ihtiyaç duyulan istihdam için bir kaynak olarak gördü ve şirketin işleyişine yardımcı olma söylediği söz verdi.

Ekim ayında Kalanick ve şirketin diğer yöneticileriyle birlikte kimi lobicilerle görüşen Macron, şirketin çıkarları için Fransız hükümetinde çalışmaya başlayacaktı.

Sızdırılan evraklara göre Uber’in lobicilerinden Mark MacGann, o toplantıyı “Olağanüstüydü, daha önce bu türlü bir şey görmemiştir. Çok yakında dansa başlarız” diye tanımlıyordu.

Daha sonra “Emmanuel” ve “Travis” birbirlerine “sen” diye hitap etmeye başlayacaklar; dokümanlara göre Paris ve Davos’ta olmak üzere en az dört kere daha görüşeceklerdi. Lakin bu görüşmelerin yalnızca Davos’ta, Dünya Ekonomi Forumu kapsamında yapılanı kamuoyuna açıklandı.

Bir noktada Uber, Macron’a bir mektup yazarak “Kapıların açılması ve gördüğümüz olumlu muamele, hükümet-endüstri ilgilerinde pek görülmemiş cinsten. Son derece müteşekkiriz” diyecekti.

Bu sırada Fransız taksi sürücüleri, kendileri birçok evrak ve imtihanla uğraşmadan; yani lisans almadan sürücü olan ve çok daha ucuza hizmet verdiği için tercih edilen Uber sürücülerine karşı ayağa kalkmıştı.

Hem mahkeme kararıyla hem de parlamento kararıyla yasaklanan Uber, kurallara aykırı olarak ülkede çalışmaya devam etti.

Macron ise, UberPop isimli uygulamanın da faaliyete geçeceğinden habersiz; ülkedeki birtakım kanunları değiştirip Uber’e yasal bir alan sağlamak üzere şirketle çalışmaya söz vermişti.

O dönem Kalanick’ten Macron’a yazılan bir e-mail de sızdırılan evraklar arasında:

“Uber yakında araç paylaşımı şeması içeren yeni bir düzenleme sağlayacak.”

UberPop, taksi lisansı olmayan şahısların özel araçlarına müşteri almalarını ve yolun fiyatını bölüşmelerini sağlayan bir uygulama. Lakin fiyatı ödeyen yolcular olduğu için çoğunlukla onun istediği adrese gidiyor ve aslında bir nevi “korsan taksi” gibi çalışmış oluyor.

25 Haziran 2015’te protestolar şiddetlenince Macron, Kalanick’e mesaj atarak bir teklifte bulunuyor:

“Gelecek hafta, maddeyi düzenleyen ıslahatı hazırlamak üzere herkesi bir araya getireceğim.”

Aynı gün Uber, Fransa’da UberPop uygulamasına son verdiğini açıkladı.

Paris’te UberPop protestoları, Haziran 2015

Aylar sonra Macron, Uber sürücülerine lisans vermeyi kolaylaştıran bir karara imza attı.

Bugün Fransa Cumhurbaşkanı olan Macron’un, o gün Fransa maddelerini ihlâl ederek çalışan şirketle bağlantısı bugüne kadar açığa çıkmamıştı.

Macron’un bir sözcüsü, sızan evraklarla ilgili soruya e-mail ile cevap verdi:

“Görevleri doğal olarak o yıllarda hizmet sektöründe yer alan ve sert bir dönüşüm yaşayan birçok şirketle görüşmesine ve iletişim kurmasına yol açıyordu. Bu dönüşüm de birtakım yönetimsel ve düzenleyicilerin ortaya çıkardığı pürüzlerle ilgili kilidi açarak çalışmayı gerektiriyordu.”

Uber de, UberPop’un yasaklanmasının “Kesinlikle şirketin lehine olan farklı birtakım düzenlemelere karşılık olmadığını” savundu ve Fransa’da 2018’de yürürlüğe giren bir yasanın da Uber sürücülerinin lisans almasını zorlaştırdığını hatırlattı.

• Uber, Londra’daki lisansını kaybetti
• Uber, Kanada’da esrar piyasasına giriyor: Uygulama üzerinden siparişler teslim edilecek
• Uber bugüne kadar hangi ülkelerde nasıl düşünceler yaşadı?

Düzenleyici firma lobici oldu

Sızdırılan evraklara göre Uber’in, Avrupa’daki en üst seviye yetkililerden biriyle, Avrupa Komisyonu’nnun eski başkan yardımcısı Neelie Kroes ile de bir bağı oldu. Üstelik bu bağlantı düşünülenden çok daha önce başlayan daha derin bir alakaydı; bu da etik kurallara aykırı bir durum oluşturuyordu.

Belgeler Kroes’in Uber’in müşavere heyetine katılmak üzere şirketle görüşmelere Kasım 2014’te, yani AB’deki görevinden ayrılmadan önce başladığını ortaya koyuyor.

AB kuralları, yöneticilerin “Komisyon’un onayını gerektiren yeni işler için en az 18 ay bekleme müddetine hürmet duymak zorunda olduğunu” söylüyor.

Kroes AB yöneticisiyken dijital rekabet kurallarını denetim ediyordu ve Microsoft ve Intel gibi teknoloji devlerinin çok büyük para cezaları almasına giden süreçlerde çok önemli bir rol oynamıştı.

Ancak görevi bıraktıktan sonra çalıştığı birçok firma arasında en çok tartışılan, Uber’deki işi oldu.

Ülkesi Hollanda’da da UberPop, hem yasal hem siyasi sıkıntılara açmıştı. Ekim 2014’te birtakım Uber sürücüleri tutuklandı;yılın Aralık ayında Lahey’de bir savcı UberPop’u yasakladı ve yasak ihlâline 100.000 euro para cezası kesilebileceğini öngördü. Mart 2015’te de Uber’in Amsterdam ofisine polis baskını düzenlendi.

Sızdırılan e-maillere göre Kroes bakanları ve diğer hükümet üyelerini arayarak baskın sırasında geri adım atmaları için ikna etmeye çalıştı.

Bir hafta sonraki ikinci bir baskın sırasında da bir Hollandalı bakanı aradı ve e-maillere göre “hakaret etti.”

Belgeler, Uber’in Kroes’tan gerekli mesajı Hollanda Başbakanı Mark Rutte’ye iletmesini istediğini gösteriyor.

Ekim 2015’te gönderilen e-mail’de “Neelie ve Başbakan’ın Özel Kalem Müdürü üzerinden arka kapı diplomasisi yürüteceğiz.” deniyordu.

Kroes aslında bu işe başlarken Avrupa Kurulu’ndan izin istemişti lakin etik kuralları ihlâl ettiği gerekçesiyle bu izin verilmedi. Fakat Kroes yeniden de gayriresmi olarak şirkete yardım verdi. 18 aylık süre bittikten sonra Kroes’in resmen şirkette çalışmaya başladığı duyuruldu.

Kroes ise bekleme müddetinin bittiği Mayıs 2016’ya kadar Uber’de “herhangi bir resmi ya da gayriresmi vazifesinin olduğu” argümanlarını reddediyor. O dönem iletişim kurduğu tüm teknoloji şirketleriyle çalışmalarının “Kamu faydasına olduğuna inandığını” söylüyor.

Kroes, AB’deki görevinden ayrıldıktan sonra Hollanda hükümetinin kendisini start-up’lar için özel temsilci olarak atadığını hatırlatıyor. Hollanda hükümetinden bir sözcü ise “2015’te Uber start-up sayılmıyordu” açıklaması yapıyor.

Uber, Kroes’in 2018’de şirketten ayrıldığını ve o periyottan bu yana şirketin lobicilik faaliyetleriyle ilgili yeni düzenlemelere gittiğini açıkladı.

‘Acilen yok etme butonuna basın’

Uber’in polis baskınlarına karşı siyasilere ulaşmanın dışında ikinci bir müdafaa kalkanı daha vardı: Yok etme butonu. Bu sayede kolluk kuvvetlerinin yahut herhangi bir yargı görevlisinin şirketin bilgisayarlarına ve dijital ortamda saklanan evraklarına ulaşması mümkün olmayacaktı.

Sızdırılan evraklar, bu butonun da en az bir defa Kalanick’in şahsen verdiği buyrukla kullanıldığını gösteriyor. Kalanick’in gönderdiği bir e-mail’de “Lütfen yok etme butonunu hemen çalıştırın. Amsterdam’da erişim kapatılmalı.” sözleri yer alıyor.

Yok etme butonunun Kanada, Belçika, Hindistan, Romanya ve Macaristan’ın yanısıra en az üç defa de Fransa’da devreye sokulduğu dokümanlarda anlaşılıyor. Uber, 2017’de yeni bir CEO başa geçtiğinden bu yana “dünyanın herhangi bir yerinde kuralları gölgelemek için yok etme butonu kullanmamaktadır” açıklaması yaptı.

Kalanick’in bir sözcüsü ise “Kalanick’in herhangi bir ülkede yargıya mahzur olacak herhangi bir adım atmadığını, bu taraftaki tüm suçlamaların palavra olduğunu” söyledi. “Uber’in istihbarat mülkiyetini ve müşterilerinin kapalılığını korumak için birtakım araçlar kullandığını, bunların herhangi bir data ya da bilgiyi silmediğini; Uber’in hukuk departmanının bunları onayladığını” savundu.

Uber Files araştırma ekibi: James Oliver, Rory Tinman, Nassos Stylianou, Becky Dale, Will Dahlgreen