Üç maddede Haiti’deki krizin arka planı

Amerika kıtasının en fakir ülkesi Haiti’de geçen Cumartesi gecesinden beri şiddet iklimi hakim. Buna, ağır silahlı çete üyelerinin toplu mahkum firarlarını kolaylaştırması ve ülkenin başbakanı Ariel Henry’nin istifasını talep etmesi neden oldu. Hükümetten yapılan açıklamaya göre, biri başkent Port-au-Prince’te, oburu ise komşu kent Croix des Bouquets’te olmak üzere iki hapishaneye hafta sonu baskın düzenlendi. Pazar günü yerel stle 20.00’de başlayan bir gece sokağa çıkma yasağı uygulandı. BBC’nin konuştuğu Haiti’de görev yapan Uluslararası Kurtarma Komitesi’nden Serge Dalexis, Cuma gününden beri polis karakollarının çetelerin denetiminde olduğunu ve “çok sayıda polis memurunun da hafta sonu boyunca öldürüldüğünü” söyledi. Bu durum yetkililerin dikkatini dağıtmış ve cezaevlerine yönelik koordineli saldırıyı kolaylaştırdı. Uluslararası Kriz Kümesi’nden Haiti uzmanı Diego Da Rin, BBC’ye yaptığı açıklamada krizin daha da kötüleştiğini zira yakın vakte kadar rakip olan çetelerin güçlerini birleştirdiğini söyledi. Başkentteki okullar ve pek çok işyeri Salı günü kapalıydı ve kimi mahallelerde yağma olayları yaşandı. Da Rin, “Çete lideri Jimmy Chérizier, vatandaşlardan silahlı çete üyelerini gördüklerinde korkmamalarını rica etti, yalnızca hükümeti devirmek istediklerini, sivil halka zarar vermeyeceklerini söyledi.

Lakin halk dehşet içinde.” Reuters Çok sayıda Haitili, yaşanan şiddet olaylarından ötürü konutlarını terk etmek zorunda kaldı Pazartesi günü, ağır silahlı bir grup çete üyesi ülkenin en büyük havalimanı olan Toussaint Louverture Uluslararası Havalimanını ele geçirmeye çalışarak polis ve askerlerle çatışmaya girdi. Ardından da tüm iç ve dış hat uçuşlar iptal oldu. BM Mülteci Ofisi’nin aktardığına göre, şiddet olayları nedeniyle en az 15 bin kişi hafta sonu meskenlerini terk etmek zorunda kaldı. Reuters haber ajansına konuşan ve ismini Nicolas olduğunu söyleyen bir Haitili, “Çeteler bizi konutlarımızı terk etmeye zorladı. Konutlarımızı de yıktılar. Şu Anda sokaklardayız” dedi Nicolas, meskenini terk ettiği için beri bir kampta yaşıyor. Burada kendisini bir hayvani hissettiğini söylüyor. Peki nasıl oldu da Haiti bu kadar şiddet ve anarşi ortamına sürüklendi?

1. İktidar boşlugu
Getty Images Cumhurbaşkanı Jovenel Moïs, Temmuz 2021’de kendi evinde öldürüldü Amerika kıtasının en fakir ülkesi olan Haiti, yıllardır siyasi, ekonomik, sağlık ve güvenlik krizleriyle boğuşuyor.

Bunlar da şiddeti körüklüyor. Çeteler, tarihi boyunca Haiti toplumunun çok önemli bir modülü. Fakat şiddet olayları 7 Temmuz 2021’de Cumhurbaşkanık Jovenel Moïse’nin öldürülmesiyle doruğa ulaştı. Moïse, Port-au-Prince’in dış mahallelerindeki evinde bir grup Kolombiyalı paralı asker tarafından vurularak öldürüldü. Suikast buyruğunu kimin verdiği şimdi tespit edilemedi. Şubat ayı sonlarında Cumhurbaşkanı’nın eşi Martine Moïse suikastla temaslı olarak suçlandı. Haitili bir haber sitesi tarafından sızdırılan bir dokümana göre, kocasının öldürüldüğü taarruzda yaralanan Martine Moïse, “suç paydaşlığı ve suça iştirak etmekle” suçlanıyor. Getty Images Martine Moïse (oğluyla konuşurken) kocasının öldürüldüğü hücumda yaralandı Bu olayın yarattığı güç boşluğu, çetelerin giderek daha fazla bölgeyi ve nüfuzu ele geçirmesine imkan sağladı. Haiti’deki çetelerin son yıllarda Port-au-Prince’in yaklaşık yüzde 80’inin denetimini ele geçirdiği tahmin ediliyor. Bir cumhurbaşkanı olmasa da, ülkede 2019’dan bu yana parlamento yahut genel seçimler yapılmadı.

Evvelkilerin görev mühleti dolduğu için de artık seçilmiş yetkililer yok. Moïse’nin öldürülmesinden bu yana ülke, giderek daha az sevgi duyulan Başbakan Ariel Henry tarafından yönetiliyor. Uluslararası Kriz Kümesi’nden Da Rin BBC’ye yaptığı açıklamada, “Bu nedenle, yakın vakte kadar birbirlerine rakip olan çeteler koordineli taarruzlar düzenliyor” dedi. Da Rin, şu sözlerle devam ediyor: “Güçlerini birleştirdiler ve kritik altyapı ve devlet kurumlarına saldırmak için bir cins birleşik cephe oluşturdular. Devleti dize getirme kabiliyetine sahip olduklarını göstermek istiyorlar.” “Barbekü” olarak bilinen Jimmy Chérizier, Haiti’deki şiddetin gerisindeki en güçlü çetelerden biri olan G-9 ve Ailesi’nin (G-9 an fanmi) lideri. Barbekü başından beri Başbakan Henry’ye karşı çıktı. 1 Mart’ta da “ne kadar sürerse sürsün” mücadeleye devam edeceğini söyledi. Henry, Moïse’nin vefatından sonra seçime gitme söylediği söz vermişti. Şu Anda ise hem Barbekü hem de müttefikleri, seçime gitmeyen Henry’nin istifasını talep ediyor. Barbekü, sosyal medya hesabından yaptığı paylaşımda, “Haiti Ulusal Polisi ve ordusundan sorumluluklarını üstlenmelerini ve Ariel Henry’yi tutuklamalarını istiyoruz. Bir kere daha söylememiz lazım, halk bizim düşmanımız değil; silahlı gruplar da onların düşmanı değil,” dedi Da Rin’e göre çeteler denetim ettikleri bölgelerde giderek daha fazla fiili otorite haline geliyor.

Bunu da, “Çeteler, Ariel Henry hükümetinin tanınan olmamasından faydalanıyor” sözleriyle açıklıyor.

2. Başbakan’ın yurtdışı gezisi
Getty Images Ariel Henry, Cumhurbaşkanını’nın öldürülmesinin akabinde 2021’den beri başbakan olarak görev yapıyor Siyasi yorumculara göre şimdi tırmanan şiddetin arkasında Henry’yi devirme uğraşı var. Eşgüdümlü çete ataklarının başlaması ise başbakanın Kenya’nın başşehri Nairobi’ye gerçekleştiği ziyaretle aynı güne denk geldi. Henry geçen hafta daha önce görülmemiş boyutlara ulaşan çete şiddetiyle mücadele için, çok uluslu bir polis gücünün konuşlandırılmasına ilişkin bir anlaşma da imzalamak üzere Afrika ülkesine gitti. Kenya geçen yıl çok uluslu güce liderlik etmeye istekli olmuş fakat Nairobi’deki Yüksek Mahkeme planı ertelemişti. Bir yargıç, Kenya Güvenlik Kurulu’nun ülke dışına polis gönderme konusunda yasal yetkisi olmadığı için konuşlandırmanın yasadışı olacağını savundu. Konuyu Kenya mahkemesine taşıyan dilekçe sahiplerinden biri olan anayasa avukatı Ekuru Aukot, sosyal medya hesabında yaptığı paylaşımda, Haiti Başbakanı ile Kenya Cumhurbaşkanı William Ruto arasında imzalanan mutabakatın aldatıcı olduğunu savundu. Aukot, “Bu hafta, Cumhurbaşkanı William Ruto, Haiti’nin sahtekar başbakanı Ariel Henry ile ‘kanun ve düzen getirmek’ gayesiyle Haiti’ye bin polis memuru göndermek üzere düzmece bir anlaşma imzaladı” diye yazdı. “Daha güçlü kuvvetlere sahip Amerikalılar, Fransızlar, Kanadalılar ve Brezilyalıların daha önce Haiti’ye gittiğini” belirten Aukot, “Onlar ‘barbekü edildiler’. Pekala, ülkenin kuzeyinde sığır hırsızlarıyla baş edemeyen Kenya, Haiti’de ne yapacak?” diye sordu. EPA Haiti’de, söylediği söz edilen mümkün silahlı birliklerin konuşlandırmasına halk farklı reaksiyonlar verdi. Küresel bir insani yardım kuruluşu Mercy Corps’un ulusal yöneticisi Laurent Uwumuremyi BBC’ye yaptığı açıklamada, misyonun kamu altyapısına erişimi kolaylaştırma ve insani krizi ele alma potansiyeline sahip olduğunu söyledi. Ancak Uwumuremyi toplumun birtakım kesitlerinin Haiti’nin dış müdahaleye ihtiyacı olmadığını iddia ettiklerini ve planı para ve zaman kaybı olarak gördüklerini de sözlerine ekledi. Henry’nin geçen Cuma gününden bu yana nerede olduğu, bu Salı günü Porto Riko’ya vardığı bildirilene kadar bir muammaydı.

Porto Riko yönetimi, Port-au-Prince’deki havlanı kapalı olduğu için Henry’nin Porto Riko’nun başşehri San Juan’a indiğini doğruladı. Yerel basına göre, Hispaniola Adası’nı Haiti ile paylaşan Dominik Cumhuriyeti yetkilileri, komşu ülke ile tüm uçuşları askıya aldıkları için uçağın kendi topraklarına inişine izin vermedi.

3. Güvenlik güçleri silahsız
Karayip ülkesinin en büyük iki cezaevine yapılan saldırı, yaklaşık 4 bin 700 mahkumun serbest bırakılmasıyla sona erdi. Reuters haber ajansının bildirdiğine göre Pazar günü hapishane kapıları hala açıktı ve görevlilerden hiçbir iz yoktu. Aynı kaynağa göre, kaçmaya çalışan üç mahkum bir avluda can kaybı olarak yatıyordu. Cezaevi yetkilileri, hücrelerde yalnızca 100 civarında mahkumun kaldığını söyledi. Kalanlar arasında Cumhurbaşkanı Moïse suikastını gerçekleştirdiğinden şüphelenilen 17 eski Kolombiyalı asker de bulunuyor. Analistlere göre Karayip ülkesinde yaşanan son olaylarla birlikte, çetelerin giderek devletin güvenlik güçlerinden daha güçlü hale geldiğine dair hiçbir kuşku kalmadı. Getty Images 3 bin 800 kişinin tutulduğu Ulusal Cezaevi’nde, isyanların akabinde sırf 100 civarında mahkum kaldı 2023 dataları, 11,5 milyon nüfuslu Haiti’nin ulusal polis gücünün etkin misyonda yalnızca 9 bin memura sahip olduğunu gösteriyor. BM varsayımlarına göre bu sayının 26 bin civarında olması gerekiyor. Bu ortada, Sınıraşan Organize Suçlara Karşı Global Teşebbüs tarafından Ekim 2022’de yayımlanan bir rapora göre, şimdi Haiti’de yaklaşık 200 çete var ve bunların 95’i Port-au-Prince merkezli. Uluslararası Kızıl Haç Komitesi BBC’ye yaptığı açıklamada, insani yardım ulaştırabilmek için işçisinin yüzlerce çete üyesiyle konuşmak zorunda kaldığını söyledi. Küresel insani yardım kuruluşu Uluslararası Kurtarma Komitesi’ne göre, Haiti’deki güvenlik durumu yardım gruplarının ülkedeki çalışmalarını durdurmasına neden oldu. *Vanessa Buschschlüter de bu habere katkı sundu