Uluslararası Af Örgütü’nden Avrupa Konseyi’ne çağrı: Türkiye üyeliğin yükümlülüklerini yerine getirmekte başarısız oluyor

Uluslararası Af Örgütü Avrupa Bölgesel Direktörü Nils Muižnieks ve Uluslararası Af Örgütü Avrupa Kurulu üst seviye temsilcisi Rita Patricio, Avrupa’nın en üst insan hakları örgütü olan Avrupa Konseyi ‘nin toplantısı öncesi kaleme aldıkları yazıda, başkanlara “Türkiye ile suç iştiraki son bulmalı” mesajı verdi. Af Örgütü’nden yetkililer, kaleme aldıkları yazıda “ Türkiye yetkilileri, Avrupa Kurulu üyeliğinin getirdiği temel insan hakları yükümlülüklerini yerine getirmekte açıkça başarısız oluyor.”  sözlerini kullandı.

Reykjavik’te toplanan Avrupa Kurulu zirvesi öncesinde Uluslararası Af Örgütü Avrupa Bölgesel Direktörü Nils Muižnieks ve Uluslararası Af Örgütü Avrupa Kurulu üst seviye temsilcisi Rita Patricio POLITICO için kaleme aldı.

Yazıda, Avrupa Kurulu başkanlarına yapılan davette Türkiye’nin uzun müddettir insan haklarında geriye gittiği, sivil toplumun baskı altında olduğu ve İstanbul Sözleşmesi’nden çekildiği vurgulandı. 

Yazının tamamı şu şekilde: 

Avrupa’nın en üst insan hakları örgütü olan Avrupa Kurulu üyesi 46 ülkenin devlet başkanları, kurulun kurulduğu 1949’dan bu yana dördüncü kere toplandı. Yani 74 yılda yalnızca dört toplantı. Avrupa’nın insan hakları krizi ve kıtada devam eden geniş kapsamlı bir savaşın içinden geçtiği bir devirde bu zirve hayati ehemmiyet taşıyor.

2005’te İstanbul Mukavelesi’nin temeli atılmıştı

2005’teki son devlet başkanları toplantısı “bölen hudutlar olmadan bütün halinde bir Avrupa’yı kurma” ve “daha insancıl ve kapsayıcı bir Avrupa” söylediği söz vermiş, hatta bayana karşı şiddetle mücadeleye ilişkin İstanbul Sözleşmesi’nin temeli atılmıştı. Bu yılki toplantı ise üye ülkelerin “insan haklarına bağlılığını yeniden tesis etme” fırsatı olarak tasarlandı.

Geçen yıl Rusya’nın, Ukrayna’yı geniş çaplı işgalini başlattıktan sonra kitlesel ölçekte ağır insan hakları ihlalleri işlediği gerekçesiyle Avrupa Konseyi’nden çıkartıldığı düşünüldüğünde toplantı doğru bir vakitte yapılıyor. Fakat Avrupa Kurulu yüzünü geleceğe dönmeden önce Rusya’nın yasal yükümlülüklerini uzun müddettir hiçe sayma tutumuyla başa çıkmaktaki başarısızlığından ders çıkarmadığı surece, bu “insan haklarına bağlılığı yeniden tesis etme” amaçladığı inandırıcı olmayacaktır.

Geriye dönüp bakıldığında, blok, Moskova silahlı güçlerini Çeçenistan’da şiddetli bir savaşa soktuğunda, Gürcistan’la savaştığında, Kırım’ı işgal ettiğinde ve ülke içinde sivil toplumu bastırdığında insan haklarındaki gerilemeyi durdurmak için hiçbir adım atmayarak Rusya’yla suç paydaşlığı yaptı. Buna karşılık, yakın bir vakitte Rusya’yı Ukrayna’ya saldırısından sonra Konsey’den çıkartmak halindeki daha kararlı müdahalesi, Avrupa’nın, Avrupa Konseyi’nin kurucu özündeki insan haklarına bağlılığı yeniden tesis edeceği yönünde umut verdi.

“Konsey’in Türkiye ile suç paydaşlığı son bulmalı”

Söz konusu, uzun müddettir insan haklarında geriye doğru giden, sivil topluma baskı yapan, Strazburg Mahkemesi’nin bağlayıcı kararlarını görmezden gelen ve İstanbul Sözleşmesi’nden çekilen Türkiye olduğunda da suç paydaşlığı son bulmalı. Türkiye yetkilileri, Avrupa Kurulu üyeliğinin getirdiği temel insan hakları yükümlülüklerini yerine getirmekte açıkça başarısız oluyor.

Söz konusu, uzun müddettir insan haklarında geriye doğru giden, sivil topluma baskı yapan, Strazburg Mahkemesi’nin bağlayıcı kararlarını görmezden gelen ve İstanbul Sözleşmesi’nden çekilen Türkiye olduğunda da suç iştiraki son bulmalı. Türkiye yetkilileri, Avrupa Kurulu üyeliğinin getirdiği temel insan hakları yükümlülüklerini yerine getirmekte açıkça başarısız oluyor.

“Zirve gündeminde yer alan hususlardan biri de Kavala’nın durumu”

Zirve gündeminde yer alan unsurlardan biri çarpıcı bir biçimde, 2022 ve 2019’da derhal serbest bırakılması gerektiğine hükmeden Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) kararlarına karşın 2017’den beri haksız yere cezaevinde tutulan fikir mahkumu ve insan hakları savunucusu Osman Kavala’nın durumu. Türkiye yetkilileri Kavala’yı serbest bırakmak yerine farklı davalarda gülünç suçlamalarla yargılayarak ömür uzunluğu hapis cezasına mahkum etti ve bu yolla Türkiye’deki tüm insan hakları savunucularına caydırıcı bir mesaj iletti.

Çalışma arkadaşımız, Uluslararası Af Örgütü Türkiye Şubesi’nin eski başkanı Taner Kılıç bir yıldan uzun süre keyfi olarak cezaevinde tutuldu. Şu an cezaevinde değilse de insan hakları çalışmaları nedeniyle tutuklu yargılanmasını mahkum eden AİHM kararına karşın, geçen yıl Yargıtay tarafından mahkumiyetinin bozulmasının akabinde hâlâ terörle mücadele kapsamındaki suçlamalarla yeni bir soruşturma ihtimaliyle karşı karşıya bulunuyor.

Avrupa Konseyi’nin, üye devletlerin Kurul kurallarına hürmet göstermekteki başarısızlığını ele alma sistemleri güçlendirilmelidir. Mahkemenin yetkisine meydan okunması, bilhassa de Osman Kavala davasında olduğu gibi bir ihlal prosedürünün akabinde bağlayıcı bir karara hürmet gösterilmemesi başlı başına zirvede ve yıllık bakanlar kurulu toplantılarında tartışılmalıdır.

Gözlemci kuruluşların ve İnsan Hakları Komiserinin ülkeleri izlemek, gerektiğinde kınamak ve hak ihlallerine ve süregelen cezasızlığa son vermeye çalışmak konusunda daimi davetiyeleri olmalıdır.

Siyasette çoklukla çok laf az eylem getirir. İklim acil durumu bu gerçeğin en berrak örneğidir. Büyük oranda Avrupa’nın sebep olduğu iklim krizi aynı vakitte bir insan hakları krizini de kalıcı hale getirdiği için Avrupa Kurulu burada kilit bir role sahip. Uluslararası Af Örgütü sağlıklı ve sürdürülebilir bir etrafta yaşama hakkının tanınması için bağlayıcı bir yasal çerçeve oluşturulmasını ve siyaset tavsiyeleri hazırlamak ve ülkelerin ahenk seviyesini izlemek üzere bağımsız uzmanlardan oluşan bir komisyon kurulmasını öneriyor. görünüşe göre bu tıpta teşebbüslere yönelik yasal ve mali itirazlar galip geliyor.

Uluslararası Af Örgütü sağlıklı ve sürdürülebilir bir etrafta yaşama hakkının tanınması için bağlayıcı bir yasal çerçeve oluşturulmasını ve siyaset tavsiyeleri hazırlamak ve ülkelerin ahenk seviyesini izlemek üzere bağımsız uzmanlardan oluşan bir komisyon kurulmasını öneriyor.

İklim acil durumuyla ilgili adım atılmaması, gençler başta olmak üzere binlerce kişiyi barışçıl protestolara ve hükümetlere baskı yapmaya itiyor. Öte yandan, bölge genelinde seslerini yükseltmeye ve insan hakları ihlallerine karşı koymaya kararlı aktivistler, gazeteciler ve sivil toplum örgütlerine artan kısıtlamalar getiriliyor. Zirve, ifade, barışçıl toplanma ve örgütlenme özgürlüğü haklarının herkes için aktif şekilde teminat altına alınmasını sağlamayı taahhüt etmelidir.

Ukrayna’da savaş suçlarına maruz kalan çok sayıda insanın, Rusya’nın Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’ne taraf olmaktan çıktığı Eylül 2022’den önce kendilerine karşı işlenen ağır insan hakları ihlallerinden dolayı hakikat, adalet ve tazminat talebiyle AİHM’e başvurması bekleniyor. AİHM’e bu davalarla ilgilenebilmesi için ek kaynaklar sağlanmalıdır.

Reykjavik Zirvesi, Rusya’nın iğrenç savaşına karşı seferber olabildiği halde öbür yerlerde göçmenlerin ve mültecilerin çaresizliğine karşı tüyler ürpertici bir kayıtsızlık sergileyen ve insan hakları savunucularının temel özgürlüklerini kısıtlayan Avrupa’nın vicdanının sembolü olacak.

“İnsan haklarına bağlılığı yeniden tesis etmenin” uygulamada ne manaya geldiğine karar vermek üye devletlerin sorumluluğundadır. Reykjavik Zirvesi, Rusya’nın iğrenç savaşına karşı seferber olabildiği halde öteki yerlerde göçmenlerin ve mültecilerin çaresizliğine karşı tüyler ürpertici bir kayıtsızlık sergileyen ve insan hakları savunucularının temel özgürlüklerini kısıtlayan Avrupa’nın vicdanının sembolü olacak. Avrupa’da insan haklarının tepeden faydalanıp faydalanmayacağı; iştirakçilerin siyasi taahhütlerine, bunları yerine getirip getirmediklerine ya da nasıl yerine getirdiklerine bağlı olacaktır.”