Venezuela buğdayı Türkiye için deva olur mu?

Emre Eser

Önce pandemi sonra Ukrayna’daki savaş, global tedarik zincirine büyük bir darbe vurdu. Elbet bu iki olaydan en fazla etkilenen kesimlerin başında ise besin geldi. Besin bölümünün en çok önemli hammaddesi olan buğdaydaki gelişmeler de tüm ülkeler tarafından dikkatle izleniyor. Tedarik sıkıntıları nedeniyle buğday bulmak zorlaşırken bulunan buğdayı eskisi kadar ucuz almak da mümkün olmuyor.

Peki geçen yıl kuraklık nedeniyle buğdayda önemli bir rekolte kaybı yaşayan Türkiye, bu hususta önümüzdeki yılları nasıl planlıyor? İlk olarak Türkiye’nin buğday istatistiklerine bakalım. Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) verilerine göre 2016 ile 2020 yılları arasında ortalama 20 milyon tonluk bir üretim gerçekleştirirken bu 2021’de kuraklık nedeniyle 17,7 milyon tona geriledi. Son yılların en yüksek üretimi ise 2015 yılında 22,6 milyon ton olarak kayda geçti. 

Üreticilere göre bu yıl 2021’e göre epey iyi ama 2015’in de altında bir rekolte bekleniyor. Lakin Türkiye’nin bu üretimi kendi muhtaçlığının tamamına yakınını karşılamaya yetse de ihracat yapmak için gerçekleştirilen buğday ithalatı da çok önemli bir yer tutuyor. Tarım ve Orman Bakanlığı’na göre Türkiye’nin buğdayda kendine yeterlilik oranı yüzde 89. Bunun dışında yurt dışından ithal edilen yıllık 6 milyon ton civarındaki buğday da Türkiye’de işlenip makarna ve bisküvi gibi eserler haline dönüştürülerek ihraç ediliyor.

İşte bu noktada Türkiye’nin önemli bir buğday ithalatına ihtiyacı var. Şimdiye kadar Rusya ve Ukrayna bu ithalat için iki büyük pazardı. Fakat savaş hem sevkiyat sorunu yarattı hem de fiyatların artmasına neden oldu. Tüm ülkeler Türkiye de bu bahiste alternatif arayışına girdi. Son olarak Tarım ve Orman Bakanı Prof. Dr. Vahit Kirişçi bu bahiste Venezuela’yı adres gösterdi. Buna göre Venezuela Devlet Başkanı Nicolas Maduro, Türkiye’yi buğday üretimi için ülkelerine davet etmiş ve üretilen buğdayın yüzde 70’ini Türkiye’ye bırakma teklifinde bulunmuştu. Yani Türkiye, ayrıntıları şimdi açıklanmasa da yaklaşık 10 bin kilometre uzaklıktaki topraklarda buğday üretmeyi planladığını duyurdu.

Buğday açığı Venezuela ile kapatılır mı?

DW Türkçe olarak Türkiye’deki buğday üreticilerine, tedarikçilerine ve buğdayı işleyen sanayicilere buğday açığının nasıl kapatılması gerektiğini sorduk. 

Türkiye’deki hububat ticareti gerçekleştiren firmaların oluşturduğu Hububat Tedarikçileri Derneği (HUBUDER) Başkanı Gülfem Eren’e göre Türkiye, önümüzdeki günlerde arz tarafında bir sıkıntı yaşamayacak lakin fiyat artışlarından önemli şekilde etkilenecek. 

Eren, buğday üretiminin Ukrayna, Avustralya, Arjantin, Pakistan, Çin, Avrupa Birliği ve Hindistan’da azalması beklenirken; Kanada, Türkiye, Rusya’da artacağının tahmin edildiğini söylüyor. 

Durumu Amerikan Tarım Bakanlığı dataları ile anlatan Eren, “Bu istatistiklere göre 2021 yılında dünyada 779,3 milyon ton buğday üretimi gerçekleşti. 2022 yılında ise 5,9 milyon tonluk bir kayıp tahmin ediliyor. Ayrıyeten 2022 yılında dünyanın buğday üretimi tüketimine göre 12 milyon ton daha az olacak. Bu arz açığı evvelki yıldan dönem stokları ile kapanacaktır. Bundan Ötürü dünya genelinde büyük bir arz ıstırabı olmasa da navlun fiyatlarındaki artış ve Ukrayna ile Rusya arasındaki savaş ülkelerin stok oluşturma uğraşlarını güçlendirecek ve tedarik evvelki yıllara göre zorlaşacak” tabirlerini kullanıyor.

Türkiye’nin bu yıl 19,5 milyon tonluk bir buğday rekoltesine sahip olmasının beklendiğini hatırlatan Eren, sertifikalı tohum ve gübre kullanımının azalmasından ötürü bunun 18 milyon tona kadar gerileyebileceğini dile getiriyor.

Tedarikçiler: Venezuela’da maliyet ve kalite sorunu var

Dahilde Sürece Rejimi kapsamında mamul madde ihracatı hedefli olarak Rusya, Ukrayna gibi ülkelerden ithalat yapıldığının da altını çizen Eren, Venezuela’da buğday üretme planının ise bu noktada muvaffakiyete ulaşamayacağını ifade ediyor.

Eren’in bu husustaki değerlendirmesi şöyle: “Venezuela, bir Güney Amerika ülkesi olup tropikal bir iklime sahip. Bu nedenle buğday üretilse bile ortaya çıkacak hastalık ve zararlılar nedeniyle Türkiye’deki uncuların kullandığı kalitede buğday üretiminin mümkün olmadığını düşünüyoruz. Ayrıyeten bu ülkeden Türkiye’ye buğday taşıma maliyetlerinin yüksek olması dezavantaj oluşturmaktadır. Bunun yerine buğdayın anavatanı olan Türkiye’de ekilmeyen alanların buğday üretimine kazandırılması, sulanan alanların artırılarak verimliliğin ve ülke içerisinde arzın artırılmasının daha düşük maliyetli ve kolay olduğunu düşünüyoruz.”

Un sanayicileri: Alternatif arayışı olumlu

Tarım ve Orman Bakanlığı verilerine göre Türkiye’nin kendi ürettiği buğdayın yüzde 80’ini besin sektöründe yüzde 11’ini yem endüstrisinde, yüzde 6’sını ise tohumluk olarak kullanıyor. Ayrıyeten makarna ürünlere dönüştürülen ürünlerin üretimi için de yıllık 4,5-6 milyon ton buğday ithal ediyor. 

DW Türkçe’ye değerlendirmelerde bulunan Türkiye Un Sanayicileri Federasyonu (TUSAF) Başkanı Haluk Tezcan’a göre buğdayda alternatif üretim alanlarının oluşturulması önümüzdeki yıllar için kıymet taşıyor. Türkiye’de sanayicilerin gereksinimlerini karşılama noktasında Bulgaristan ve Romanya gibi ülkelerde buğday üretimi yaptığını da paylaşan Tezcan, Venezuela’da buğday üretimi konusunu kendilerinin de haberlerden öğrendiğini belirtiyor. Türkiye’nin ikili ilgilerinin iyi olduğu ülkelerle bu şekilde iş birlikleri yapmasının hayli değerli olduğunu anlatan Tezcan, “Özellikle kurak geçen devirlerin akabinde endüstriciler buğday bulmakta çok zorlandı. Bu manada yeni ve değişik pazarların oluşturulması Türkiye’nin rekabet gücünü arttıracaktır. Lakin biz bunun yanında yerli üreticiye sağlanan dayanakların daha fazla arttırılmasını da çok önemli buluyoruz” tabirini kullandı..

Sudan ve Nijer’de de kiralanan toprakları hatırlattı

HUBUDER Başkanı Gülfem Eren, bu bahisteki açığın kapatılması için yerli üretim vurgusu yaparken geçmişte Sudan ve Nijer’den kiralanan büyük ölçüdeki tarım toprağından de bir sonuç alınamadığını hatırlatıyor. Eren bu hususta Türkiye’nin buğday üretiminin artırılmasına yönelik siyasetlerin yeni duruma göre güncellenmesini elzem gördüklerini aktarıyor.

Türkiye, son yıllarda Sudan’dan yaklaşık 800 bin hektar, Nijer’de ise 1 milyon hektar büyüklüğündeki tarım topraklarını 99 yıllığına kiralamıştı. Planlara göre Türkiye bu topraklarda bilhassa yem endüstrisi ve iklime uygun bitkiler yetiştirecekti lakin şimdiye kadar bu yolda önemli bir aralık alınamadı.

Yem sanayicileri: Yerli üretime takviyeyle açık kapanabilir

Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği (TOBB) Tarım Meclisi Başkanı ve vakitte Türkiye Yem Sanayicileri Birliği Başkanı olan Dava Karakuş ise DW Türkçe’ye yaptığı değerlendirmede bu hususta tek ve en çok önemli tahlilin yerli üretim olduğunu söyledi. “Çanakta bal olsun arı Bağdat’tan gelir” atasözü ile mevzuya giriş yapan Karakuş, şöyle devam etti: “Sudan ve Nijer’de yerler kiralandı. Yıllardır bir sonuç göremedik. Burada esasen özel kesimden fazla kamunun yol alması gerekiyor. Özel kesim yalnızca deneyimi ile projelere dahil olabilir. ama bir endüstrici oraya gidip üretim yapar mı? Şu koşullarda çok zor. Zati şimdi bir sonuç da yok. Venezuela planı için de pek ayrıntı bilmiyoruzfakat iklimi ne, hangi tıp buğday üretiliyor, kalitesi ne bunların karşılıklarının da olması gerekiyor. Ukrayna’da da üreticilerimiz buğday üretiyordu. ama savaş çıktı ve ekipmanlarını bile bırakıp geldiler. Meğer buğdayda ilk olarak yerli üretici daha fazla düşünülse 5-6 yılda çok iyi noktaya gelebiliriz. Bu yıl verilen fiyati önümüzdeki yıllarda da fiyatlar verilsin işte siz o zaman görün çiftçi üretim yapıyor mu yapmıyor mu. Bu yıl yüksek fiyat verildiği için bile gelecek sezon çok sayıda çiftçi buğday üretimini arttıracaktır.”

“Fiyat dalgalanmalarından etkileniyoruz”

Buğday ve diğer hububatlarda dönem dönem sorunların yaşandığını belirten Karakuş, son aylarda yaşanan fiyat artışları karşısında Toprak Mahsulleri Ofisi’nin (TMO) daha önce gibi görülmemiş bir sübvansiyon uygulamak zorunda kaldığını anlatıyor. Bu noktada sorunun tahlilinden uzaklaşılıp hep sorunun yönetilmesi konusunda mesai harcandığını anımsatan Karakuş, “Türkiye’nin klasik olarak yaklaşık 19 milyon ton buğday, 7 milyon ton arpa ve 7 milyon ton mısır üretimi var. Yani bu alanda 35 milyon tonluk üretimden bahsedebiliriz. Bir de ihracat yapmak için birtakım hammaddeleri ithal ediyoruz. Burada da 5-6 milyon ton buğday, 2,5 milyon ton mısır ve 500 bin tonluk soya eseri ithalatımız var. Bu ithal ettiğimiz ürünleri işleyip satarak önemli kâr elde ediyoruzfiyatlardaki dalgalanma yüzünden artık tonuna 300 dolar ödediğimiz esere 400 dolardan fazla vermek zorunda kalıyoruz. Yani fiyat artışlarından etkilenerek büyük bir bedel de ödüyoruz. Çünkü TMO dertli periyotlarda iç tüketim için bile dışarıdan yüksek fiyata ithal ettiği eseri iç piyasaya çok ucuza vermek zorunda kalıyor. Yoksa ekmek çok pahalı olur. Tabii bunlar genel olarak problemleri çözemiyor. Tahlil dışarıdan fazla kendi üreticilerimizde” diye konuşuyor.

Üreticiler: Önce buradaki boş yerleri değerlendirin

Tarım ve Orman Bakanlığı verilerine göre, Türkiye’de 2020-2021 döneminde toplam 69,2 milyon dekar alana buğday ekimi gerçekleşmişti. Bu alanda Konya yüzde 9’luk hisseyle lider. Buğday üretiminde ilk 10’daki diğer vilayetlerin hissesi ise şöyle: Şanlıurfa yüzde 5,8, Ankara yüzde 5,2, Diyarbakır yüzde 3,9, Yozgat yüzde 3,8, Sivas yüzde 3,5, Tekirdağ yüzde 2,8, Çorum yüzde 2,7, Kayseri yüzde 2,7 ve Mardin yüzde 2,5.

DW Türkçe’ye kendi bölgelerindeki son durumu değerlendiren Şanlıurfa Ziraat Mühendisleri Odası (ZMO) Başkanı Abdullah Melik, yerli üreticiyi desteklemek yerine Venezuela gibi ülkelerde buğday üretme teşebbüslerinin yerli üretimi bitireceğini söylüyor.

Sürekli artan maliyetler yüzünden çiftçilerin üretimden koptuğuna değinen Abdullah Melik, önce Güneydoğu Anadolu Projesi’nin (GAP) çiftçiler için daha uygun hale getirilmesi gerektiğini anlatıyor. Bilhassa Şanlıurfa’daki 2,5 milyon dönüm buğday ekili arazinin 2,2 milyon dönümünün sulu tarımla işlendiğinin altını çizen Melik, “Sulama için elektrik kullanmak zorundayız. Lakin çiftçiye memur gözüyle bakılıyor. Çiftçi aylık para kazanmıyor, tarladan mahsulünü alıp sattığı zaman para kazanıyor. Buna karşın çiftçinin elektrikleri kesiliyor. Çiftçi sulama yapamazsa, gübre kullanamazsa nasıl eserinden randıman alacak? Bu girdi maliyetleri ile üretimde kalmak sahiden çok zor. Önce bunların çözülmesi gerekiyor. Akabinde da kullanılmayan, boş durumdaki tarım topraklarının bir şekilde üretime kazandırılması lazım. Bunun tahlilini dışarıda aramak yanlış. GAP’tan tam manasıyla faydalanamazsak elimizdeki toprağı iyi kullanamazsak istediğimiz sonuca ulaşamayız” diyor.

Buğday üretiminin toplumun her kesitini ilgilendirdiğini hatırlatan Melik, şöyle devam ediyor: “Asgari fiyatlı için de toplumun en üst gelir kümesinde bulunanlar için de buğday stratejik bir ürün. Tüm üretim zincirini etkiliyor. Buğday üretiminin bu yüzden çok daha güçlü şekilde desteklenmesi gerekiyor. Çiftçi için alım garantisi verilmesi gerekiyor. Çiftçi şayet buğdayını üretirken nereye satacağını bilirse işte o zaman sürdürülebilir bir üretim süreci gerçekleşir.”