Vietnam’dan, Irak’a ve Filistin’e soykırımlar karşısında vicdanların sesi

Ferhat Kentel – Ömer Madra

Dünya tarihini, ortalama insan toplulukları üzerinde hâkim olduğu biçimiyle özetlemeye çalışırsak, herhalde en kolay özet bir “siyasal tarih” okumasıyla yapılır. Hangi kabile, hangi krallık, hangi imparatorluk, hangi devletin ordusu kimleri yendi? Ülke hudutları nasıl değişti? Ne cins muahedeler yapıldı? benzeri sorularla yazılan bir tarihtir bu. Günümüzde ulus-devletlerin resmî ideolojilerine ve tarih yazım ideolojilerine bakıldığında bu çok rahat görülür. Zafer, yenilgi, ihtilal, darbe, fetih, işgal, sınır, kuruluş aynıi kavramlar eşliğinde, belli bir zaman dilimi içinde, bilgili topraklar üzerinde yaşayan insanlar o vakte ve o toprağa duygusal olarak bağlanmayı öğrenirler ve bağlanırlar.

Dinlerin tarihi de aşağı yukarı benzeyenşekilde yazılır. Hangi peygamberin yaymaya çalıştığı din kimler tarafından eziyet görmüştür? Sonra bu peygamberi izleyenler nerelere yayılmıştır? sorularına verilen ve tekrarlanarak inanılan karşılıklarla birlikte geniş insan topluluklarının inşa olmuş olan siyasal birliklere, cemtlere dahil olması sağlanır. Bu hâkim anlatıların altında sosyal sınıfların, bayanların yahut gündelik hayatın tarihi, kenarda köşede kalan yan anlatılar niteliğinden öteye basitçe geçemez.

Bu büyük anlatıların en çok önemli özelliği bir tercihe ilişkin olmayıp, söylediği söz edilen coğrafya üzerinde çatışma (en iyi ihtimalle “rekabet”) içinde olan aktörlerin, sosyal sınıfların yahut kültürel kümelerin ortalarındaki eşitsiz güç münasebetlere bağlı olmalarıdır. Var olan hiyerarşik güç ilgisinin muhafaza edilmesi için, ritüellerle, eğitimle tekrarlanan “kurucu iradenin” anlatılarının ve bunu yasallaştıran “kurucu mitlerin” sorgulanmaması gerekir.

Dolayısıyla bu türlü bir güç alakası içinde yazılan tarih, güçlü olduğu için o tarihi “yazabilenlerin” sebep oldukları felaketleri, yerinden etmeleri, katliamları, soykırımları görünmez kılar. Lakin bu hâkim tarih yazımının yazmadığı zulüm ve felaketlerin ebediyen tarihten yok olduğu manasına gelmez. Kenarda köşede kalan hafıza modülleri, anılar, direnen alternatif kıssalar, hem geçmişe dönük hem de şimdiki vakte ilişkin olarak, iktidar anlatıları karşısında daima bir tehdit oluşturur.

Modern vakitlerde var olan iktidar kurumlarının hem geçmişe dönük hem de şimdiki vakte dair yazdığı tarih kuşkusuz çok çok önemli avantajlara sahip. Her şeyden önce, kapitalizmin “rasyonalitesinin” hâkim olduğu global dünya nizamının elinde çok büyük imkânlar var. Yeni dönem kapitalizmin en güçlü şirketlerini bünyesinde barındıran iletişim teknolojileri, dijital araçlar, medya kanallarından oluşan dünya olağanüstü “inandırma” imkânı sunuyor. Manipülasyon, propaganda yahut “iletişim” fliyetleri vasıtasıyla devletler, güç yahut iktidar odakları, “haklı olmak” zorunda olmadan kendilerini kabul ettirebiliyorlar, zulümlerini ve palavralarını saklayabiliyorlar.

Ancak, her ne kadar eşitsiz bir dünyada yaşıyorsak da, dayatılan lisan yahut inandırılan gerçeklik dışındaki alternatif gerçeklikler, zulme “zulümdür!” diyenlerin sesi yok edilemiyor…

İşte dün Nazi Almanya’sının sessiz çoğunlukların gözü önünde Yahudi halkı üzerinde uyguladığı soykırım nasıl unutulmayıp, hatta aksine nasıl kutsal bir kuruluş referansı haline geldiyse, bugün İsrail devletinin Filistin halkı karşısında uyguladığı soykırımı güçlünün total bir kuşatmayla kurmaya çalıştığı lisanın dışına çıkarmak son derece mümkündür.

Filistin halkı için insanlığa, adalete yapılan bu davet, gerçek siyasete bağlı kalan uluslararası hukukun keskin iktidar hudutlarını da parçalıyor. Bu davetin bugün gündemimize ağır bir şekilde girmesini sağlayan tarihi bir meşruiyet var. 1966’da ABD’nin Vietnam’ı işgali ve işgal sırasında uygulamış olduğu savaş hataları karşısında oluşturulan “Uluslararası Savaş Cürümleri Mahkemesi”, her ne kadar güçlü ve savaş cürümleri işleyen bir devlet olarak ABD tarafından “önyargılı ve gösteri hedefli bir oluşum” olarak algılanıp, görmezden gelinmeye çalışılmış olsa da, gerek o periyotta, gerekse daha sonrasında ABD’nin işgaller konusunda yaratmış olduğu fütursuz siyasetin artık mümkün olamayacağı konusunda çok güçlü bir alternatif lisan üretmiştir.

1967 yılında Stockholm ve Kopenhag’da yapılan, teşebbüsü başlatan filozof ve matematikçi Bertrand Russell’e ithafen “Russell Mahkemesi” olarak isimlendirilen “Vicdan Mahkemesi” ulusal yahut uluslararası resmi yargı organlarının meşruiyetinin ötesinde alternatif bir hukukî meşruiyet alanı kurmayı başarmıştır. 18 ülkeden temsilcilerin yer aldığı, aralarında Onursal Başkan Bertrand Russell’in yanısıra, Fransa’dan Jean-Paul Sartre, Simone de Beauvoir, ABD’den James Baldwin, Türkiye’den Mehmet Ali Aybar gibi isimlerin yer aldığı 25 üyesiyle birlikte “Vicdan mahkemesi” gerçek bir mahkemenin yollarını izleyerek, şahitleri dinleyerek, kanıtları ortaya koyarak, ABD’nin Vietnam’da işlediği savaş suçlarını araştırmış ve bu hataları, güç karşısında eli kolu bağlı olan alternatif dünyaya duyurmayı başarmıştır.

Russell Mahkemesi’nin kararları arasında yalnızca Vietnam’da insanlık suçu işleyen saldırgan ABD değil, bu hücuma dolaylı yahut dolaysız katkıda bulunan bütün ülkelerin suça ortak oldukları kabul edilmiştir. Öbür bir tabirle, Russell Vicdan mahkemesi şunu öğretmiştir: bir devletin “terörüne yataklık etmek” olarak tanımlanabilecek şekilde, saldırgan ülkeye silah satmak, saldırganın düşman ilân ettiği halk, çocuklarıyla ve geleceğiyle birlikte öldürülürken ve onlara hiçbir yardım yapılmazken, hatta bu yardımlar engellenirken, saldırgan devletin halkını hiçbir hak ve beslenmeden yoksun bırakmayan ticareti sürdürmek, uluslararası platformda saldırganın meşruiyetini savunmak aynıi fliyetlerin hepsi suça ortak olmaktır ve vicdanlarda mahkûm edilmelidir.

Mahkeme döneminde “Bizler yargıç değiliz. Bizler şahidiz. Vazifemiz insanoğlunun bu fecî hataların tanıklığını üstlenmesini sağlamak ve insanlığı Vietnam’da adaletin safında birleştirmektir.” diyen Bertrand Russell ve mahkemenin dünyaya yansıttığı vicdanlardan çıkan hukuk, güçlülerin siyasetiyle şekillenen hukuk karşısında o günden bugüne meşruiyet kazanmaya devam etti.

Russell Mahkemesi, son oturumu İstanbul’da yapılan “Irak Dünya Mahkemesi”ne de temelli bir esin kaynağı oldu. ABD’nin, yanına Britanya’yı da alarak “Terörle Savaş” ismi altında tamamen düzmece “kanıtlar”la Ortadoğu’da Irak’a karşı 21. Yüzyılın en vahim ataklarını gerçekleştirerek büyük bir yıkım – vefat – dehşet – vahşet saçtığı bu felaketin sonuçları aradan geçen yirmi küsur yıldan sonra bugün bile tesirlerini bölgede kuvvetle hissetirmektedir demek yanlış olmaz.

Irak Dünya Mahkemesi’nin İddia Heyeti üyelerinden, Profesör Walden Bello’nun sözüyle “sivil toplumun başrolde olduğu” Irak Dünya Mahkemesi, global sivil toplumun, gerçeğin ve adaletin kaynağı olarak, kozmik seviyede prestijini kaybetmiş olan hükümetlerin ve şirket medyasının yerini aldığının ve bu rolü ne kadar başarılı yürüttüğünün çarpıcı bir göstergesiydi.

İstanbul oturumu iki yıldır süren ve Londra, Mumbai, Kopenhag, Brüksel, New York, Japonya, Stockholm, Güney Kore, Roma, Frankfurt, İspanya, Tunus ve Cenevre’nin de aralarında bulunduğu 20 oturumun gerçekleştiği sürecin son noktasıydı.

Türkiyeli barış aktivistleri tarafından düzenlenen, dünyanın dört bir yanından ve farklı bölümlerden yüzden fazla kişinin katıldığı, 10 farklı ülke yurttaşlarından oluşan bir Vicdan Heyeti ve 54 kişilik İddia Heyeti ile, bu oturum “neredeyse kusursuz bir keder, öfke ve lanetleme senfonisi” idi.

Günümüze gelirsek, 7 Ekim’de Hamas’ın İsrail’i beklenmedik şekilde gafil avladığı anlaşılan hücumun akabinde İsrail’in başlattığı olağanüstü kırım beşinci ayını doldurdu ve dünya devletlerinin büyük çoğunluğunun – sıkı sıkıya kapalı – gözleri önünde tüm şiddet, vahşet ve dehşetiyle devam ediyor. Fransa’nın ve dünyanın en büyük hürmet duyulan aydınlarından biri olan hala 102 yaşındaki “hezarfen” Yahudi filozof, sosyolog, antropolog, ekolojist ve II. Dünya savaşında ünlü Nazizme karşı direniş savaşçılarından Edgar Morin geçen ay ortasında Fas’ta katıldığı bir edebiyat toplantısında bir konuşma yaptı. İçinde bulunduğumuz fecî durumu birkaç cümleyle zihinlerimize çivi gibi çakacaktı. Bilge savaşçı Morin, Lord Russell’ın “Tanıklık” konusundaki o harikulade sözlerini kuvvetle hatırlatırcasına şöyle diyecekti:

“Yüzyıllar boyunca dini yahut ırksal sebeplerle zulme uğramış bir halkın soyundan gelenleri temsil edenlerin… bugün İsrail devletinin karar vericileri olan bu şahısların bütün bir halkı kolonize etmeleri, onları kendi topraklarından kısmen kovmalarından ve hatta kendi topraklarından tamamen kovmaya kalkmalarından… Gazze halklarının sivillerini, bayanlarını ve çocuklarını gerisi arkası gelmeyen bir şekilde vurmalarından büyük şaşkınlık ve öfke duyuyorum. … Dünyanın sessizliği karşısında da…

Ve ama şu da var: Dehşetengiz bir trajedinin ta içinden geçmekteyiz; Zincirlerinden boşanmakta olan bu şeyin karşısında her ne kadar güçsüz olsak da … Şunu diyorum ben: Tanıklık edelim! Tanıklığımızı Sürdürelim. Zira, elle tutulur şekilde direnemediğimizde elimizde kalan tek şey Tanıklıktır!… Zihinlerimizde direnelim. Aptal yerine konmayalım. Asla Unutmayalım. Şeylerle kafadan yüzleşme cüretini hep kendimizde bulalım…”

Devletlerin, büyük kurumların arasındaki güç bağlantılarından ortaya çıkan adaletsiz ortamları ve tam da eşitsiz güç ilişkileri nedeniyle adaleti üretmesi zor görünüyor. Ve bugün İsrail’in Filistin karşısında uyguladığı soykırım, dünya üzerinde yaşayan ve adalet isteyen insanların vicdanlarında isyan yaratıyor lakin İsrail’den farklı olarak bu insanların elinde silah yok. Lakin dünyanın her köşesinde bu adaletsiz ortama ses çıkaracak, savaşanların gözlüklerinden bakmak zorunda olmayan vicdanlar, özgür şuurlar var. Ve bugün bir bakıma, gerçek siyaset karşısında bir vicdan inşası gerçekleşiyor. Bu vicdan inşasında, bir devletin ve silahlı güçlerinin öbür halklar ve topraklar üzerinde uyguladığı her türlü kırımı; insanlar, kültür, bayanlar, çocuklar, hafıza, akademi, tarih vb. karşısında yok etmek üzere yaptığı her türlü soykırımı tarih yazımının içine yerleştiriyor. Vicdan mahkemeleri bu vicdanı toplumların ve tarihin önüne koyuyor. Vicdan ve vicdanların yer bulabildiği mahkeme fikri bugün “sözü ele geçirmenin” çok güçlü bir aracı olarak önümüzde duruyor.

Bu perspektiften ve evvelki tecrübelerden yola çıkarak 23 Mart tarihinde İstanbul’da bu defa de İsrail’in yargılanacağı bir Vicdan Mahkemesi gerçekleştiriliyor. Filistin’e Özgürlük Platformu’nun düzenleyeceği Vicdan Mahkemesi’nde Gazze’de yaşanan suçlara tanıklık edilecek ve Uluslararası Adalet Divanı tarafından yargılanmakta olan İsrail bir defa de vicdanlarda yargılanacak. Bu suça tanıklık edenler sessiz kalmayarak hem suçun durdurulması için elinden geldiğince ses çıkarak hem de tarihe çok önemli bir not daha düşülmüş olacak.

23 Mart Vicdan Mahkemesi hakkında: Filistin’e Özgürlük Platformu tarafından İstanbul’daki Taxim Hill Otel’de 23 Mart Cumartesi günü st 10.00-17.30 arasında gerçekleştirilecek Vicdan Mahkemesi’nde çok sayıda çalışma grubu tarafından hazırlanan iddianameler sunulacak ve şahitler dinlenecek. Mahkeme heyetinin vereceği karar 18.30’da Tünel Meydanı’nda kamuoyuna duyurulacak. Vicdan Mahkemesi hakkında bilgi almak ve mahkeme çalışmalarına katılmak için websitesine bakabilirsiniz.