Yenilenebilir enerjiyle ucuz elektriğe ulaşmak mümkün mü?

Pelin Ünker

Türkiye yenilenebilir kaynaklardan elektrik üretiminde, 2021 sonu itibarıyla, dünya sıralamasında 13, Avrupa sıralamasında 6’ncı sırada. Lakin yenilenebilir enerji potansiyelinin hala çok küçük bir kısmı kullanılırken bu alandaki maksatlar de potansiyelin hayli altında.

Peki bu durum faturaları nasıl etkiliyor?

Türk Mühendis ve Mimar Odaları Birliği (TMMOB) Makina Mühendisleri Odası’nın yenilenebilir enerji kaynaklarınıda değerlendirdiği “Türkiye’nin Enerji Görünümü 2024” raporuna göre Türkiye’nin coğrafik pozisyonu, yenilenebilir enerji kaynaklarından yararlanılması için çok daha büyük fırsatlar sunuyor.

Güneş gücünün yüzde 95’i atıl

Buna rağmen güneş gücü potansiyelinin yalnızca yüzde 5’i, karasal rüzgârınsa yalnızca yüzde 24,6’sı değerlendirilebiliyor. Denizlerde kurulabilecek rüzgâr enerji santralleri (RES) konusunda da araştırma evresinin ötesinde atılmış bir adım yok.

Yenilenebilir enerji potansiyelinin küçük bir kısmı kullanılırken enerji tüketiminin yüzde 83’ünü petrol, doğalgaz ve kömürün yer aldığı fosil yakıtlar oluşturuyor.

Bunlar içerisinde yerli kaynakların hissesi yüzde 32,2 iken ithal kaynakların hissesi ise yüzde 67,8. Fosil kaynaklardan doğalgazın yüzde 98’i, taş kömürünün yüzde 97’si, petrolün yüzde 90’ından fazlası ithal ediliyor. Bilgiler Türkiye’nin fosil yakıtlarda üretimi 80 milyon tona ulaşan linyit dışında dışa bağımlı olduğunu gösteriyor.

Fosil yakıtların yükü artacak

Rapora göre, Türkiye’nin açıklanan 2053 Net Sıfır Emisyon maksadına nasıl ulaşacağına dair bir stratejisi de bulunmuyor. Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığının 2022 yılı sonunda yayımladığı “Ulusal Enerji Planı 2022”, Türkiye’nin fosil yakıtlardan vazgeçilmeyeceğini evraklar nitelikte.

Ulusal Enerji Planı 2022’ye göre, 2023-2035 döneminde bilhassa elektrik alt sektöründe fosil yakıtların ağırlığı artacak.

Önceki yıl 1,3 GW kurulu gücünde yeni bir ithal kömür santrali devreye alındı. Plana göre 2030 yılına kadar 1,7 GW, 2030 ve 2035 yılları arasında ise 1,5 GW daha yerli kömür santralinin kurulu gücünün devreye alınması ve yalnızca 0,7 GW kömürlü santralın devreden çıkması öngörülüyor. Buna göre 2023-2035 döneminde, 3,2 GW kömür yakıtlı santral daha kurularak kömüre dayalı kurulu gücü azaltmak bir yana yüzde 11,4 artırılması hedefleniyor.

2035 maksatları de düşük

Doğalgaz yakıtlı elektrik üretiminde ise 2030 yılına kadar hala lisans almış ya da başvuru süreçleri devam eden 2,4 GW kurulu güçte santrale ek olarak 2035’e kadar toplam 10 GW yeni doğalgaz kombine çevrim santrali yatırımı daha yapılması öngörülüyor. Bu da doğalgaz yakıtlı santral kurulu gücünde yüzde 40 artış manasına geliyor.

Buna rağmen 2035’te karasal RES potansiyelinin fakat yarısı değerlendirilecek. Deniz üstü RES’te kapasitenin sırf yüzde altısının kıymetlendirilmesi hedeflenirken güneş gücü santralleri için 2035 amacı potansiyelin yalnızca beşte biri.

Hükümet 4,8 GW kurulu güçte Akkuyu Nükleer Güç Santrali’ne ek olarak ise 2035’e kadar 2,4 GW nükleer gücü daha devreye almayı planlıyor.

Makina Mühendisleri Odası nükleer santrallerin elektrik üretiminde dış bağımlılığı güçlendireceği görüşünde.

Elektrikte ithalatın hissesi yüksek

Geçen yıl elektrik üretiminin yüzde 21,4’ü ithal edilen doğalgaz, yüzde 23,7’si  taş kömürü-asfaltit-ithal kömür grubu, yüzde 12,5’i linyit, yüzde 19,6’sı hidroelektrik, yüzde 19,5 jeotermal, güneş ve rüzgardan karşılandı. Üretimin yüzde 13,5’i kamu kuruluşu olan Elektrik Üretim AŞ tarafından, geri kalan yüzde 86,5’i özel şirketler tarafından gerçekleştirildi.

Türkiye’nin enerji ham hususları ithalatı petrol, doğalgaz ve kömür fiyatlarındaki süratli artış sonucu 2021’de 50,5 milyar doları geçerken, 2022’de 96,5 milyar dolarla rekor kırdı. Geçen yıl ise petrol fiyatlarındaki gevşemeye ek olarak Rusya Federasyonu’ndan tercihli özel fiyatlarla yüklü ölçüde ithal edilen petrolün tesiriyle 69,15 milyar dolar oldu.

Hanelerde en çok tüketilen enerji kaynakları ise yüzde 48,3 ile doğalgaz, yüzde 17,1 ile elektrik ve yüzde 14,3 ile kömür şeklinde sıralanıyor.

Fiyatlar ne kadar arttı?

Rapora göre Türkiye’nin “karbonsuzlaşma” amacı doğrultusunda öncelikli olarak güneş ve rüzgâri yenilenebilir enerji kaynaklarına yönelmesi gerekiyor.

Makina Mühendisleri Odası, kamunun yerli ve yenilenebilir kaynaklara dayalı, enerji ekipmanlarının yurt içinde üretimini öngören projelere ağırlık vererek dışa bağımlılığı azaltmayı, düşük maliyetle elektrik üretmeyi hedeflemesi gerektiği görüşünde.

Geçen yıl elektrik dağıtım fiyatlarına yüzde 156 zam yapılırken 1 Ocak 2023 tarifelerinin enerji bedellerinde yapılan indirimler tüketim faturalarına yansımadı.

Son 10 yılda tek terimli tek vakitli (TTTZ) elektrik gücünün vergiler dâhil faturaya yansıyan tarife fiyatları, düşük kademe mesken abonelerinde yüzde 320, yüksek kademe mesken abonelerinde yüzde 530 arttı.

Elektrik maliyetleri düşecekti

Sürdürülebilir Ekonomi ve Finans Araştırmaları Derneği’nin (SEFİA) APLUS Enerji iştirakinde yayımladığı “Elektrik Fiyat Hareketleri ve Yenilenebilir Enerji Kaynaklarının Piyasaya Etkisi-II” isimli raporuna göre, yenilenebilir enerji kurulu gücündeki artış, elektrik faturalarını düşürerek enflasyonu güzelleştirecek tesire sahip.

Çalışmada, ihalesi iptal edilmiş yatırımlar yahut hâlihazırda ihalesi yapılmış, lisansı olan yenilenebilir enerji kurulu gücü vaktinde devreye alınmış olsaydı Türkiye’nin kurulu gücünün ne kadar olacağı hesaplandı. Buna göre, Türkiye’nin Temmuz 2022’de yaklaşık 19,6 GW olan toplam rüzgâr ve güneş kapasitesi 41,2 GW, Aralık 2023’te 23,5 GW olarak gerçekleşen rüzgâr ve güneş toplam kurulu gücüyse 45 GW olacaktı.

Bu kapsamda oluşturulan Yenilenebilir Enerji Senaryosu’na göre, daha çok yenilenebilir enerji santrali sistemde olsaydı toplam elektrik maliyetlerinde kayda değer bir düşüş yaşanabilecekti. Maliyetlerdeki bu düşüş 2022 yılının ilk altı ayı için yüzde 22,9, 2023 yılı için yüzde 11,3 olarak hesaplandı.

Enflasyonda 14 puana yakın düşüş

Raporda, maliyetlerdeki düşüş nedeniyle Aralık 2023 itibarıyla yüzde 64,8 olarak gerçekleşen yıllık tüketici enflasyonunun (TÜFE) yüzde 51 olabileceği öngörüldü. aynı periyotta üretici enflasyonunun da yüzde 44,2 iken yüzde 32’ye gerileyeceği kaydedildi.

Rapora göre yenilenebilir enerji üretiminin artırılması; üretim maliyetlerinin ve enflasyonun düşürülmesinin yanı sıra güçte ithalat bağımlılığının azaltılması, arz güvenliğinin sağlanması ve karbon emisyonlarının düşürülmesi gibi pek çok bahiste olumlu katkı sunuyor.

Yenilenebilir Enerji Senaryosu altında Türkiye’nin ithal yakıt faturasının 2022’in son altı ayı için toplam 5,3 milyar, 2023 yılı içinse 3,6 milyar dolar azalacağı görülüyor. Bununla birlikte Türkiye 2022 yılının son 6 ayında 13,1 milyon ton CO2 muadili, 2023 yılındaysa 28,9 milyon ton CO2 muadili karbon azaltımı yapabiliyor.