Kaşıkçı cinayetini dünyaya duyuran Türkiye, davayı Suudi Arabistan’a devretme noktasına nasıl geldi?

Suudi kraliyet ailesine muhalif gazeteci Cemal Kaşıkçı, 2 Ekim 2018’de İstanbul’daki Suudi Arabistan Konsolosluğu’na evlilik için gerekli dokümanları almaya girdi. Kapıda nişanlısı Hatice Cengiz bekliyordu. Saatler geçip de Kaşıkçı çıkmayınca, Cengiz telaşlandı ve Yasin Aktay başta olmak üzere birçok bireye haber verdi, oradan da Cumhurbaşkanlığı’na haber gitti. Riyad, Kaşıkçı’nın konsolosluktan birkaç saat içinde çıktığını savunurken ortadan kaybolan Kaşıkçı’nın başına ne geldiğini, dünya, Türkiye Cumhurbaşkanlığı’nın elindeki istihbarat bilgilerinden, uluslararası ve zaman zaman da yerel basına sızdırdığı haberlerden öğrendi. Suudi Veliaht Prensi Muhammed bin Selman’ın mevt buyruğunu verdiğini, Kaşıkçı’nın konsolosluk binasında öldürüldüğünü ve vücudunun kesimlere ayrılarak yok edildiğini, sorumluların cinayet sonrası ülkeden nasıl ayrıldığını dünyayla paylaşan Türkiye’nin istihbarat elemanları oldu. Dünyanın takip ettiği ve beklediği ispatlar ve bilgiler belli aralıklarla basınla isimsiz şekilde paylaşıldı, Birleşmiş Milletler, CIA ve birtakım insan hakları örgütlerinin raportörlerine de iletildi. Buyruğu Selman’ın verdiği bilgisi de BM ve CIA raporlarında yer aldı. O denli ki, bir süre sonra Riyad da ilk yaptığı açıklamayı düzeltmek zorunda kaldı ve olaydan yaklaşık 20 gün sonra Kaşıkçı’nın “Konsolosluk içinde yumruklu bir arbedede öldüğünü” savundu. Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, cinayetle ilgili ilk ayrıntılı açıklamasını olaydan üç hafta sonra AKP’nin TBMM’deki grup toplantısında yaptı. Erdoğan, bu konuşmada isim vermeden sorumluluk konusunda Muhammed bin Selman’ı işaret etti. O konuşmada ellerine gelen bilgileri ayrıntılı şekilde anlatıp cinayetin planlı olduğu sonucuna vardıklarını söyleyen Erdoğan, “Unutulmamalıdır ki bu cinayet Türkiye toprakları içinde gerçekleşti. Kimse bu problemin kapatılacağını aklından dahi geçirmesin” demişti. Aynı periyot Suudi Arabistan’ın Katar’a uyguladığı ambargo devam ediyor; Türkiye Katar’ın bölgedeki en büyük destekçisi olmaya devam ediyordu. Erdoğan, bir yandan cinayet buyruğunun “en üst seviyeden geldiğini” söyleyerek ülkenin de facto yöneticisi Prens Muhammed bin Selman’ı işaret ediyor, bir yandan da Kral Selman’ın olayla hiçbir kontağı olmadığına inandığını açıkça söylüyordu. Bu sürede Kral Selman’la Erdoğan arasında bir telefon trafiği de sürdü. Hatice Cengiz ise Erdoğan’ın tutumu karşısında “Nişanlımın katillerinin davasında adaletin yerini bulacağı konusunda önce Allah’a sonra size güveniyorum. Türkiye’nin evladı olduğu için gurur duyuyorum” sözleriyle minnettarlığını dile getirmişti. Pekala o günden bugüne nasıl gelindi? Reuters Hatice Cengiz

Kasım 2018 – Erdoğan: Uğraşlarımız sonucunda tüm dünya Kaşıkçı’nın öldürüldüğünü öğrendi
Türk yetkililerin sızdırdığı haberlere göre Kaşıkçı, 28 Eylül’de konsolosluğa giderek dokümanlar için başvurdu. Kendisine 2 Ekim’de tekrar gelmesini söylediler. 1 Ekim’de Suudi Arabistan’dan istihbaratçılar ve Veliaht Prens Muhammed bin Selman’ın danışmanlarının da olduğu bir ekip İstanbul’a indi. Takımın üyeleri Kaşıkçı’nın öldürüldüğü günün derhal akabinde farklı uçaklarla Türkiye’den ayrıldı. Diplomatik dokunulmazlıkları da olan bu Suudi vatandaşlarının bir kısmının çantaları da aranmadı. Kaşıkçı’ya ne olduğuna dair delil aramak için konsolosluğa girmek isteyen Türk polisine önce izin verilmedi. 15 Ekim’de ise Türk ve Suudi ekipler konsoloslukta arama yaptı. Bundan birkaç gün sonra Suudi Arabistan, Kaşıkçı’nın yumruklu hengamede öldürüldüğünü doğruladı. Akabinde arbede sırasında “boğulmuş olabileceğini” açıkladılar. Lakin Kaşıkçı’nın cenazesinin nerede olduğuna dair bir açıklama yoktu, yalnızca bir yerel işbirlikçiye cenazenin teslim edildiği belirtiliyordu. Olayla ilgili Suudi Arabistan’da 18 kişinin tutuklandığı açıklandı. Bu sırada Erdoğan, periyodun ABD Başkanı Donald Trump’la da bu mevzu ile ilgili devamlı temas halindeydi. Erdoğan, 2 Kasım’da Washington Post’a yazdığı yazıda “Türkiye, yaşanan olayı tüm taraflarıyla aydınlatmak için geçtiğimiz bir aylık süre zarfında elindeki tüm imkanları seferber etti.

Bu çabalarımız sonucunda, tüm dünya Cemal Kaşıkçı’nın serinkanlı biçimde bir suikast timi tarafından öldürüldüğünü öğrendi. Cinayetin evvelden planlandığı kesin olarak ortaya çıktı” tabirlerine yer verecekti. Erdoğan benzer yazıda cenazenin nerede olduğunu soruyor, buyruğun Suudi hükümetinin en üst makamlarından geldiğini belirtiyor ve “Biz, hem Türkiye’de devam eden kriminal soruşturma hem de Cemal’in ailesi ve sevdikleri için büyük kıymet taşıyan bu soruları sormaya devam edeceğiz.” diyordu. Türkiye’den sızdırılan haberler ve evraklar, 15 Kasım’da Suudi Arabistan başsavcı yardımcısı Shalaan al Shalaan’ın “Kaşıkçı’yı öldürme buyruğunun, kendisini ülkeye gerekirse zor kullanarak geri götürmek üzere görevlendirilen takımın başındaki kişi tarafından verildiğini” açıklamaya itti. Al Shalaan’a göre gruptaki beş kişi suçunu itiraf ediyor, Muhammed bin Selman’ın olayla bir ilgisi olmadığını söylüyordu. Türkiye ise olayda Veliaht Prens’in rolü olduğuna dair bilgileri sızdırmaya devam ediyordu. Birçok Batılı ülkeden sınırlı da olsa Suudi Arabistan’a yönelik reaksiyonlar gelmeye başlamıştı. Reuters Cemal Kaşıkçı’nın konsolosluğa girme anı

Aralık 2018 – Erdoğan direkt Muhammed bin Selman’ın ismini verdi
Haziran 2017’de Veliaht Prens olan ve Suudi Arabistan’ı defakto şekilde yöneten Muhammed bin Selman, Müslüman Kardeşler örgütüne destek verdiği gerekçesiyle Türkiye ve Katar’a yönelik daha sert bir tavır almış; Ankara ile Riyad arasındaki tansiyon artmıştı. Kral Selman’la nispeten daha iyi bağlantı içinde olan Erdoğan, cinayetten sonra bir süre isim vermeden de olsa Muhammed bin Selman’ı işaret etti. Periyodun CIA Yöneticisi Gina Haspel’in Türkiye ziyaretinde, cinayette Veliaht Prens’in rolü olduğuna dair deliller gösterildi. Hakan Fidan da ABD’de bir grup senatörle aynı delilleri paylaştı. Akabinde ABD Senatosu’nda cinayetten Muhammed bin Selman’ı sorumlu tutan bir tasarı hazırlandı.

Türkiye’nin uyguladığı siyasetin Veliaht Prens’e karşı bir tepki doğurması, Erdoğan’ı nihayet isim vermeye itti. 14 Aralık’ta bu mevzu ile ilgili konuşan Erdoğan, “Bunun failinin kim olduğu bana göre belli. Biz ses kayıtlarından şunu da öğrendik, gelenlerin içinde şu andaki Veliaht Prens’in en yakınında olanlar bu işin etkin rol üstlenicisi. Aldığı talimatı yerine getirenler orada. İpe un serdiler, bilgiyi İstanbul Başsavcısı’na vermediler. Zira fail ortada, bunu biliyorlar. Yardım yataklık yapan da yanında” dedi. “Veliaht Prens dedi ki, ‘Cemal Kaşıkçı başkonsolosluktan çıktı’. Ya Cemal Kaşıkçı çocuk mu? Dışarıda nişanlısı var. Bunlar dünyayı enayi zannediyor. “Bu millet enayi değil hesabı sormasını bilir ve tabii dedik ki biz herkese açığız. Suudi Arabistan kayıtları almak istedi, kusura bakmayın o kadar değil. Dinletiriz, gösteririz ama vermeyiz. Verelim de ondan sonra bunları yok mu edeceksiniz?” Reuters Kaşıkçı için İstanbul’daki Suudi Arabistan Konsolosluğu önünde eylemler yapılmıştı

Haziran 2019 – BM raporu Veliaht Prens’e yaptırım önerdi
İstanbul Başsavcılığı, cinayetle ilgili yürütülen soruşturmada 20 Suudi vatandaşı hakkında “tasarlayarak, canavarca hisle ya da eziyet çektirerek taammüden öldürme” cürmünün şüphelisi olarak kırmızı bülten çıkarılmasını talep etti. İnterpol bu talebi kabul etti ve arama kararı çıkarttı. Riyad ise 11 hatalının Ocak 2019’da hakim karşısına çıktığını açıkladı; isimleri kamuoyuyla paylaşmadı. Suudi Arabistan’daki yargı süreciyle ilgili bilinmezlik sürerken Birleşmiş Milletler, Yargısız İnfazlar Özel Raportörü Agnes Callamard’ı bu bahiste bir rapor hazırlaması için görevlendirdi. 19 Haziran 2019’da Raportör Callamard’ın 101 sayfalık raporu yayımlandı. Raporda yargı süreciyle ilgili bilgiler de vardı. Buna göre Suudi Arabistan’da yargılananlar arasında, Türkiye’nin asıl sorumlu olarak gördüğü isimler yoktu. Raporda “Kaşıkçı, uluslararası hukuka göre Suudi Arabistan’ın sorumlu olduğu, taammüden ve taammüden (tasarlayarak) gerçekleşen bir yargısız infazın kurbanı oldu” sözleri yer aldı ve “BM üyesi ülkelerin uygulaması gereken, Kaşıkçı’nın öldürülmesine ilişkin yaptırımlar Veliaht Prens ve onun yurt dışındaki ferdî mal varlıklarını da kapsamalıdır” denildi. BM raporu Türkiye’de memnuniyetle karşılandı, yetkililer ve hükümete yakınlığıyla bilinen medya organları “Raporun Türkiye’nin haklılığını kanıtladığını” belirten açıklamalar yaptı.

Nisan 2020 – Türkiye’de dava başladı
İstanbul Başsavcılığı’nın hazırladığı, 20 sanık hakkında ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası istenen iddianame 11 Nisan 2020’de kabul edildi ve sanıklar firari olduğu için sembolik de olsa Türkiye’de de dava başladı. İstanbul Cumhuriyet Başsavcılığı, altı yeni şüpheli hakkında 28 Eylül 2020’de ikinci iddianameyi hazırladı. Konsolosluk çalışanı olan sanıklardan ikisinin ağırlaştırılmış müebbet, dördünün ise “suç kanıtlarını yok etme, gizleme ya da değiştirme” suçundan beşer yıla kadar hapisle cezalandırılmaları istendi. Reuters Kaşıkçı için pek çok ülkede anmalar düzenlenmişti

Suudi Arabistan’da idam cezaları hafifletildi
Bu sırada Suudi Arabistan’da 11 sanığın yargılandığı davada Aralık 2019’da sonuçlandı; beş bireye idam cezası verilirken üç kişi toplam 24 yıl ceza aldı. Üç kişi ise hatasız bulundu. Mayıs 2020’de, Muhammed bin Salman’ın da cinayetten sonra Kraliyet Sarayı’na çağırarak görüştüğü Kaşıkçı’nın ailesi, idam cezası verilen mahkumları resmen affettiğini açıkladı. Bunun üzerine dosya yeniden açıldı ve yılın Eylül ayında beş kişinin cezası 20’şer yıl hapis cezasına dönüştü.

Şubat 2021 – ABD İstihbarat raporu da Veliaht Prensi sorumlu tuttu
2019’da büyük oranda CIA’in dayanağıyla hazırlanan fakat Trump idaresinin Suudi idaresiyle tansiyonu artırmamak için kamuoyuna açıklamadığı ABD istihbarat raporu, ABD Başkanı Joe Biden iktidara geldikten sonra 26 Şubat 2021’de yayımlandı. Raporda “Suudi Arabistan Veliaht Prensi’nin, Türkiye’de gazeteci Cemal Kaşıkçı’nın yakalanması ya da öldürülmesine yönelik operasyonu onayladığını değerlendiriyoruz” deniliyordu. Bu değerlendirmenin “Muhammed Bin Salman’ın Suudi Arabistan’daki karar alma süreçleri üzerindeki denetimi, çok önemli bir danışmanı ve muhafazalarının operasyona direkt katılması ve Veliaht Prens’in Kaşıkçı da dahil ülke dışındaki muhalifleri susturmak için şiddet içeren tedbirler almasına dayandırıldığı” vurgulanıyordu. Veliaht Prens Muhammed Bin Selman da, 2019’daki bir açıklamasında “Kaşıkçı cinayetini işleyenlerin kendi sorumluluğunda olduğunu” kabul etmiş lakin cinayetten haberi olduğu argümanlarını yalanlamıştı. Biden yönetimi, cinayette sorumluluğu olduğunu belirttiği 76 Suudi Arabistan vatandaşına yaptırım uyguladığını açıkladı fakat bunların arasında Muhammed bin Selman yoktu. Biden raporun açıklanmasından saatler önce Suudi Arabistan Hükümdarı Selman’la telefon görüşmesi yapmıştı. Bu sırada 2021’in Ocak ayında Suudi Arabistan öncülüğündeki Körfez ülkeleri Katar’la anlaşma imzalamış ve ambargo kalkmıştı. Türkiye de Suudi Arabistan’ı da kapsayacak şekilde, bölgede tansiyon yaşadığı Yunanistan, İsrail, Mısır, Birleşik Arap Emirlikleri (BAE)i ülkelerle yakınlaşmak için görüşmelere başlamış, yani dış siyasetinde diyaloğa yük verdiği bir periyoda girmişti. CIA raporu ve yaptırımlar konusunda Ankara’dan üst seviye bir tepki yahut açıklama yükses sesle dile getirilmedi. Ankara Kaşıkçı cinayetiyle ilgili tonunu yumuşatırken İstanbul’daki sembolik dava sürüyordu.

Kasım 2021 – Türkiye’de ekonomik kriz, Riyad’la yakınlaşma
Suudi Arabistan, Kaşıkçı cinayetinden sonra resmen olmasa da Türk ürünlerine boykot uyguladı; vatandaşlarına Türkiye’ye gitmemeleri ve Türkiye’den gayrimenkul almamaları davetleri yapıldı. Türk ihracatçılar da Suudi Arabistan gümrüklerinde kendilerine zorluk çıkarıldığını ve gecikmeler yaşandığını söyledi. 2020’de başlayan Covid-19 pandemisinde yasaklanan Hac ziyaretleri de, Türkiye dahil dört ülke dışında tüm ziyaretçilere açılırken Türk vatandaşlarına yasak olarak kalmaya devam etti.

Türkiye’nin Eylül 2021’de uygulamaya başladığı süratle faiz indirme siyaseti, pandeminin de tesiriyle Türk iktisadında önemli bir kırılmaya yol açtı. Enflasyon süratle yükselirken Kasım ayında Türk lirası rekor düzeyde paha kaybetti. Aynı sıralarda Suudi Arabistan’ın bölgedeki müttefiklerinden Birleşik Arap Emirlikleri’nin Veliaht Prensi Pir Muhammed bin Zayed Al Nahyan, Ankara’yı ziyaret etti. Reuters İki lider Şubat 2022’de de BAE’de bir araya geldi Türkiye’nin 15 Temmuz 2016’daki darbe teşebbüsünü desteklemekle suçladığı BAE’den bu üst seviye ziyaret, Körfez ülkeleriyle olağanlaşma için atılan adımların en büyüğü oldu. Türkiye ile BAE arasında, 9 alanda Türkiye’ye direkt yatırım içeren muahedeler imzalandı. Türkiye ile BAE arasında yapılan mutabakatlar kapsamında 10 milyar dolarlık bir fon tahsis edildi. Türkiye’de enflasyonun yükseldiği ve TL’deki tarihi kıymet kaybının devam ettiği bir periyotta, 3 Ocak 2022’de Cumhurbaşkanı Erdoğan, Türkiye İhracatçılar Meclisi (TİM) toplantısının çıkışında kendisine “Sayın Cumhurbaşkanım, Suudi Arabistan’a ihracat tahlilini de bekliyorum” diye seslenen bir iş insanına, isim vermeden “Dur bakalım, şimdi Şubat’ta beni bekliyor, söz verdi. Ben de Şubat’ta Suudi Arabistan’a ziyaretimi yapacağım” karşılığını verdi. Lakin resmi olmayan bu açıklama sonrası Suudi Arabistan, İstanbul’da süren 26 sanıklı Kaşıkçı cinayeti davasının kendi ülkesine bölümü için taleplerini ağırlaştırdı. 31 Mart’taki duruşmada savcı yargılamanın durmasını ve belgenin Suudi Arabistan makamlarına bölümünü talep etti. Mahkeme heyeti, savcının talebi hakkında Adalet Bakanlığı’ndan yazılı olarak görüş istenmesine karar verdi. Adalet Bakanı Bekir Bozdağ’ın cevabı gecikmedi. 2013-2017 arasında da adalet bakanlığı yapmış olan, 29 Ocak’ta yeniden bu göreve getirilen Bozdağ belgenin Suudi Arabistan’a periyodu için İstanbul 11’inci Ağır Ceza Mahkemesi’ne olumlu görüş bildireceklerini açıkladı. Ve 7 Nisan’da, sembolik de olsa Kaşıkçı’nın cinayetiyle ilgili karşılıksız soruları yanıtlaması ve adaleti sağlaması beklenen dava “sanıkların yabancı asıllı olması nedeniyle yakalama buyruklarının yerine getirilemeyeceği ve sözlerinin alınamayacağı” gerekçesiyle, cinayet için dava sürecinin çoktan sona erdiği Suudi Arabistan’a devredildi. Suudi Arabistan’da Kaşıkçı davası çoktan sonuçlanmış olduğu için Türkiye’den devredilen dava için yeniden yargılama yapılıp yapılmayacağı, yeni bir duruşma olup olmayacağı ise şimdi bilinmiyor.