Dünya Kadınlar Günü: 1910’dan bugüne neler yaşandı, kadın hakları ne kadar ilerledi?

Pek çok ülkede Dünya Bayanlar Günü resmi tatil

06.03.2024 08:00

A⁺

A^-

8 Mart Dünya Bayanlar Günü, yahut bir diğer ismiyle Dünya İşçi Bayanlar Günü’nde bayan hakları dünyanın dört bir yanında büyük etkinliklerle gündeme geliyor.

Peki 100 yılı aşkın müddettir kutlanan Dünya Bayanlar Günü nasıl ortaya çıktı? Neden önemli? Bayan hakları ne kadar ilerledi?

Ne zaman başladı?

Dünya Bayanlar Günü’nün kökleri, emekçi hakları hareketlerine dayanıyor ve 8 Mart Birleşmiş Milletler (BM) tarafından da Dünya Bayanlar Günü olarak kabul ediliyor.

Bugün neredeyse tüm dünyada ses getiren hareketlere sahne olan 8 Mart’ın tohumları 1908 yılında, New York’ta 15 bin çalışan bayanın daha kısa mesai müddetleri, daha yüksek mş ve seçme hakkı talep etmesiyle atılmıştı.

Bir yıl sonra Amerika Sosyalist Partisi 8 Mart’ı Ulusal Bayanlar Günü ilan etmişti. Bu özel günü uluslararası hale getirme fikrini ortaya atan ilk kişi ise Clara Zetkin’di.

Clara Zetkin komünist bir aktivist ve bayan hakları savunucusuydu.

Zetkin, 1910 yılında Kopenhag’da toplanan Uluslararası İşçi Bayanlar Konferansı’nda Dünya Bayanlar Günü fikrini önerdi.

Konferansa 17 farklı ülkeden katılan 100 kadın, Zetkin’in teklifini oybirliğiyle kabul etti.

İlk uluslararası etkinlikler 1911’de, Avusturya, Danimarka, Almanya ve İsviçre’de düzenlendi.

Dünya Bayanlar Günü’nün 100. yıldönümü 2011 yılında büyük tertiplerle kutlandı.

1975’te BM’nin Dünya Bayanlar Günü’nü kabul etmesiyle gün resmiyet kazandı. BM her yıl için özel bir tema belirlemeye başladı.

1996’da belirlenen ilk tema ‘Geçmişi kutlamak, geleceği planlamak’ halindeydi.

Bu yılın temasıysa ‘Kadınlara yatırım yapın: İlerlemeyi hızlandırın’.

Dünya Bayanlar Günü bayanların toplumda, siyasette ve iktisatta kat ettikleri uzaklığın kutlandığı bir tarih haline gelirken, günün siyasi kökleri, süregelen toplumsal cinsiyet eşitsizliği konusunda farkındalık yaratmak için grevler ve protestolar düzenlenmesiyle sürdürülüyor.

Neden 8 Mart?

Dünya Bayanlar Günü fikrini ortaya atan Clara Zetkin’in aklında belli bir tarih yoktu.

Birinci Dünya Savaşı sırasında, 1917’de Rus işçi bayanlar “Ekmek ve barış istiyoruz” sloganlarıyla sokaklara çıkmıştı.

Eylemlerin dördüncü gününde Rus Çarı tahttan indirildi. Kurulan süreksiz hükümet ise bayanlara seçme hakkı tanıdı.

Rusya’daki bayan aksiyonlarının başlangıcı, Jülyen takvimine göre 23 Şubat’tı.

Dünya genelinde daha yaygın biçimde kullanılan Miladi (Gregoryen) takvimde bu tarih 8 Mart’a denk geliyordu.

İnsanlar neden mor kıyafetler giyiyor?

Dünya Bayanlar Günü web sitesine göre 8 Mart’ın renkleri mor, yeşil ve beyaz.

Web sitesinde, “Mor, adalet ve saygınlığı ifade ediyor. Yeşil umudu temsil ediyor. Beyaz ise, tartışmalı bir kavram olsa da saflık manasına geliyor. Renkler 1908 yılında İngiltere’deki Bayanların Sosyal ve Politik Birliği (WSPU) tarafından belli oldu” sözleri yer alıyor.

Dünya Erkekler Günü de var mı?

Evet var. 19 Kasım her yıl Dünya Erkekler Günü olarak birçok aktifliğe sahne oluyor. Lakin 19 Kasım BM tarafından resmi kutlama günü olarak tanınmış değil.

1990’lardan bu yana 80’den fazla ülkede düzenlenen Dünya Erkekler Günü etkinliklerinde odak noktası çoklukla erkeklerin ve erkek çocukların sağlığı, cinsiyet eşitliğinin güçlendirilmesi ve olumlu erkek rol modeller oluyor.

Dünyada nasıl kutlanıyor?

Pek çok ülkede Dünya Bayanlar Günü resmi tatil.

Dünya genelinde çiçek satışlarının 8 Mart ve öncesindeki birkaç günde neredeyse iki kat arttığı belirtiliyor.

Örneğin Rusya’da tatil olan 8 Mart’ta çiçek satışları iki katına çıkıyor.

Çin’de birçok kadın, Devlet Kurulu’nun tavsiyesi üzerine 8 Mart’ta yarım gün çalışıyor.

İtalya’da La Festa della Donna olarak isimlendirilen Dünya Bayanlar Günü’nde bayanlara mimoza çiçeği ikram etme geleneği var. Her ne kadar bu geleneğin kökleri tam olarak bilinmese de, 2. Dünya Savaşı’nın bitiminden çabucak sonra Roma’da başladığı düşünülüyor.

ABD’de ise Mart ayı “Kadınların Tarihi” olarak kabul ediliyor ve Beyaz Saray, Amerikalı bayanların muvaffakiyetlerini sıralayan bir bildiri yayınlıyor.

2024’ün teması

Bu yıl BM’nin Bayanlar Günü teması ‘Kadınlara yatırım yapın: İlerlemeyi hızlandırın’.

Bu tema, toplumsal cinsiyet eşitliğini sağlamaya yönelik yatırımların yetersizliğini vurgulamayı amaçlıyor.

BM, “Çatışmalar ve fiyat artışları, 2025 yılına kadar ülkelerin yüzde 75’inin kamu harcamalarında kesintiye gitmesine yol açarak bayanları ve bayanların temel hizmetlerini olumsuz etkileyebilir” diyor.

BM, dünyanın 2030 yılına kadar toplumsal cinsiyet eşitliği gayesine ulaşabilmesi için yılda 360 milyar dolarlık yatırıma daha ihtiyaç duyulduğunu söylüyor.

Dünyada hükümet yardımlarının sırf yüzde 5’inin bayan ve kız çocuklarına karşı şiddetle mücadeleye ayrıldığını belirten BM, bunun yalnızca yüzde 0,2’sinin şiddetin önlenmesi için kullanıldığını tespit ediyor.

BM’nin belirlediği temanın dışında farklı temalar da var.

Dünya Bayanlar Günü web sitesinde bu yıl ‘Kapsayıcılığa ilham ver’ başlığına dikkat çekiliyor. Bu kapsamda düzenlenen etkinlikler “engelleri yıkmayı, klişelere meydan okumayı ve tüm bayanların değer gördüğü ve hürmet duyulduğu ortamlar yaratmayı” hedefliyor.

Neden bu türlü bir güne muhtaçlığımız var?

Geçen yıl Afganistan, İran, Ukrayna ve ABD gibi pek çok ülkede bayanlar, ülkelerinde savaş, şiddet ve siyaset değişiklikleri yaşanırken hakları için mücadele etti.

İsrail ve Filistin topraklarında yaşanan son çatışmalar sırasında çok sayıda bayanın şiddetle karşı karşıya kaldığı düşünülüyor.

BM uzmanları, İsrail askerlerinin Gazze’de bayanlara ve kız çocuklarına tecavüz etmesi gibi bölgede insan hakları ihlallerine ilişkin emniyetli bilgi aldıklarını söylüyor.

7 Ekim’de Hamas’ın İsrail’e yönelik akınları sırasında bayanlara tecavüz edildiğine, cinsel şiddet uygulandığına ve sakatlandıklarına dair deliller da BBC tarafından görüldü.

Kadınlar bölgedeki çatışmaların yarattığı insani krizin yükünü taşımaya devam ediyor.

BM Nüfus Fonu (UNFPA), önümüzdeki ay Gazze’de doğum yapması beklenen yaklaşık 5 bin 500 bayanın tıbbi yardıma erişimlerinin çok az olmasını öngörüyor.

Afganistan’da ise bayanlar için eşit eğitim hakkı engelleniyor. Ülkede ilkokul yaşından büyük kız çocuklarının eğitimi hala yasak.

Sudan’da Sudan Silahlı Kuvvetleri ile Süratli Destek Güçleri (RSF) arasında devam eden çatışmanın da tesiri bayanlar için yıkıcı oluyor.

BM İnsan Hakları Yüksek Komiserliği’ne (OHCHR) göre bayanlar ve kız çocukları RSF tarafından denetim edilen bölgelerde kaçırılıp tecavüze uğruyor, evlenmeye zorlanıyor ve fidye için alıkonuluyor.

Sudan’dan şimdiye kadar 1,2 milyondan fazla insan komşu ülkelere kaçtığı, bunların yaklaşık 10’da 9’unun bayan ve çocuk olduğu düşünülüyor.

Öte yandan Eylül 2022’de İran’da bayanların başörtüsü takmalarını gerektiren katı kuralları ihlal ettiği teziyle ahlak polisi tarafından gözaltına alınan Mahsa Amini gözaltında tutulurken öldü.

İran’da pek çok bayan başörtüsü kuralına meydan okuyor.

Nobel Barış Ödülü’nü kazanan Narges Mohammadi aktivistler uzun hapis cezalarıyla karşı karşıya.

Tüm bunlarla birlikte geçtiğimiz yıl bayan hakları konusunda kimi ilerlemeler kaydedildi.

Ekim 2023’te Arjantin Kongresi, internette cinsiyete dayalı şiddeti önlemeyi ve failleri sorumlu tutmayı amaçlayan Olimpia Maddesi’ni onayladı.

Uluslararası Af Örgütü’ne göre Arjantin’de her üç bayandan biri internette şiddete maruz kaldıklarını söylüyor.

Tayvan’da geçtiğimiz yıl bir Netflix dizisinin yayınlanmasının akabinde MeToo hareketi popülerleşti ve bir dizi cinsel saldırı iddiası ortaya çıktı.

Bu durum, Demokratik İlerici Parti’yi cinsel taciz ile mücadele etmek için kanunları katılaştırmaya itti.

Bu kapsamda daha önce muaf tutulan küçük işletmeler de dahil olmak üzere tüm iş yerlerinin cinsel taciz olaylarını bildirmesi için kanallar oluşturmasını gerektiren yeni önlemler geliştirildi.

Kadın hakları grupları geçtiğimiz Eylül ayında Meksika’da kürtajın suç olmaktan çıkarılmasının olumlu bir gelişme olduğunu söylüyor.

Bu, Latin Amerika genelinde kürtaj kısıtlamalarının gevşetilmesine yönelik “yeşil dalga” diye isimlendirilen bir eğilimin modülü.

Fransa’da ise geçtiğimiz günlerde kürtajın anayasal bir hak olmasını öngören tasarı parlamentoda onaylanarak maddeleşti.

Bunların yanı sıra geçen yıl Temmuz ve Ağustos aylarında Avustralya ve Yeni Zelanda’da düzenlenen Bayanlar Dünya Kupası’na, yaklaşık 600 binlik artışla iki milyona yakın taraftar katıldı.

Women’s Sports Trust’ın yeni araştırmasına göre, 2023 yılında İngiltere’de 46,7 milyon kişi televizyonda bayan atletizm müsabakalarını izledi. Yani bayan sporuna yönelik ilgi artıyor.

Ancak İspanya bayan kadrosunun Dünya Kupası’nı kazanması, eski İspanya Futbol Federasyonu Başkanı Luis Rubiales’in oyuncu Jenni Hermoso’yu dudaklarından öpmesiyle gölgelendi

Hermoso buna istek göstermediğini söyledi ve görevinden istifa eden ve kendisine yönelik suçlamaları reddeden Rubiales hakkında şikayette bulundu.

Bu olay, bayan futbolunun hem içinde hem de dışında cinsiyetçilik kültürü hakkında geniş çaplı bir tartışmaya yol açtı.