Erdoğan-Paşinyan görüşmesi: Batı’nın beklentisi Ankara’nın Bakü’yü Erivan’la anlaşma konusunda ikna etmesi

Türkiye ile Ermenistan arasında geçen sene sonundan bu yana süren olağanlaşma sürecinde en çok önemli görüşmelerden biri Cumhurbaşkanı Recep …

Dünya

06.10.2022 10:21

A⁺

A^-

Türkiye ile Ermenistan arasında geçen sene sonundan bu yana süren olağanlaşma sürecinde en çok önemli görüşmelerden biri Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ile Ermenistan Başbakanı Nikol Paşinyan arasında Prag’da bugün gerçekleşecek.

Görüşmenin Türkiye-Ermenistan sürecine tesirleri kadar Azerbaycan ile Ermenistan arasında tamamlanamayan kalıcı barış antlaşmasına da yansımaları olup olmayacağı merak ediliyor.

Batı, muahedenin sağlanması için Türkiye’den savaşı kazandığı için derhal hiçbir hususta esneklik göstermeye yanaşmayan Azerbaycan üzerindeki tesirini kullanmasını bekliyor.

Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron’un teşebbüsüyle oluşturulan Avrupa Siyasi Topluluğu ilk toplantısını Avrupa Birliği dönem başkanı Çekya’nın başşehri Prag’da 6-7 Ekim günlerinde gerçekleştirecek.

Toplantıya 27 Avrupa Birliği ülkesinin yanı sıra aralarında Türkiye, Birleşik Krallık, Ukrayna, Azerbaycan, Ermenistan ve Balkan ülkelerinin de olduğu 17 ülke daha katılacak.

Hükümetlerarası bir formatta ve ülkelerin eşit statüde katılacakları bu ilk toplantıda, Avrupa Siyasi Topluluğu’nun global ve bölgesel problemler karşısında nasıl bir istikamet izleyeceği, çalışma asılları ana mevzuları ele alması bekleniyor. Türkiye, AB’ye tam üye adayı statüsüne halel gelmemesi şartıyla Prag’daki toplantıya katılıyor.

6 Ekim’de yapılacak ilk genel oturumun akabinde toplantıya katılan önderlerin ikili görüşmeleri için vakit ayrıldı. Bu kapsamda, en dikkat cazibeli ve çok önemli görüşmelerden bir adedinin Türkiye ve Ermenistan önderleri arasında olması bekleniyor.

İki ülke arasında en son en üst seviye görüşmeler 2008 yılında devrin Cumhurbaşkanı Abdullah Gül’ün Türkiye-Ermenistan futbol maçını izlemek üzere Erivan’a gitmesi ve periyodun Ermenistan Cumhurbaşkanı Serj Sarkisyan’ın 2009’da Bursa’da oynanan ikinci maça gelmesi vesilesiyle gerçekleşmişti. Futbol diplomasisi ismi verilen o dönemki gayretler iki ülke arasında diplomatik bağların tesis edilmesi, hudutların açılması ve ikili alakaların geliştirilmesini amaçlayan iki protokolün imzalanması sonucunu vermiş fakat süreç bilhassa Azerbaycan’ın ağır tepkisi nedeniyle tamamlanamamıştı.

İki ülke önderleri arasında 13 sene sonra gerçekleşecek görüşme ise daha farklı çerçevede gerçekleşecek.

Azerbaycan’ın 2020 sonunda yaşanan savaşta Dağlık Karabağ’daki topraklarını Ermenistan’dan geri alması, hem Kafkasya bölgesindeki 30 yıllık statükonun değişmesine, hem de Ankara-Erivan arasındaki olağanlaşma sürecine Bakü’nün tepkisini kaldırmasına yol açtı.

Bu durum da Erdoğan ve Paşinyan’ın Kafkasya’nın tamamını ilgilendiren iki temel mevzuyu yüklü olarak ele alacaklarını göstermesi bakımından önemli.

Türkiye-Ermenistan olağanlaşma süreci ivme kazanır mı?

İki başkanın gündemindeki ilk bahis doğal olarak olağanlaşma süreci ve bundan sonra atılması gereken adımlar olacak.

Ocak ayında Moskova’da başlayan görüşmeler kapsamında Türk ve Ermeni özel temsilciler, Büyükelçi Serdar Kılıç ve Ermenistan Parlamento Başkan Yardımcısı Ruben Rubenyan dört sefer görüştü. Kılıç ve Rubenyan’ın Eylül ayında yapmaları öngörülen beşinci toplantı, Azerbaycan ve Ermenistan güçleri arasında yaşanan şiddetli çatışmalar nedeniyle gerçekleşememişti.

Ermenistan, Türkiye ile olağanlaşmanın daha hızlı olması, diplomatik alakaların tesisi ve sonların bir an önce açılmasını istiyor.

Her adımı Azerbaycan’la koordineli atmaya itina gösteren Türkiye ise Ankara-Erivan arasındaki süreci Erivan-Bakü arasında devam ettirilen kalıcı barış antlaşmasına paralel götürmek niyetinde. Bu nedenle taraflar arasında bugüne kadar atılan adımlar, karşılıklı uçuşların başlatılması, üçüncü ülke vatandaşlarının kara hududundan geçişi için hazırlıkların yapılması daha sembolik hususları kapsamıştı.

Bu kapsamda Erdoğan ve Paşinyan’ın Türk-Ermeni olağanlaşması ile birlikte Güney Kafkasya’nın tamamının barış ve istikrarı açısından çok önemli olan Azeri-Ermeni görüşmelerine odaklanmaları bekleniyor.

Anlaşma neden tamamlanamıyor?

2020’nin son aylarında yaşanan altı haftalık savaş sonunda Rusya Federasyonu’nun araya girmesi üzerine Ermenistan ve Azerbaycan ateşkes ilan etmiş ve üzerinde uzlaşılan protokole göre Ermeni güçleri Dağlık Karabağ’dan çekilmişti.

Rusya, ateşkes sürecini gözlemlemek üzere 5 bine yakın asker konuşlandırırken; Türkiye de, daha az faal de olsa süreçte rol oynamıştı.

Çatışmaların durmasına rağmen aradan geçen sürede sonların tam olarak çizilmesini sağlayacak, tarafların egemenlik alanlarını belirleyip aralarında kuracakları siyasi bağlantıların çerçevesini çizecek kalıcı bir anlaşma sağlanamadı.

Bununla birlikte Eylül ayında taraflar arasında yeniden alevlenen çatışmalar, ateşkesin kırılganlığını ve kalıcı mutabakatın sağlanmaması durumunda askeri tansiyonun artacağı riskini yeniden ortaya çıkardı.

Ermenistan’ın yakın müttefikleri olan ABD ve Fransa, tarafları yeniden bir araya getirmek ve anlaşma için bastırmak üzere bu süreçte yüklerini koydu. Bilhassa 2 Ekim’de Azerbaycan ve Ermenistan dışişleri bakanları arasında başlatılan barış görüşmelerine bu iki ülkeden büyük destek geliyor.

Ancak Batı, Azerbaycan’ın “savaşı kazanmanın getirdiği üstünlükle hiçbir mevzuda esneklik göstermediğini” düşünüyor ve Bakü’ye tavrını yumuşatması için baskı yapıyor.

Paşinyan’ın muahedeyi imzalamaya niyetli olduğu lakin bunu Ermenistan toplumuna ve diasporasına kabul ettirecek bir şekilde yapmak istediği de belirtiliyor.

Taraflar arasındaki en çok önemli sıkıntılar ;sınırların çizilmesi, Dağlık Karabağ’da kalacak olan Ermeni halkın statüsü ve Azerbaycan ana toprakları ile Nahçıvan’ı birbirine bağlayacak koridorun oluşturulması.

Bu karayolunun kimin denetiminde olacağı, Ermenistan’ın kendi topraklarından geçen yolla ilgili egemenlik haklarını ne kadar kullanabileceği gibi çok önemli sıkıntılar masada duruyor. Ermenistan’ın karayoluna karşı çıkmadığı lakin egemenlik haklarını koruyacak bir formül istediği belirtiliyor.

Ankara nasıl bir rol oynayacak?

Ankara, sürecin başından bu yana etkin olarak Bakü’nün yanında yer aldı. Savaşın sonlanmasının akabinde Ermenistan’a davette bulunan Türkiye, Güney Kafkasya’da barış ve istikrar için tarafları bir araya getirmeye de çalıştı.

Prag’da gerçekleşecek Erdoğan-Paşinyan görüşmesine ehemmiyet veren Batılı ülkeler, Kafkasya’da barış ve istikrar için büyük değer verdikleri Azerbaycan-Ermenistan mutabakatı sürecinde Türkiye’nin daha objektif bir çizgi izlemesini ve Bakü üzerindeki tesirini kullanmasını bekliyor.

Bu ülkeler, Azerbaycan’ın daha esnek olması için Erdoğan’ın Cumhurbaşkanı İlham Aliyev ile diyaloğunu kullanmasının durumu değiştirebileceğine inanıyor. Batılı kaynaklar, aksi durumda mutabakatın imzalanmasının güçleşeceğini ve çatışma riskinin ortaya çıkabileceği korkusunu dile getiriyor.

Ermenistan-Azerbaycan mutabakatı ve buna paralel Ermenistan-Türkiye normalleşmesinin, Rusya’nın Kafkasya’daki tesirini azaltacak bir tesir yaratacağını da öngören Batı, Ukrayna savaşının sürdüğü bir süreçte bu bölgede atılacak adımın çok daha olumlu yansımalarının olacağı görüşünde.

Ankara’nın bu beklentilere karşılık verip vermeyeceği Erdoğan’ın Paşinyan ile ve tahminen daha sonra Aliyev ile yapacağı görüşmelerin sonucunda ortaya çıkacak.