Ermeni kimliğini şekillendiren 1600 yıllık alfabe

Ermeni alfabesi yalnızca bir yazı sistemi değil; vakitte matematiksel hesaplamalar ve takvimsel tarihlerin kaydedilmesi için kullanılan bir sayısal sistem ve ulusal bir gurur kaynağı.
Ermenistan’ın başşehri Erivan’dan yola çıktığımızda geç bir sonbahar sabahıydı. Dağlık bölgelerde yarım st yol aldıktan sonra sürücü arabayı durdurdu ve rehberim Sofya Hakobyan araçtan inmem için işaret etti. Solumda, Alagöz (Ermenice ismiyle Aragats) Dağı’nın karla kaplı, dört doruklu zirvesi uzakta belirdi. Otoyolun kenarından Ermenistan’ın en yüksek dağının eteklerine kadar uzanan çimenli yaylalar uzanıyordu. “Alfabe Parkı’ndayız. Burası 2005 yılında Ermeni alfabemizin 1.600’üncü yıldönümünü kutlamak için inşa edildi” dedi Hakobyan. Pastel pembe, sarı ve açık siyah taştan oyulmuş heykellerin üzerine çiçekler ve semboller kazınmıştı. Hakobyan beni U halindeki heykele götürdü. “Bu bizim büyük harflerle Ermenice ‘A’ harfimiz” dedi. “Etrafımızda gördükleriniz alfabemizin diğer harfleri. Bunları 1.600 yıl önce (Ermeni rahip ve lisan uzmanı) Mesrop Maştots icat etmiş.” Bakışlarını sakallı ve cübbeli yaşlı bir adamın devasa heykeline doğru takip ettim. İki gün önce Matenadaran’ın (kütüphane) girişinde de onun heykelini görmüştüm. Getty Images Alfabe Parkı’ndaki Mesrop Maştots heykeli Erivan’daki Matenadaran’ın heybetli bazalt binası kale bir görünüme sahip olsa da aslında araştırma enstitüsü olarak da kullanılan bir eski el yazmaları kütüphanesi (scriptorium). Çeviri edebiyat, ideoloji, teoloji, matematik bilimleri ve beşeri bilimler, şiir, hukuk, tarih ve sanat gibi tematik kısımlar halinde düzenlenmiş stantların yer aldığı salonları gezmiştim. Burası değerli arşiv dokümanları ve erken dönem basılı kitaplarla doluydu.

Yunanca, Arapça, Farsça, Süryanice, Latince, Etiyopyaca, Gürcüce ve İbranice gibi lisanlarda yazılmış çok çeşitli Ortaçağ el yazmaları burada itinayla korunuyor. Grigor Stepanyan, “Burası bizim için kutsal bir yer” dedi ve Maştots’u işaret ederek, “Ama o hepsinin en kıymetlisi ” diye ekledi. Maştots’un Ermeni alfabesini icat etmesinin neden Ermeni tarihinin en çok önemli olayları arasında sayıldığını merak ediyordum. Stepanyan, yakındaki bir kafede koyu ve sert Ermeni kahvesini yudumlarken, “Maştots alfabeyi İncil’i Ermeniceye çevirmek için kullanılabilecek şekilde tasarladı” diye açıkladı. Getty Images 301 yılında Ermenistan, dünyada Hristiyanlığı resmi din olarak kabul eden ilk ulus oldu. Lakin Stepanyan, bundan sonra yaklaşık yüz yıl boyunca, evvelden tabiata tapan vatandaşlarını dönüştürmek için acımasız sistemlere de başvurulduğunu söyledi. 4’üncü yüzyıl sonlarında Ermeni kraliyet sarayında mütercim olarak görev yapan Maştots, bu zorlayıcı ve her zamanşiddet içeren tekniklere şahit olmuştu. Stepanyan, “Maştots’un yaptığı epeyce zekiceydi” diye anlatıyor. Maştots, Ermenilerin Hristiyanlığa duyduğu nefretin o dine yabancılıktan kaynaklandığını anlamıştı: Yeni Ahit de dahil, Hristiyan ayin ve teolojisinin Yunanca ve Süryanice çevirileri Ermenilere çok yabancıydı. Stepanyan, Maştots’un yeni alfabesini fonetik bir biçimde oluşturduğunu, böylelikle Ermenilerin aslında konuşmakta oldukları bir lisanın yazılı formuna basitçe adapte olabildiklerini belirtiyor. “Harfler, devrin diğer yazı lisanlarının harflerinden çok farklı, bağımsız bir karaktere sahip, çok farklı hallerde tasarlandı” diye ekliyor. Böylece lisanları Ermenilere yeni bir kimlik kazandırdı. Getty Images Sonraki 1.500 yıl boyunca alfabe, Ermeni kültürel kimliğinin merkezinde yer alan ulusal bir gurur noktası, Romalılar, Bizanslılar, Persler ve Osmanlılar gibi yabancı güçler tarafından neredeyse daima olarak yönetilen ve sömürgeleştirilen savaştan zarar görmüş topraklar için bir dayanışma sembolü olarak kalacaktı. 1991’de Sovyetler Birliği’nin dağılması ve Ermenistan’ın bağımsız bir cumhuriyet olarak ortaya çıkmasıyla bu süreç sona erdi. Stepanyan, “Alfabemiz olmasaydı kayıp bir ırk haline gelirdik” diyor.

Hakobyan da benzeyenfikirde: “Ülkemiz tekraren tecavüze uğradı, parçalandı ve yağmalandı.tutunabilmemizin nedenlerinden biri tahminen de çoğu zaman hoş bir alfabeyle çevrelenmiş hoş bir dile sahip olduğumuzu bilmemizdi.” Alfabe Parkı’nda yürürken, Hakobyan bu hoş harf dizisinin zenginliği ve esnekliğinin, yazılı formunun başlangıcından bu yana kesintisiz bir edebi geleneğin sürdürülmesine yardımcı olduğunu anlattı. Ermeni harflerinin estetik açıdan etkileyici hallerinin, halk sanatında ve kaligrafide uzun müddettir kullanıldığını ve Unesco’nun Somut Olmayan Kültürel Miras Listesi’ne girdiğini biliyordum. Lakin bu şık, sanatsal dizaynların aynı vakitte bilinmeyen kodlar ve kriptografilerle dolu olduğunu ve bilinmeyen özelliklere sahip olduğunu bilmiyordum. “Öncelikle, alfabe karmaşıkfakat sofistike bir sayısal sistemin yapısını oluşturuyordu” diyen Hakobyan, Maştots harflerinin matematiksel hesaplamalar için de kullanıldığını belirtti. Alfabenin bir kesimi olmalarının yanı sıra, yepyeni 36 harfin tümü, alfabedeki sıralarına göre belirlenmiş bir sayısal bedele de sahip. Dört sütun ve dokuz satır halinde düzenlendiğinde, her sütundaki harfler sırasıyla tekli, onlu, yüzlü ve binli sayıları temsil ediyor. Hakobyan, bunların Ermeni takvimine göre tarihleri belirlemek için bile kullanılabileceğini söyledi. Mesrop Maştots heykelinin yanına geri döndük. Küçük bir tümseğin üzerinde yükselen bilge yaşlı adam ayaklarına bakıyordu, nazik, fikirli bakışları dikkat çekiyordu. Yolculuğumuza devam etme vakti gelmişti. Otomobile binmeden önce gerime baktım ve bu eski alfabenin inanılmaz mirasını düşündüm.