Hassas bir araştırma konusu olarak Türkiye’deki mühendislik fakültelerinde cinsiyetçilik algıları

Doç. Dr. Fatma Fulya Tepe*

Üniversitelerde bilhassa mühendislik fakültelerinde cinsiyetçilik bilinen bir sorundur; ama buna karşın üzerinde araştırma yapması zor bir mevzudur. Bu yazı, devlet üniversitelerindeki farklı mühendislik kısımlarında çalışan elli iki akademisyenle yapılan görüşmelere dayanarak çeşitli nedenlerle Türkiye’de mühendislik fakültelerinde cinsiyetçiliği muhtemel bir hassas araştırma konusu olarak sunmaktadır. Bu nedenlerden biri, görüşmeler sırasında, araştırma iştirakçilerinin üniversitelerindeki cinsiyetçi ortam nedeniyle kurban pozisyonuyla muhtemel bir özdeşlemeleri ve bundan kaynaklanan bir özsaygı kaybı yaşamalarıdır. Devlet üniversitelerinde cinsiyetçiliğin muhtemel bir hassas araştırma konusu olmasında diğer bir sebep, akademisyenlerin, bu bahiste bir araştırma için görüşme vermesinin üniversite yönetimi tarafından öğrenilmesi halinde görüşme verenlere yönelik ortaya çıkması beklenebilecek potansiyel onaylamama durumudur. Cinsiyetçiliğin hassas bir araştırma konusu olmasının üçüncü nedeni, araştırma iştirakçilerinin, verdikleri bilgilerin araştırmada nasıl işleneceği ve kullanılacağı konusunda araştırmacıya kısıtlar koyması, araştırma iştirakçilerinin anonimliklerini müdafaa isteği ve benzeyenzamanda kendilerine cinsiyetçilik yapanların isimlerini açığa çıkarma isteğidir. Bu çalışmadan çıkarılabilecek bir sonuç, üniversitede cinsiyetçilik konusunda yapılacak araştırmaların, araştırmada anahtar kişi işlevi görebilecek güçlü akademisyenlerin dayanağının gerektirmesidir.

Batı dünyasında üniversitede toplumsal cinsiyet eşitsizliği konusunda yapılan çalışmalar en azından 50 yıl kadar geriye gidebilmektedir. (Lewin & Duchan 1971; Jones & Lovejoy 1980; Tripp-Knowles 1995). Türkiye’de ise bu husustaki ilk nitel araştırmalar ise 1980’lerde başlamıştır (Acar 1983; Köker 1988; Acar 1991a, Acar 1996). 2000’lerden itibaren Türkiye’de bayan akademisyenler konusunda ilgi artmıştır. (Özkanlı & Korkmaz 2000a, 2000b, Adak & Cömertler 2005; Şentürk 2012; Poyraz 2013; Ayyıldız Ünnü & Baybars & Kesken 2014; Öztan & Doğan 2015; Yenilmez 2016).

Kadın akademisyenler konusunda yapılan ilk nitel çalışmalar, bayan akademisyenlerin akademik ve özel ömrüne çok istikametli olarak odaklanmakta ve üniversitede toplumsal cinsiyet eşitsizliği konusunu yalnızca bir alt tema olarak ele almaktaydı. Üniversitelerde cinsiyet eşitsizliğine alt tema olarak olsa da yer veren çalışmaları sayısı da fazla değildir (Acar 1983; Köker 1988; Acar 1991a; Acar 1996; Durakbaşa 1998; Özkanlı and Korkmaz 2000a; Özkanlı and Korkmaz 2000b; Ergül et. Al. 2012; Poyraz 2013; Yenilmez 2016). Çok Önemli bir kısmı nicel olan bu çalışmaların birçoklarında ortaya çıkan bulgu Türkiye’de üniversitede cinsiyet ayrımcılığı olmadığı istikametindedir. Lakin Ferhunda Özbay, Bayan Yapıtları Kütüphanesi ve Bilgi Merkezi Vakfı’nın 12 Nisan 1997’de düzenlediği “Bilimde Cins Ayırımcılığı: Bilim Bayanlarının Tanıklıkları” başlıklı toplantıda bilimde cinsiyetçilik konusunun zor açığa çıkartılabilecek ve önemli ve uzun vadeli araştırılması gereken bir bahis olduğunu söylemiştir (Durakbaşa 1998: 36). Türkiye’de çok önemli cinsiyet ayrımcılıkları olmasına karşın araştırmalarda üniversitede cinsiyetçiliğin bulgular arasında çıkmamasının bir nedeni de bu mevzunun üzerinde kimsenin konuşmak istemediği hassas bir araştırma konusu olmasından kaynaklanabilir.

Hassas bir araştırma konusu, “katılanlara potansiyel olarak çok önemli tehditler getiren, ortaya çıkması araştırmacı ve/veya araştırılan için araştırma verisi toplamasını, saklamasını ve/veya yayılımını problemli hale getiren” bir husus olarak tanımlanmaktadır (Lee & Renzetti 1993). Lee ve Renzetti’ye göre bağlamına göre herhangi bir bahis hassas mevzu olabilirken, kimi mevzular başkalarından daha tehdit edicidir. Bunlar

• Araştırma özel alana girdiği yahut birtakım şahsî tecrübelerin ayrıntısına girdiği zaman
• Çalışma sapma ve toplumsal denetimle ilgili olduğu zaman
• Güçlü insanların çıkarlarına yahut baskı uygulamasına ya da tahakkümüne tesir ettiğinde
• Araştırılan bireylere kutsal olan şeylerle ilgilendiğinde ve onlar bunlara saygısızlık edilmesini istemediğinde (Lee & Renzetti 1993: 6) 

Türkiye’deki üniversitelerdeki cinsiyetçilik konusu üstte hassas bir araştırmanın özellikleri olarak sayılan özelliklerin hepsini taşımaktadır. Üniversitede cinsiyetçilik tecrübelerini açığa çıkarmak araştırmaya katılanları kurban pozisyonuna indirgediği için, onların özsaygılarına çok önemli bir tehdit oluşturmaktadır. Ayrıyeten cinsiyetçilik hakkında konuşmak her zamankatılımcıların en azından süreksiz bir süre için savunma düzeneklerini kullanmamaları manasına gelir ki bu da cinsiyetçi tecrübeler hakkında konuşmak özsaygıyı daha da düşürdüğü için katılımcılar açısından epey güçsüzleştirici olabilir. Cinsiyetçilik konusu hem kurbanlar açısından hem de cinsiyetçiler açısından, sapma, sosyal denetim, güç ilişkileri ve statüyle ilgili olduğu için hassas bir husustur.

Bu araştırmaya katılan kimi akademisyenler özsaygıları üstündeki olumsuz tesirinden ötürü üniversitede cinsiyetçiliğin hassas bir araştırma konusu olduğu fikrine katıldılar. Bir araştırma iştirakçisi cinsiyetçilik yapıldığından bahsedilmesi durumunda bunun olağanlaşması ihtimalinden bahsetti. Bu endişe uyandıran ihtimal hem pozitif hem de negatif bakımdan anlaşılabilir. Bayanların kendine inançlı ve çıkarlarını gözeten bireyler olduğunu varsayarsak, cinsiyetçilik konusunda konuşmayı ve şikayet etmeyi reddetmek bir başa çıkma stratejisi olarak görülebilir: “Önemsemezsek, cinsiyetçilik unutulur ve biz de kurbani görülmeyiz”. Diğer bir araştırma iştirakçisi daha cinsiyetçi yaklaşımları önemsememeyi, göz gerisi etmeyi, ve unutmayı cinsiyetçilikle başa çıkmada bir yol olarak kullanmaktadır. Önemsememeyi negatif açıdan ele alırsak cinsiyetçiliğin üstü kapalı bir kabulü görünebilir. Bu durumun sonucunda cinsiyetçilik sorunu çözümlenmeden kalır ve bayanların bilimsel kapasitesi kullanılmamış olur. Bu da bilimsel dünyanın yoksullaşması manasına gelir. Diğer taraftan bir araştırma iştirakçisi akademide cinsiyetçiliği konuşma isteksizliğinin bir başa çıkma stratejisi olduğunu da onaylamaktadır. Bu araştırma iştirakçisi buna aynı şeyleri dile getirmenin bir zavallılığa işaret ettiğini ve bunu da kimsenin istemediğini söyledi. Yani burada araştırma iştirakçisi, cinsiyetçilik tecrübeleri hakkında konuşmanın kurban statüsünü kabul etme ve bu yüzden bir özsaygı kaybı manasına geldiğini önermektedir. Bu yüzden kendilerini korumak için bayanlar cinsiyetçilik tecrübeleri konusunda konuşmak istemeyebilirler ve güya üniversitede cinsiyetçilik yokmuş benzeri davranabilirler. Bu aynı vakitte özsaygı kavramının hassas araştırmalardaki ehemmiyetine işaret edebilir. Bu türlü araştırmalarda katılımcılar kurban olma tecrübelerini açığa çıkararak kendilerini en azından kendi gözlerinde incinebilir kılmaktadırlar. Ayrımcılığa yahut cinsiyetçi muameleye maruz kaldığını açıkça onaylamak kişinin başında o muamelenin tekrarı yaşanabilir. Bu nedenle kişi özsaygısını korumak için kendisini cinsiyetçilik kurbanı rolüyle tanımlamakta isteksiz olabilir ve bunun yerine bu türlü bir şeyi deneyimlemediği ama hakkında bilgi sahibi olduğu bir mevzu olarak tanımlayabilir. Üniversitede cinsiyetçilikle başa çıkmada inkar çok önemli bir savunma düzeneği olsa da, cinsiyetçiliği önemsememenin mümkün olmadığı durumlar da vardır.

Bu araştırmada, anonimlik ile ilgili sorunlar de cinsiyetçiliğin hassas bir araştırma konusu olduğunu ortaya koymuştur. Örneğin bir görüşme sırasında bir araştırma iştirakçisine bu araştırma ile ilgili makalelerimde araştırma iştirakçilerinin ve üniversitelerin isimlerini kullanmayacağıma dair teminat verdiğimde, bu araştırma iştirakçisi bunun rahatlatıcı olduğunu zira üniversite idaresinin akademisyenlerin cinsiyetçilik benzeri mevzularda görüşme vermesinin hoşuna gitmeyebileceğini söyledi.  

Bununla birlikte, cinsiyetçilik konusunda araştırma hassasiyeti bazen zıt yönde yani açığa vurma isteği olarak ortaya çıkabilir. Görüşme yaptığım bir bayan profesör maruz kaldığı ayırımcılıktan ötürü o kadar kızgındı ki bana sorumluların isimlerini verebileceğini ve araştırmamda bu kişinin ismini kullanabileceğimi söyledi. Buna aynı durumlarda, araştırmadaki iştirakçilerin anonimliğini korumak en iyi yol olarak ortaya çıkmaktadır.

Ayrıca kimi araştırma iştirakçileri araştırmacıya yapılan görüşmeleri yalnızca araştırmacının dinlemesi ve çözümlemesi konusunda şart koymuştur. Kimi araştırma iştirakçilerine verdikleri bilgileri yalnızca uluslararası yayınlarda kullanma şartı koyabilecekleri söylenmiştir ve bir araştırma iştirakçisi verdiği bilgilerin yalnızca küçük bir kısmı için bu seçeneği kullanmayı tercih etmiştir. Araştırmacıya koyulan bu şartlar üniversitede cinsiyetçilik konusunun hassas bir araştırma konusu olarak görülebileceği fikrini desteklemektedir.

Bu yazıda Türkiye’deki üniversitelerde cinsiyetçilik algılarının hassas bir araştırma konusu olabileceği tartışılmıştır. Burada araştırmanın hassasiyeti, araştırma iştirakçilerinin kurban pozisyonuyla muhtemel bir tanımlanmaları ve sonuç olarak ortaya çıkan özsaygı kaybından kaynaklanır. Cinsiyetçilik konusunda bir görüşme yapıldığının anlaşılması durumunda üniversite tarafından mümkün bir onaylanmama da öbür bir hassasiyet kaynağıdır. şekilde araştırma iştirakçilerinin anonimliğini muhafaza yahut cinsiyetçilik uygulayanların isimlerini açığa vurma istekleri ve ayrıyeten verdikleri bilgilerin işlenmesiyle ve kullanılmasıyla ilgili araştırmacıya koydukları kısıtlar Türkiye’de mühendislik akademiyasında cinsiyetçiliğin hassas bir araştırma konusu olduğu görüşünü desteklemektedir.

REFERANSLAR

Acar, F. (1983). Turkish Women in Academia: Roles and Careers. ODTÜ Gelisme Dergisi, 10(4), 409–446. 

Acar, F. (1991). Women in Academic Science Careers in Turkey. In Women in Science, Token Women or Gender Equality (pp. 147–173). Oxford, UK: Berg.

Acar, F. (1996). Türkiye’de Bayan Akademisyenler: Tarihî Evrim ve Bugünkü Durum. In Akademik Hayatta Bayan (pp. 78–87). Türk-Alman Kültür İşleri Kurulu Yayın Dizisi No. 9. 

Adak-Özçelik, N., & Cömertler, N. (2005). Türkiye’de Akademide ve Akademik İdarede Bayanlar. Sosyoloji Araştırmaları Mecmuası, 8(2), 5–22.

Durakbaşa, A. (1998). Cumhuriyet döneminde çağdaş bayan ve erkek kimliklerinin oluşumu: Kemalist bayan kimliği ve ‘münevver erkekler’. In A. Berktay Hacımirzaoğlu (Ed.), 75. Yılda bayanlar ve erkekler, (pp. 29–51). İstanbul: Türkiye Ekonomik ve Toplumsal Tarih Vakfı.

Ergöl, Ş., Koç, G., Eroğlu, K., & Taşkın, L. (2012). Türkiye’de Bayan Araştırma Vazifelilerinin Ev ve İş Hayatlarında Karşılaştıkları Zahmetler. Yükseköğretim ve Bilim Dergisi, 2(1), 43–49.

Jones, J. M., & Lovejoy, F. H. (1980). Discrimination against Women Academics in Australian Universities. Signs (Chicago, Ill.), 5(3), 518–526.

Köker, E. D. (1988). Türkiye’de Kadın, Eğitim ve Siyaset, Yüksek Tahsil Kurumlarında Bayanın Durumu Üzerine Bir İnceleme (Unpublished doctoral dissertation). Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.

Lewin, A. Y., & Duchan, L. (1971). Women in Academia. Science, 173(4000), 892–895.

Machado-Taylor, M., & Özkanlı, Ö. (2013). Gender and Academic Careers in Portuguese and Turkish Higher Education Institutions. Education in Science,38(169), 346–356.

Özkanlı, Ö., & Korkmaz, A. (2000a). Turkish Women in Academic Life: Attitude Measurement Towards Gender Discrimination in Academic Promotion and Administration. In Emerging Economies: Academy of Business Administrative Sciences 2000 International Conference Proceedings (p. 56). Prague: St. Bonaventure University.

Özkanlı, Ö., & Korkmaz, A. (2000b). Kadın Akademisyenler. Ankara Üniversitesi Yayını.

Öztan, E., & Doğan, S. N. (2015). Akademinin cinsiyeti: Yıldız Teknik Üniversitesi örneği üzerinden üniversite ve toplumsal cinsiyet. Çalışma ve Toplum, 46(3), 191-221. 

Poyraz, B. (2013). Akademi Bayanların Cenneti mi?: Ankara Üniversitesi Örneği. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 4(2), 1–18.

Renzetti, C., & Lee, R. M. (1993). The problems of researching sensitive topics: An overview and introduction. In C. Renzetti & R. M. Lee (Eds.), Researching Sensitive Topics (pp. 3–13). Newbury Park, CA: Sage Publications.

Şentürk, İ. (2012). Üniversitede bayan olmak: akademik örgütte toplumsal cinsiyet sorunu: nitel bir çalışma. Kadın/Woman 2000, 13(2), 13-46.  

Tripp-Knowles, P. (1995). A review of the literature on barriers encountered by women in science academia. Resources for Feminist Research, 24(1/2), 28–34.

Ünnü, N. A. A., Baybars, M., & Kesken, J. (2014). Türkiye’de bayanların üniversiteler bağlamında yetki vekarar verme sistemlerine iştiraki. Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Mecmuası, 42, 121–133.

Yenilmez İnce, M. (2016). Women in Academia in Turkey: Challenges and Opportunities. The Journal of American Science, 14(28), 289–311.

* İstanbul Aydın Üniversitesi