İran ve Azerbaycan arasında gerilim neden arttı?

Fehim Taştekin
Gazeteci-Yazar
2020’deki Karabağ Savaşı’ndan bu yana Azerbaycan ile İran arasında tansiyon bitmiyor.
İran, Kafkasya’da jeopolitik statünün değişmesini bölgesel çıkarları için tehlikeli buluyor. Bu bahiste tehditkâr bir pozisyon takınan İran, Azerbaycan’ın İsrail ile münasebetlerini ilermetmesinden rahatsız. İran son iki yılda “Sınırların değişmesine izin vermeyeceğiz” diyerek Aras Irmağı hattında 4 askeri tatbikat yaptı. Azerbaycan da karşı tatbikatlarla “Korkmuyoruz” mesajı verdi. Yetkililerin karşılıklı suçlamaları medya savaşlarıyla tehlikeli boyutlara taşındı. İki ülkenin dışişleri bakanlıkları karşılıklı olarak, saldırgan yayınları protesto eden notalar verdi. Durup durup alevlenen tansiyonda son perde 29 Mart’ta Azerbaycan’ın Tel Aviv Büyükelçiliği’nin açılışıyla sahnelendi. İsrail Dışişleri Bakanı Eli Cohen, Azerbaycan Dışişleri Bakanı Ceyhun Bayramov ile birlikte basın toplantısında, “Azerbaycan ve İsrail, İran tehdidiyle karşı karşıya. İran’a birlikte karşı koymalıyız. İran’ın nükleer kapasitesini artırmasını önlemeliyiz” diyerek iki sınır komşusunun arasına mayın attı. Bayramov ise 30 yılı geride bırakan bağların stratejik iştirak düzeyine ulaştığını söyledi. Bayramov’a göre 2022’de iki ülke arasındaki ticaret hacmi yüzde 85 arttı. Azerbaycan’da faaliyet gösteren İsrailli şirket sayısı 140’ı buldu. İsrail’in Bakü’deki büyükelçiliği 1993’te açılmıştı. İran, Azerbaycan’ın elçiliği açmasıyla Türkiye’nin İsrail ile olağanlaşması arasında bir bağ kurarak kendisine karşı Kafkasya’dan “Siyonist bir kuşatmanın şekillendiği” tezini işliyor. Ayrıyeten uzun vakittir İsrail’in “terör ve sabotaj eylemleri için” Azerbaycan’ı üs olarak kullandığını düşünüyor. Haaretz gazetesi 6 Mart’ta İsrail’in İran’ın nükleer tesislerine yönelik muhtemel bir saldırısı için bir havaalanı hazırladığını ve Mossad’a İran’ı izlemek üzere bir merkez açmasına izin verdiğini yazmıştı. Gazeteye göre 2016’dan itibaren İsrail’den 92 uçak seferiyle milyarlarca dolar bedelinde silah alan Azerbaycan bunun karşılığını petrol ve İran’a erişim sağlayarak veriyor. Haaretz, Mossad’ın İran’da ele geçirdiği nükleer arşivi Azerbaycan üzerinden İsrail’e götürdüğünü de iddia etmişti. Times of Israel ise 18 Ocak’ta Bakü’nün, İsrail’in İran üzerinde keşif uçuşları başlatmak için topraklarındaki üsleri kullanmasına ve nükleer programını bozmak üzere ülkeye casuslar göndermesine izin verebileceğini ileri sürmüştü.

Diplomatik çöküş

Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev, Kasım 2021’de Türkmenistan’ın Aşkabat kentinde düzenlenen 15. Ekonomik İşbirliği Teşkilatı Zirvesi kapsamında İran Cumhurbaşkanı İbrahim Reisi ile görüşmüştü   Tel Aviv’den gelen iletiler üzerine İran, 31 Mart’ta İran aksisi ortak cephe kurulduğu suçlamasıyla Bakü’den izahat istedi.
İran Dışişleri Bakanlığı, “Azerbaycan’ın düşmanın tuzağına düşmekten kaçınacağını umuyoruz. İran Siyonist rejimin Azerbaycan topraklarını kendisine karşı kullanmasına kayıtsız kalmayacaktır” diye çıkıştı. 5 Nisan’da İran Meclisi, Tel Aviv’de elçilik açan Azerbaycan’ı kınayıp “Bu adımın olumsuz sonuçları olacaktır” diyen bir ihtar metni yayımladı. Azerbaycan Meclisi ise İran’ı siyasi provokasyon yapmak ve ülkenin içişlerine karışmakla suçlayan bir açıklamayla cevap verdi. Açıklamada elçilik açmanın Azerbaycan’ın egemenlik hakkı olduğu vurgulandı. Karşılıklı söz düelloları sürerken Aliyev yönetimi, 6 Nisan’da İran ismine Azerbaycan’da din devleti kurmak için “direniş grubu” oluşturup darbe planladıkları argümanıyla birkaç kişiyi tutukladı. İran’da yaşayan Azerbaycanlı Rufulla Ahundzade ve Bahtiyar Bayramov darbenin beyni olmakla suçlandı. Öncesinde İran tersi çıkışlarıyla tanınan Milletvekili Fazıl Mustafa’ya 28 Mart’ta düzenlenen silahlı akından beri Şii cemaatini hedef alan bir gözaltı furyası vardı. Gözaltına alınanlar arasında Ahundzade ve Bayramov ismine Şiileri örgütlemekle suçlanan Arif Cumşudov da bulunuyordu. Azerbaycan Dışişleri Bakanlığı Mustafa’ya yönelik terör taarruzuyla ilgili ilk bulguların İran temasını ortaya koyduğunu kaydetti. Fakat muhalefet saflarında resmi öykü kuşkuyla karşılandı. Daha önce de İran’la kriz yaşandığında buna benzeyengözaltılar olmuştu. 2 Kasım 2022’de Müslüman Birliği Hareketi’nden 19 Şii, İran için casusluk ve “terör saldırısı hazırlığı yapma” suçlamasıyla tutuklanmıştı. Bu operasyon, İran istihbaratının 26 Ekim’de Şiraz’daki türbede 15 kişiyi öldüren saldırganın Azerbaycan vatandaşı olduğunu ve Bakü’den geldiğine dair açıklamasına bir karşılıktı. Bu saldırı tansiyona tuz biber ekmişti. 6 Nisan’da ikinci kritik adım atıldı: İran’ın Bakü Büyükelçisi Abbas Musevi, Dışişleri’ne çağrılarak kışkırtıcı faaliyetlerden duyulan rahatsızlık iletildi ve İranlı dört diplomat istenmeyen kişi ilan edildi. Aylardır üst seviye kumandanlar dahil İranlı yetkililer “Siyonist güçler Azerbaycan’da konuşlu” tezini tekrarlarken Azerbaycan ülke topraklarında yabancı ögenin bulunmadığı, askeri doktrin gereği yabancı devletlere askeri üs tahsisinin mümkün olmadığı karşılığını veriyor. Ayrıca Azerbaycan’ın, Hazar’ın hukuksal statüsüne dair mukavelede yer alan “üye ülkelerin topraklarını diğer üyelere karşı saldırı ya da askeri tedbirler için kullandırtmayacağı” kararına bağlı olduğu belirtiliyor.

Kritik mesele: Zengezur Koridoru
c ama Karabağ Savaşı’nda sınırda 132 kilometrelik şerit Azerbaycan’ın denetimine geçerken İran-Ermenistan koridorunda İranlı kamyonlar sorun yaşamaya başladı.

Buna ilaveten ateşkes mutabakatı gereği Azerbaycan ile Nahçıvan arasında Zengezur üzerinden ulaşım sınırları açma planı krizin boyutunu değiştirdi. İran’ın dini lideri Ali Hamaney, 19 Temmuz 2022’de Astana Zirvesi nedeniyle Tahran’da kabul ettiği Erdoğan’a Ermenistan ile İran arasındaki sonun kapanmasına neden olacak hiçbir plana izin vermeyeceklerini söylemişti. Cumhurbaşkanı İbrahim Reisi de 13 Ekim’de Astana’da Azerbaycan Devlet Başkanı İlham Aliyev’le görüşmesinde tarihi sonlar, bölgenin jeopolitiği ve İran-Ermenistan transit yolunun değiştirilmesini reddettiklerini belirtmişti. İran medyasına yansıyan açıklama ve yorumlara bakıldığında Tahran açısından şöyle bir tablo çıkıyor:

Bakü ne diyor?
Azerbaycan tarafı Zengezur koridoruyla hudutların değişeceği tezini temelsiz buluyor. Ulaşım sınırlarında denetimin Rusya’da olacağı ve Azerbaycan’ın Ermenistan-İran irtibatını kesemeyeceği hatırlatılıyor. Ayrıca Münih Güvenlik Konferansı sırasında Azerbaycan’ın Laçin ve Zengezur sonuna denetim noktaları kurulmasını önerdiği, bunun da Ermenistan’ın toprak bütünlüğünün tanınması manasına geldiği savunuluyor. Aliyev yönetimi ayrıyeten Tahran’ın öfkesini İran-Karabağ ilişkili uyuşturucu rotasının bozulduğu savıyla ilişkilendiriyor. Azerbaycan Dışişleri Bakanlığı, İran’ın 30 yıllık işgal boyunca Ermenistan’ı desteklediğini ve Fransa ile birlikte Erivan’ın esas müttefiki olduğunu söylüyor. Koridor planının kaldıracağı toz başından belirliydi. Erdoğan’ın Rusya, Türkiye, İran, Azerbaycan, Ermenistan ve Gürcistan’ı kapsayan 3+3 forumu önerisi de tansiyonu düşürmedi. İran, Ermenistan’la dayanışmayı artırırken 21 Ekim 2022’de Syunik (Zengezur) eyaletinin merkezi Kapan’da konsolosluk açtı. Bu teşebbüs koridoru tedbire teşebbüsü olarak da okundu. Aynı gün Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan 2020’de el değiştiren Şuşa’da konsolosluk açacakları vaadini yineledi. Bu da “Kapan’a karşı Şuşa” diye değerlendirildi.

‘Turan Koridoru’ vurgusu
İran’da çok konuşulan öbür bir senaryo daha var: Türk Devletleri Teşkilatı’na (TDT) büyük değer atfeden Türkiye, koridor sayesinde Orta Asya ile direkt ulaşım sınırlarına sahip olacak, İran bypass edilecek ve Turan Birliği idealinin önü açılacak. Bu yüzden Zengezur’dan öngörülen ulaşım çizgilerine “Turan Koridoru” benzetmesi yapılıyor. İranlılar Türkiye’nin Türk dünyasında aktifliğini artırmasının İran’ın kuzeyinde Azerbaycanlılar, Kaşkaylar ve Türkmenlerin yer aldığı etnik çemberi istikrarsızlaştıracağını düşünüyor. Ayrıca Türkiye’nin takviyesiyle stratejik pozisyonunu güçlendiren Azerbaycan’ın İran’daki Türkler için çekim merkezi olacağı tasası paylaşılıyor.

Bir tarafta bölünme, diğer tarafta işgal senaryosu
İsrail ve Zengezur koridoru iki ülke arasında tarihi bir arka plana yaslanan kuşkuları ağırlaştırdı. İran’ın bölünme, Azerbaycan’ın yutulma korkusunu depreştiren yorumlar ve reaksiyonlar ağırlaştı. İsmi konulmamış kırmızı çizgiler liderler seviyesinde aşılmaya başladı. Aliyev, 11 Kasım’da, Semerkant’ta düzenlenen TDT zirvesinde, İran’ın Doğu Azerbaycan, Batı Azerbaycan, Erdebil ve Zencan vilayetlerinde yaşayan Türk nüfusu kast ederek Azerbaycan dışındaki 40 milyon Azerbaycanlının haklarını savunma yükümlülükleri olduğunu ifade ederek Tahran’ın hudut uçlarına dokundu. Karabağ Savaşı’yla eski defterler karıştırılırken İran’da “Jin, Jiyan, Azadi” sloganıyla yayılan şovlarda Kürtler, Azeriler ve Belucların yaşadığı bölgeler kaynadı ve Tahran’ın bölünme sancısı depreşti. Azerbaycan da İran’ı “Büyük Azerbaycan” idealiyle vurmaya çalıştı. Azerbaycan medyasında Aras ırmağını sona dönüştüren 1828 tarihli Türkmençay Antlaşması’nı sorgulayan yahut İran’ın Azerbaycan bölgesi için bağımsızlık daveti yapan yayınlar arttı. 1990’larda Tebriz merkezli “Birleşik Azerbaycan” hayalini kuran Ebulfeyz Elçibey devrinin telaffuzlarına geri dönüldü. Turan idealiyle “Birleşik Azerbaycan” hayali kuran Güney Azerbaycan Milli Uyanış Hareketi lideri Mahmudali Çehreganlı devlet televizyonu AzTV’den “Büyük Azerbaycan faşist molla rejiminin sonu olacak” mesajı verdi. Halbuki bu telaffuzlar Aliyevler döneminde ‘sakıncalı’ hale gelmişti. Aras’taki bölünmeyi anlatan Bahtiyar Vahapzade’nin şiiri değere bindi. Erdoğan 2020’de bu şiiri okuduğunda Ankara-Tahran ilişkileri buz kesmişti. Beri tarafta Doğu Azerbaycan vilayetinin kalbi Tebriz’de FC Traktör grubunun tribünlerinden Azerbaycan için sloganlar yükseldi. Fakat İranlılar tarihi geçmişine atfen Azerbaycan’ın birleştirilmesi problemi tartışılacaksa öncelikle Kuzey Azerbaycan’ın Çarlık işgalinden önce olduğu gibi İran’daki ana gövdeye geri döndürülmesi gerektiğini savunuyor.

Gerilimi kim azaltabilir?
TBMM Başkanı Mustafa Sentop (ortada), Azerbaycan Meclisi Başkanı Sahiba Gafarova (solda), İran Meclis Başkanı Mohammad Bagher Ghalibaf (sağda) Ocak 2023’te Antalya’da bir araya gelmişti   Gerilimin düşürülmesi konusunda Rusya’nın mümkün arabuluculuğu zaman zaman gündeme geliyor. ama Azerbaycanlı yorumcular Ukrayna’da artan Rus-İran dayanışmasına dikkat çekip Tahran ve Moskova’nın Kafkasya’daki çıkarlarının Bakü’nün aleyhinde olduğunu düşünüyor. Ankara her şeye karşın Tahran’la konuşabilecek arada. fakat Türkiye’nin Azerbaycan’dan yana taraf olması, üstelik İran ile artan oranda nüfuz ve çıkar çatışmasına girmesi Ankara’nın arabuluculuk bahtını zayıflatıyor. Rusya sıkı bir diplomasiyle tahminen Kafkasya üzerindeki restleşmeleri geriletilebilir. Bununla birlikte İsrail-Azerbaycan dayanışması saldırı beklentisi içindeki İran’ı germeye devam edebilir. İran, Pekin’in arabuluculuğunda Suudi Arabistan’la uzlaşıp bölgesel düşmanlıkları geriletmeyi ve bu sayede İsrail’in Abraham Muahedeleri ile yakaladığı ivmeyi bilakis çevirmeyi hedeflerken İsrail’in sonlarına yaklaşan kanallar bulmasını temel bir mesele haline getirdi. Kimse iki ülke arasında bir savaş çıkmasını beklemese de, İsrail-ABD öncülüğünde İran’a karşı muhtemel bir askeri müdahalede Azerbaycan’ın operasyon sahnesine döneceğine dair senaryo, taraftar topluyor.