İran’da siyasi deprem: Reformcuların zaferi neden şaşkınlıkla karşılandı?

Konsey, 1997’den 2005’e kadar idarede olan reformculara karşı önyargılı olmakla suçlanıyor. Reformcular, son üç seçimde tüm yüksek profilli adaylarının Kurul tarafından diskalifiye edildiğinden şikayetçi olmuştu. Sırf daha az tanınan adayları seçimlere katılma şansı buldu.

Dolayısıyla muhafazakar rakiplerine karşı eşit olmayan koşullarda yarışırken seçimi kazanmaları mümkün olmamıştı.

Eski cumhurbaşkanı İbrahim Reisi 19 Mayıs’ta gerçekleşen helikopter kazasında hayatını kaybettiğinden bu yana çok sayıda kişi benzeyenbir senaryoya hazırlanıyordu.

Muhafız Kurulu’nun 9 Haziran’da inceleme sonuçlarını açıklamasından sonra bile reformistlerin iyi performans göstereceğine dair beklentiler epeyce düşüktü.

Mesud Pezeşkiyan, dışında yarışan tüm adaylar statükoyu savunan ilkeci kanattandı.

İran’ın Dini Lideri Ali Hamaney de bu kümeden geliyordu ve bu nedenle İran İhtilal Muhafızları Ordusu (IRGC) reformistlerden çok ilkecilere daha yakındı.

Rejim, karşılaştığı en önemli varoluşsal tehdidi bastırdı

​​Ülkede son yıllarda ilkeciler, medyada “homojenleştirme” olarak bilinen koordineli bir süreçle reformcuları iktidardan uzaklaştırdı. Bu süreçte Hamaney’i desteklemeyen herhangi birinin yerine muhafazakar bir oburu getiriliyordu.

Bunların bir sonucu olarak 2009’da reformistlerin cumhurbaşkanlığı seçimlerine hile karıştırıldığını iddia etmesi ve milyonlarca kişinin sokaklara dökülmesiyle önemli bir direniş başladı.

Devrim Muhafızları bu protestoları şiddetle bastırdı.

​​İbrahim Reisi 2021’de cumhurbaşkanlığı seçimini kazandığında kimi yorumcular sürecin tamamlandığını ilan etti.

İran tamamiyle, kendilerine İhtilal Cephesi ismini veren ve dini başkanla fikirlere sahip muhafazakarların denetimi altına girmişti.

Reisi, Hamaney’in hem iç hem de dış siyasetteki prensiplerini benimsiyordu.

Hamaney, kendine yeten bir ekonomi için çabalamanın yanı sıra Çin ve Rusya ile çok daha yakın ilişkiler geliştirmek gerektiğine inanıyor.

​​Elbette, topluma yönelik daha fazla “İslami” kısıtlamalar siyasetlerinin çok önemli bir desteğiydi, bu da bayanlara daha sert muamele manasına geliyordu.

Bu, Eylül 2022’de genç bir bayanın gözaltında ölümü sonrasında İran’da tüm “İslam Cumhuriyeti” rejimine karşı en büyük halk muhalefetinin patlak vermesiyle sonuçlandı.

İktidarın tepkisi 2009’daki protestolardan çok daha şiddetliydi.

İnsan hakları örgütlerine göre, yaklaşık altı ay süren sokak protestoları sırasında, 60’tan fazlası 18 yaş altındakiler olmak üzere 500’den fazla kişi öldürüldü.

2022-2023’teki rejim tersi protestoların akabinde sansür, toplu tutuklamalar, genç protestoculara yönelik davalar görüldü; hatta bunların dördü idam edildi.

​Bu tıp siyasi baskılar sonucunda sokak şovları durdu. aynı vakitte, rejimin ülke dışındaki laik muhalefeti örgütlenmeyi başaramadı ve bunun yerine şiddetli rekabet ve uyuşmazlıklara sürüklendi.

Rejim kurulduğu 1979’dan bu yana karşılaştığı en önemli varoluşsal tehdidi muvaffakiyetle savmıştı.

Boykot çağrıları

Ancak son kitlesel protesto dalgasının akabinde yaşanan sükunet yalnızca görüntüdeydi.

Ağır baskının yarattığı öfkenin yanı sıra ekonomik meşakkatler da çok önemli memnuniyetsizlik kaynaklarından biriydi.

Bu nedenle eski cumhurbaşkanının kaza haberiyle gelen seçimler rejim için bir kabustu.

İtirazlarını dile getiremeyen insanlar ve aralarında Nobel ödüllü Narges Mohammadi’nin de bulunduğu mahpustaki pek çok çok önemli muhalif için seçim, boykotlarını ortaya koyabilecekleri barışçıl bir alan görünüyordu.

Yine de reformcular, bilhassa de eski cumhurbaşkanı Muhammed Hatemi aynıi üst seviye isimler, pasif kalma tarafındaki son seçim taktiğini değiştirmeye ve Mesud Pezeşkiyan’ı coşkuyla desteklemeye karar verdiler.

Böylece seçim ilk etapta insanları oy vermeye çağıranlarla boykotu destekleyenler arasında bir katılım gayretine dönüştü.

Sonuç, ülke tarihindeki cumhurbaşkanlığı seçimleri arasında en düşük seçmen iştiraki oldu.

Katılım yüzde 40 ile sonluydu ve hiçbir adayın seçimi kazanmak için gerekli yüzde 50 oy oranının geçememesi nedeniyle ikinci tipe gidildi.

Yarış, Mesud Pezeşkiyan ve tanınmış muhafazakar Said Celili ortasındaydı.

Celili’nin görüşlerinin İran’ın dini başkanıyla ne kadar yakın olduğu hakkındaki tüm konuşmalara ve hatta seçimin güvenilirliğine ilişkin spekülasyonlara karşın, Pezeşkiyan Cumartesi günü İran’ın yeni cumhurbaşkanı oldu.

Pezeşkiyan ne vadediyor?

Pezeşkiyan’ın seçim stratejisinin özü, muhafazakarların Batı tersi dış siyasetine saldırmaktı.

Reformcu siyasetçilerin yanı sıra, 2015 yılında yapılan tarihi bir mutabakatla nükleer müzakereleri savunan ülkenin eski dışişleri bakanı Muhammed Cevad Zarif’i de saflarına kattı.

Pezeşkiyan, manifestosunda Zarif’le birlikte, dış siyasetinin “Batı yahut Doğu karşıtı” olmayacağını ilan etti.

Her iki isim de Reisi’nin ülkeyi Rusya ve Çin’e yakınlaştırma siyasetlerini eleştirdi.

Ülkenin nükleer çıkmazına bir tahlil bulmak ve yaptırımları hafifletmek için Batı ile müzakereler yoluyla ekonomik krizi çözebilecek tek grup olduklarında ısrar etti.

​Hem Celili hem de ülkenin dini lideri Hamaney bu fikirleri eleştirdi. Hamaney, ABD ile daha dostça ilişkiler yoluyla refah elde edileceğine inananları “aldatılmış” olarak nitelendirdi.

Hamaney’in anayasal yetkisi ve uluslararası ilgilere olan şahsî ilgisi nedeniyle dış siyasete ilişkin görüşleri epeyce çok önemli görülüyor.

​Pezeşkiyan, İran’da cumhurbaşkanının dış politikayı yeniden yönlendirme yetkisine sahip olmadığını söyleyen boykot kampanyası nedeniyle çok önemli bir meydan okumayla karşı karşıya kaldı.

İran’ın bölgedeki siyasetlerine istikamet veren en çok önemli araçlarından biri de İhtilal Muhafızları’nın dış kolu olan Kudüs Gücü. Cumhurbaşkanının bu güç üzerinde direkt bir denetimi yok. Buyrukları sadece İran’ın dini önderinden alıyorlar.

​​7 Ekim sonrasında İran’ın Ortadoğu’daki yapılanması ve İran güçlerinin Lübnan, Suriye ve Irak gibi ülkelerdeki fliyetleriyle ilgili değişiklik yapmak daha da zorlu hale geldi.

İran, son sekiz aydır Hamas’ın bölgedeki ana destekçisi oldu. Yemen’deki Husiler benzeri müttefikleri, İsrail ve Batı çıkarlarına zarar vermek için Kızıldeniz’deki ticaret yoluna taarruzlar düzenledi.

Hatta İran İhtilal Muhafızları direkt İsrail’e saldırdı. Bu, iki ülke arasında gibi görülmemiş bir tansiyondu.

Buna rağmen İran’da cumhurbaşkanı en üst seviye diplomat ve yalnızca kendi ofisi değil, dışişleri bakanlığı da politikaların uygulanması ve hatta şekillendirilmesinde hala çok önemli bir rol oynuyor.

Bunun yanında vizyonlarını siyasi lobicilik yoluyla zorlama bahtına sahipler.

Dahası, iktidar kamusal söylemi çok önemli ölçüde etkileyebilir ve Hamaney’in tavrıyla yüzde 100 uyumlu olmayabilecek siyasetleri destekleyebilir.

Bu tıp nüanslar, reformistlerin vadettiklerini yerine getirmeleri ve Pezeşkiyan’ın tabiriyle “ülkenin dört bir yanında katı görüşlüler tarafından örülmüş duvarlar”ı yıkmaları için tek talih olabilir.

Ancak evvelki reformcu idarenin bilakis, bu kere daha özgür ve demokratik bir toplum vdi neredeyse yok denecek kadar az.

Reformcular, önde gelen düşünürlerin suikaste uğraması, gazetelerin kapatılması ve siyasi savunucularının toplu davalara maruz kalması gibi önemli siyasi baskılarla karşı karşıya kaldı.

İran’da Dini Liderlik, Muhafız Kurulu ve Yüksek Milli Güvenlik Kurulu gibi çok önemli merkezi güçler üzerinde nüfuzları yok. Bağımsız seçim yapamazlar, sansür maddelerini değiştiremezler ya da ahlak polisini denetim edemezler.

Pezeşkiyan, 62 milyon seçmenin yaklaşık 16 milyonunun oyunu alarak kazandı. 13 milyondan fazla bireyse İran’ın çıkarlarını garanti altına almak için daha da Batı aksisi olması gerektiğini savunan daha radikal rakibi Said Celili’ye oy verdi.

Bu, Pezeşkiyan’ın değişim konusundaki yetkisini değerlendirirken çok önemli bir gerçek olarak duruyor.