Kadınlar yerel siyasette neden daha az temsil ediliyor?

31 Mart yerel seçimlerine doğru listelerin verilmesiyle kampanyalar sürat kazanmaya başlarken, parti idarelerinin aday tercihleri toplumun yarısını oluşturan bayanların yerelde düşük oranda temsil edildiğini ortaya koyuyor.

Türkiye İstatistik Kurumu’nun (TÜİK) Türkiye nüfusuna ilişkin son verilerine göre erkek nüfus 42 milyon 734 bin 71 iken, bayan nüfus 42 milyon 638 bin 306. Yani toplumun yarısını bayan nüfus oluşturuyor.

Ancak toplumun yarısını oluşturan bayanlar genel siyasette kendilerine zor yer bulurken, yerel siyasette ise daha da düşük oranlarda temsil ediliyor.

2019 yerel seçimlerinde toplam 8 bin 257 belediye başkan adayının yalnızca 652’si bayan iken, seçim sonucu toplam 1389 belediyede yalnızca 45 bayan seçilebildi. Bu sayı daha sonraki görevden almalar ve istifalar aynıi nedenlerle daha da azaldı.

Önümüzdeki 31 Mart’ta seçime girecek olan siyasi partilerin Yüksek Seçim Şurasına (YSK) teslim ettiği aday listelerindeki bayan oranına bakıldığında ise 2024’te de 2019’dan çok farklı bir tablonun ortaya çıkmayacağı görülüyor.

Küresel Eşitlik ve Kapsayıcılık Ağı Başkanı Ayşe Kaşıkırık, listelerin şimdi katılaşmadığını ifade ederek, belediye meclis üyeliklerinin de hesaba katılması gerektiğinden partilerin bayan adayları konusunda net bir oran verilemediğini söylüyor. Kaşıkırık, lakin kent bazın bayan adayların oranının en fazla yüzde 5-6 civarında olacağını tahmin ediyor.

YSK yerel seçim için kesin aday liselerini 3 Mart’ta ilan edecek.

Yerel siyasette neden daha az bayan var?

Peki parlamento seçimlerinde yüzde 20’lere kadar ulaşan bayan temsil oranı siyasete giriş kapısı olarak da bedellendirilen yerel siyasette neden daha düşük?

Kadın örgütlerine göre bunun farklı ve pek çok sebebi bulunuyor. Parti idareleri “kadın aday bulamadıklarını” ileri sürerken bu savın aslında çok da doğruyu yansıtmadığı belirtiliyor.

Eşitlik İçin Bayan Platformu (EŞİK) Gönüllüsü Gülnur Aksop, bu yıl aslında aday olarak ismine yer verilenlerden daha çok bayanın partilere müracaat yaptığını fakat pek birçoklarının listelere giremediğini söyleyerek, bu nedenle bazın “kadın aday bulamıyoruz” telaffuzunu gerçekçi bulmuyor. Aksop şöyle konuşuyor:

“Erkeklerde liyakat pek aranmıyor. Genelde ne eğitimine ne yaptığı işe bakılıyor. ama husus bayan olduğu zaman ise o adayın kusursuz olması gerekiyor. Eğitimli olması, iyi bir işi olması, saygınlığı olması, toplumda özel bir yeri olması çok sayıda öge gerekiyor.”

Neden milletvekili olan bayanların oranı yüzde 20’ye yaklaşırken, belediyelerde lakin yüzde 3 bayan seçilebiliyor?

Kaşıkırık bunun en çok önemli nedenlerinden birisini belediyelerin siyasetin finansmanı için kullanılıyor olmasını görüyor ve bunu şöyle açıklıyor:

“Belediyelerin topladığı vergiler muazzam. Mesela bir İstanbul’un bütçesi 13 bakanlığa eş durumda. Bundan Ötürü işin içinde bir finansman ve bütçe boyutu var. Ve bence erkek hâkim zihniyet bu yetkiyi, bütçeyi bayanlara devretmek istemiyor.”

Normalde yerel siyasetin bayanlar için güya girmesi daha kolay benzeri düşünüldüğünüfakat tersine milletvekili seçilmekten daha zor olduğunu vurgulayan Kaşıkırık, “Meclis’e bir üye seçtiğimizde aslında yasama organını seçiyoruz. Yasama nedir? Kanunlarla ilgili görüşür, çalışır, fikir beyan eder ve yasa yapar” diyerek, işin içine bütçe evresi ve finansmanın da girdiği yerel siyasete bayanların daha zor kabul edildiğini belirtiyor.

Yerel idarelerin bayanlar için kıymeti ne?

Yerel idareler siyasete girişin ilk basamaklarından biri olarak görüldüğü için hâlâ gereğince temsil edilemeyen bayanlar için başka bir ehemmiyete sahip.

Kaşıkırık, Ekim ayından beri eğitimler için çok sayıda ili ziyaret ettiğini ve bayanları çoğu zaman kinden daha da istekli gördüğünü ifade ederek, şunları söylüyor:

“Kadınlar ‘yerel siyaset benim için daha erişilebilir, daha ulaşılabilir, önümü daha net görebiliyorum, hangi alanda yarıştığım belli’ diyor. Kendisini daha yakın hissediyor zira bayanlar mahallelerinde, kentlerinde daha çok vakit geçirenler, o mahallenin o kentin havasını daha çok soluyanlar. Bundan Ötürü meselelere da en iyi tahlili ben getiririm diyerek aday oluyor.”

Ancak bayanlara yönelik toplumsal cinsiyet bariyerlerinin yerelde daha keskin olduğuna dikkat çekiliyor.

Aksop, esas olarak kentlerin insanların özgürleşme ve kendilerini ifade edebilme alanları olduğunu söyleyerek, kentlerin tüm yurttaşlarına eşit fırsatlar tanıması gerektiğini ve bunda da yerel idarelerin büyük sorumluluğu bulunduğunu belirtiyor.

Nüfusun yüzde 50’sini oluşturan bayanların eşit haklardan yararlanabilmesi için eşit yurttaşlık prensibiyle eşit temsilinin kurulması gerektiğini söyleyen Aksop, bunun yalnızca aday listelerinde değil yerel idarelerdeki yapıların da dönüştürülmesi ve toplumsal cinsiyet eşitliğinin sağlanmasıyla mümkün olabileceğini kaydediyor.

Rakamlar bayanlar için ne diyor?

Türkiye’de bayanlar milletvekili seçme ve seçilme hakkını Mustafa Kemal Atatürk döneminde yapılan ihtilallerle 5 Aralık 1934 tarihinde kazandı.

14 Mayıs’taki parlamento seçimi sonrası 600 sandalyeli Türkiye Büyük Millet Meclisinde (TBMM) bayanların oranı şimdiye kadarki en yüksek düzey olan yüzde 19,83’e çıktı. Global Eşitlik ve Kapsayıcılık Ağı ve Eşitlik İçin Bayan Platformu (EŞİK) gibi çok sayıda sivil toplum örgütüne göre ise bu oran hâlâ kâfi değil.

Yerele bakıldığında ise Türkiye’de bayanlar belediyelere seçme ve seçilme hakkını 3 Nisan 1930 tarihinde birçok Avrupa ülkesinden de önce kazandı. O tarihten günümüze kadar geçen yaklaşık 94 yılda yapılan 19 yerel seçimde 32 bin erkek belediye liderine karşılık yalnızca 156 bayan belediye başkanı olabildi.

Türkiye’nin ilk bayan belediye başkanı olan Sadiye Hanım 1930 yılında Artvin ili Yusufeli ilçesine bağlı Kılıçkaya beldesinde belediye başkanı seçildi. Türkiye’nin ilk bayan kent belediye başkanı ise 1950 yılı yerel seçimlerinde Mersin Belediye Başkanı seçilen Müfide İlhan.

Cumhuriyet tarihi boyunca bayan belediye başkanı oranı en fazla yüzde 3,02 oldu.

Dünya Ekonomik Forumu tarafından yayımlanan 2023 Global Cinsiyet Eşitsizliği Endeksi’nde Türkiye 146 ülke arasında 129’uncu sırada yer alıyor. Bu raporda ekonomik katılım ve fırsat, siyasi güçlenme, eğitimsel kazanımlar ile sağlık ve hayatta kalma olmak üzere dört temel alanda cinsiyet eşitsizliğindeki değişim ölçülüyor. Türkiye, siyasi güçlenme kategorisinde 146 ülke arasında 118’inci sırada yer alırken, Türkiye’de cinsiyet eşitsizliğinin en ağır hissedildiği alanlar olarak ekonomik katılım ve siyasi güçlenme ön plana çıkıyor.

Kadın temsilinin en zayıf halkası: Muhtarlık

Türkiye’ye has bir kurum olan muhtarlıklarda bayan temsiline bakıldığında ise durum daha da kötü bir tablo ortaya koyuyor.

Küresel Eşitlik ve Kapsayıcılık Ağı verilerine göre şimdi 1010’u mahalle ve 124’ü köy olmak üzere 1134 bayan muhtar görev yapıyor. Toplam muhtar sayısının 50 binin üstünde olduğu hesaplandığında bayan muhtar oranının yalnızca yüzde 2 civarında kaldığı görülüyor.

Aksop da aslında bayanların muhtarlığa aday olmak için çok istekli olduğunu lakin seçilmeye gelince toplumsal cinsiyet rolleri yüzünden dezavantajlı duruma düştüklerini söyleyerek, muhtarlık kampanyasının ekonomik açıdan da bayanlar için zorlayıcı olabildiğini söylüyor.

“Muhtar seçilebilmek de bir ölçüde masraf yapmayı, broşürler bastırarak kapı kapı dolaşmayı, sosyal medyayı iyi kullanmayı gerektiriyor” diyen Aksop, vakitte bayanların her eve her stte girememelerinin de erkek seçmenlere ulaşmalarını zorlaştırdığına dikkat çekiyor.

Aksop’un muhtarlık konusunda dikkat çektiği bir öbür konu da kimi durumlarda neredeyse babadan oğula geçen bir makam haline gelmiş olması.

Türkiye’de bayanlar için siyasi temsilin “en zayıf halkasının” muhtarlık kurumu olduğunu belirten Kaşıkırık, bayanların kampanyalarını yapmak için ekonomik açıdan belediyelerde olduğu aynıi muhtarlık yarışında da geri kaldığını şöyle anlatıyor:

“Muhtarlıkta bir parti yok ortada, direkt demokrasiden bahsediyoruz.burada da vtler yarışıyor. Çeyrek altın dağıtanlar, parasız et verenler var. Bu türlü olunca bayan diyor ki ‘ben bu yarışa nasıl gireceğim?’ Bayanlar için yerel siyasetin ulaşılmazlığı daha muhtarlıkla başlıyor.”