Maymun çiçeği virüsü hakkında neler biliniyor, yeni bir pandemi ihtimali var mı?

Maymun çiçeği virüsü; birçok Avrupa ülkesinden sonra ABD, Kanada ve Avustralya’da da görüldü. Virüsün yayılması telaş yarattı.

ABD’deki Jackson Laboratuvarı’nda bağışıklık sistemi profesörü Derya Unutmaz, BBC Türkçe‘nin virüsle ilgili sorularını yanıtladı.

Maymun çiçeği yeni bir virüs mü?

Yeni bir virüs değil. Maymun ismini alması da 1958 yılına dayanıyor. O sırada maymunlardaki bir salgın sonrası keşfedildi. Lakin çoğunlukla maymunlardan insanlara geçmiyor. Daha küçük; sincaplar, fareler, sıçanlar hayvanlardan insanlara geçişi daha sık görülüyor.

Virüsün özelliği, çiçek virüsüne benzemesi. Tabii çiçek virüsü artık dünyada yok. Aşılarla yok edildi. Ona bir miktar benziyoro onun kadar ölümcül ya da tehlikeli değil. aynı aileden geliyor. Genel olarak Orta ve Batı Afrika’da görülüyor. Öbür virüslerde olduğui çoğunlukla hayvandan beşere geçişler oluyor.

Afrika’daki virüsün de iki tipi var. Bunlardan biri Orta Afrika’da Kongo civarında olanı. Bu biraz daha tehlikeli. Mevt oranı yüzde 10’lar civarına çıkabiliyor.

Oburu de Batı Afrika’da Nijerya civarında olan. Mevt oranı yüzde bir yahut daha altında. Genel olarak daha hafif geçen bir varyant oluyor.

Virüs nasıl bulaşıyor?

Maymun çiçeği virüsü beşerden beşere beden sıvılarından geçebiliyor, buna teneffüs yoluyla ağızdan çıkan sıvılar da dahil.fakat bu virüs koronavirüs benzeri havada asılı kalabilen bir virüs değil o. Çok yakın bir temasta olmak lazım. Yani enfekte olmuş ve semptom gösteren şahısla fizikî bir ilgide olmanız lazım.

Virüsün bir kuluçka evresi var. Bu kuluçka evresi 21 güne kadar çıkabiliyor.virüs kuluçka devresinde bulaşıcı olmuyor. Bu, bu virüsü koronavirüsten ayıran çok çok önemli bir özellik. Virüsün bulaşması için semptomların bir miktar başlamış olması lazım.

Virüsün cinsel münasebet sırasında geçme mümkünlüğü da var. Şu son olayların biraz ona yönelik olduğu da düşünülüyor. Bunun az nadir bir durum olduğunu düşünüyoruz.

Semptomları neler?

Bir süre sonra bedende aslında lezyonlar, döküntüler oluşuyor. İçi sıvı dolmaya başlıyor genelde. Biraz suçiçeğine de ama çiçeğe daha çok benziyor. Lenf bezleri büyüyor. Bu çok önemli bir semptom. Virüs, o lezyonların içindeki sıvılardan da geçebilir.

Reuters

Maymun çiçeği hangi noktada riskli olabilir?

Genel halk sağlığı açısından şimdi bunu bir riski olarak görmüyoruz. Zira beşerden beşere bulaşma mümkünlüğü çok düşük. ama şu anki durum biraz garip. Garip sözünü kullanıyorum zira virüsün bulaşma yolları ile uyumlu bir bulaş gözükmüyor. Zira daha önce de Avrupa ve Amerika’da 6-7 defa bu türlü ufak salgınlar oldu. ama bu şu ana kadarki en büyüğü, yani en fazla yaygın olanı.

Örneğin Amerika’da lokal bir bölgede, Afrika’dan getirilen hayvanlardan bir sıçrama oluyor. O bölgede 20-30 kişi enfekte oluyor.hızlı bir şekilde takip edip birinci hastayı bulabiliyorsunuz. Şu anda olan durumda, örneğin İngiltere’de ilk gün 9 vaka görülmüştü. Birisi Afrika’dan gelmiş, Nijerya’dan.diğerlerinin o yolcuyla bir ilgisi yok. Ve onlar nereden bu virüsü kaptı belli değil.

Virüsün bu türlü izole olarak görülmesi epey garip bir durum. Bu bireylere kimden bulaşıyor, nasıl bulaşıyor? Daha yaygın bir durum mu var? Bu bizi birazcık şaşırtıyor ama bunu söylerken de, Covidi bir pandemi oluşturacak bir durum olduğunu hiç zannetmiyorum. Zira virüsün bulaşma yolları belli. Ne kadar da mutasyona uğrasa onu çok fazla değiştiremez. fakat bir gariplik var, bunu söyleyebilirim. Tahminen bir miktar değişti virüs. Cinsel yolla daha kolay bulaşmaya başladı. HIV bir duruma geçmiş olabilir. Onu da önlemek mümkün tabiibunlar şimdi araştırma safhasında.

Pekala bu durumda cinsel bağda korunmak virüse karşı işe fayda mı?

Şayet ki virüs, bağ sırasında geçiş sağlayabiliyorsa, ki bu olağan yolu değil aslında, evet yarayabilir. Şayet bu türlü bir şey varsa HIV’de olduğu korunma işe yarayabilir.fakat cinsel bağlantı sırasında diğer beden sıvılarından da elbette bulaşma mümkünlüğü var.

Virüsün asemptomatik vakitte ve kuluçka sürecinde şahıstan şahsa bulaşmadığını biliyoruz. Semptmomlar ise çok net. Döküntüler ve yüksek ateş. Bu sırada da bireylerin cinsel bağlantıda bulacağını zannetmiyorum.fakat semptomsuz vakitte şayet cinsel bağlantıyla geçiyorsa tabii bunu korunmayla önlemek mümkün olabilir.

Bir garip nokta da hadiselerin çok büyük bir çoğunluğu erkek olması. Bu da öbür farklı bir durum.

• Maymun çiçeği virüsü: Belirtileri neler, nasıl bulaşıyor, hastalığın tedavisi var mı?
• Maymun çiçeği virüsü: İngiltere’de vaka sayısı 20’ye yükseldi, hükümet aşı stoğunu artırıyor
• Belçika’da maymun çiçeği virüsüne yakalananlar için zarurî karantina gündemde

Virüsle ilgili araştırmalar yapılıyor mu?

Bilim insanları virüsü sekanslamaya başladı. Sekanslama demek virüsün tüm genomlarını çözmek demek. Virüsün görüldüğü yerlerde virüsün bulaştığı şahıslarda ortak bir taraf var mı? Bunlar aynı virüsler mi ve benzeyenkişiden mi çıkmış? Bunu oradan tespit etmek mümkün olabilecek.

Afrika’ya ziyaret etmiş bir kişi Kanada’ya, diğer bir kişi de Avrupa’ya da getirmiş olabilir. Ya da virüs bir bireyden de üremiş olabilir. Bunu açıklamak zor olur ama bunlara dedektif gibi bakmak gerekiyor. Ülkeler bazında çıkmış olması bizi biraz şaşırtıyor. Hiç olağana uymayan bir bulaşma biçim olduğu için devletleri bir miktar endişelendirdi.

Science Photo Library

Maymun çiçeğinin tedavisi ne kadar mümkün ?

Spesifik bir tedavi yok bu virüse karşı. Direkt bir ilaç yok şimdi ama virüse yakalananların büyük çoğunluğu hastalığı hafif geçiriyor. Hafif olanların Batı Afrika’dan geldiğini varsayıyoruz. ama orada bile yüzde 1 bile olsa ölümcül bir durum olabilir. Binlerce şahsa bulaşırsa o zaman vefatlar başlayabilir.

Genel olarak palyatif denilen, semptomlara yönelik bir bakım, tedavi oluyor. O lezyonların enfekte olmamasını sağlamak lazım.

Virüsün aşısı var mı?

İki aşı var. Bunlardan birisi çiçek aşısı. ama bu aşı artık kullanılmıyor. 80’li yıllarda dünyadan çiçek virüsü yok edildi aşıyla. 50 yaşın üstünde olanlar çiçek aşısı oldu. Örneğin benim kolumda hala izi duruyor. 1970’li yıllarda çocukken olmuştum. Sonra çiçek aşısı bırakıldı.çiçek aşısı bu virüse karşı yüzde 85 oranında tesirli. Zira iki virüs de benzeyenve aileden geliyor. Bu bakımdan birtakım ülkeler çiçek aşısı depolamaya başladılar yahut üretim yapılıyor. Şu anda herkese aşı yapılacak bir durum yok.bağışıklığı bastırılmış şahıslara yahut belli bölgelerde aşı yaptırılabilir.

İkinci olarak da maymun çiçeği virüsüne karşı da bir aşı geliştirildi. Çok ender görüldüğü için yaygın olarak kullanılmıyor. Lakin Afrika’yı ziyaret edecek şahıslara yapılıyor. Bunun da süratli bir şekilde üretime geçmesi mümkün olabilir.

Şu an için endişelenecek bir noktaya geleceğini zannetmiyorum.dediğim garip bir durum da söz konusu. Bu yüzden temkinli olmakta yarar var.

Getty Images

Virüsün yeni varyantları ne kadar mümkün ?

Mümkün elbette. Afrika’da da çeşitli varyantlar tespit edildi. Covid aynıi beşerden beşere acilen bulaşabilecek bir hale gelemeyebilir ama örneğin cinsel münasebet sırasında bulaşma özelliği kazanmış olabilir. Ya da beşerden beşere geçişi biraz daha hızlandırmış olabilir.fakat önümüzdeki haftalar içerisinde sekanslama sonucunda daha iyi anlayacağız.

Türkiye’de de bir vaka görülürse insanlar nasıl tedbir almalı?

Açıkçası kişisel olarak şimdi panik yapacak, telaş edecek bir durum yok. Bu türlü bir durumda tek yapabileceğimiz tedbir sosyal uzaklık ve maske olacaktır.vakaların ortaya çıkması durumunda da mevcut şartlarda bulaşma mümkünlüğü çok yüksek değil.

Onun dışında sağlık çalışanının dikkat etmesi lazım. Lezyonlu hastaların hastaneye yatması durumunda sağlık çalışanlarının lezyonlara direkt temas etmemesi lazım. Hastaları titiz bir şekilde izole etmek lazım. Orada riski biraz daha büyük. Bu yüzden sağlık çalışanı daha iyi tedbirler alması lazım.

Lakin şimdilik halk seviyesinde Covid’de olduğu tedbire şimdi çok gerek yok. ama tabii ki riskini sıfıra düşürmek istiyorsanız uçak seyahatlerinde maske takılabilir.

Koronavirüsün maymun çiçeği virüsü üzerinde dolaylı yahut direkt tesirleri var mı?

Direkt bir münasebet olduğunu zannetmiyorum.fakat pandeminin sonuna doğru geldiğimiz için seyahatlerde bir artış oldu. 2 yılın akabinde Afrika’ya daha fazla seyahat yapıldı. Bu geçiş mümkünlüğünü artırmış olabilir.

Öte yandan koronavirüs nedeniyle insanlar hala tetikte. Evvelce de maymun çiçeği virüsünü görülürdü. Lakin bu kadar çok fark edilmiyordu. Bunlar dolaylı neden olabilir.

Virüsle ilgili karşılık bekleyen sorular neler?

En büyük soru, epidemiyolojik olarak virüsün bulaşma biçimi biraz garip geliyor. O yüzden sekansları bekliyoruz. virüsler mi, yoksa farklı virüsler mi oluştu? Virüs bağışıklık sisteminden mi kaçabiliyor? Neden şu ana kadar çoğunlukla erkeklerde görüldü? Olaylar daha genç bir nüfustan; bu, çiçek aşısının 50 yaşın altında çok nadiren yapılması nedeniyle aşılama ile alakalı olabilir mi? Bu soruları zannediyorum çok süratli bir şekilde cevaplamaya başlayacağız.