Nefret suçları neden kayıtlara geçmiyor?

Ece Çelik

İnanç Özgürlüğü Teşebbüsü’nün geçen ay açıkladığı 2023 Türkiye’de Din, İnanç ya da İnançsızlık Temelli Nefret Kabahatleri Raporu’na göre geçen yıl Türkiye’de Hristiyan ve Musevilere yönelik işlenen nefret hatalarında artış var. İnanç ya da inançsızlık temelli en çok nefret kabahatinin 18 hadiseyle İstanbul’da işlendiği, akabinde da 4 hadiseyle Şanlıurfa’nın geldiği görülen raporda kayıtlara geçmiş toplamda 47 nefret suçu yer alıyor. Fakat bu sayının gerçekte daha fazla olabileceğini düşünen uzmanlar, nefret kabahatlerinin diğer suçlara göre daha az ihbar edildiğine ve raporlandığına dikkat çekiyor.

Araştırmalar da bu görüşü doğruluyor. Avrupa Birliği Temel Haklar Ajansı’nın “Nefret Cürümlerinin Bildirilmesini Teşvik Etmek: Kolluk Kuvvetlerinin ve Diğer Yetkililerin Rolü” başlıklı raporuna göre nefret cürmüne maruz kalan her 10 şahıstan 9’u uğradığı saldırıyı herhangi bir yere bildirmiyor. Raporda birçok kişinin ihbarının sonuçsuz kalacağından yola çıktığı, sürecin zor olacağını düşündüğü ve polise güvenmediğini belirtiliyor.

Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı’na (AGİT) bağlı Demokratik Kurumlar ve İnsan Hakları Ofisi nefret suçunu “Mağdurun, mülkün yahut işlenen bir suçun gayesinin, gerçek yahut hissedilen ırk, ulusal yahut etnik köken, lisan, renk, din, cinsiyet, yaş, zihinsel yahut fizikî engellilik, cinsel yönelim ya da diğer faktörlere dayalı olarak benzeyenözellikler taşıyan bir kümeyle gerçek yahut o denli algılanan bağı, bağlılığı, aidiyeti, dayanağı yahut üyeliği nedeniyle seçildiği, bireylere ya da mala karşı kabahatleri da kapsayacak şekilde işlenen her çeşit suç” olarak tanımlıyor.

Aşırı ideolojilerin yükseldiği bir periyotta dünya genelinde de nefret hatalarında artış var.

Peki nefret suçlarına karşı neden kâfi tedbir alınamıyor ve bu suçlar neden kayıtlara yansımıyor?

Mağdurlar neden ihbar etmiyor?

Din, İnanç ya da İnançsızlık Temelli Nefret Kabahatleri Raporu’nun yazarı Funda Tekin, nefret hatalarının ihbar edilmemesinin aslında Türkiye’ye has bir sorun olmadığını belirtiyor. Bu eğilimin çeşitli nedenleri olduğunu anlatan Tekin, öncelikle şahısların söylediği söz edilen eylemleri kanıksamış olabileceğine işaret ediyor.

“Nefret suçu kapsamında değerlendirilebilecek olayları suç olarak görmeyebiliyor yahut yaşananın kıymetsiz olduğunu düşünebiliyorlar” diyen Tekin, nefret kabahatinin tarifi ve sonlarının her zamannet olarak bilinmediğini ifade ediyor.

Mağdurların kimi zaman dışlanma korkusu yüzünden de ihbarda bulunmadığını söyleyen Tekin, adli süreçlerde ikinci kere mağduriyet yaşandığı pek çok olaya şahit olduklarını ve kurumların mağdurlara gereğince destek vermediğini aktarıyor. Geçen yıl bilhassa bireylere yönelik fizikî saldırı sayısı ve oranında evvelki yıllara kıyasla artış gözlemlediklerini aktaran Tekin,Gazze savaşının akabinde Musevileri hedef alan olayların sayısında yükseliş olduğunu belirtiyor.

Türkiye’de “nefret suçu” düzenlemesi yok

Türkiye’de nefret hatalarının Türk Ceza Kanunu’nda (TCK) yer alması için farklı vakitlerde farklı kanun teklifleri hazırlanmış olsa da halihazırda nefret hatasına özel bir düzenleme bulunmuyor.

Nefret kabahatlerinin tespit edilmesinin zor olduğunu söyleyen Özyeğin Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dr. Öğr. Üyesi Aras Türay, bir suçun nefret suçu olduğunun kanıtlanması için mağdurun ayrımcılık temelini oluşturan karakteristik özellikleri, örneğin dini inancı nedeniyle hedef olarak seçildiğinin de tespit edilmesi gerektiğini ifade ediyor.

Bu hususta bir düzenleme olmadığı için adli mercilerin olayın nefret suçu teşkil edip etmediğine bakmadığını ve mağdurun muhakkak bir karakteristik özelliği nedeniyle seçilip seçilmediğini araştırmadığını ifade eden Türay, devlet organlarının sivil toplum ile işbirliği yapmamasının da çok önemli bir eksiklik olduğunu vurguluyor. Türay, “Araştırma yapmaya çalışan sivil toplum örgütleriyle hiçbir bilgi paylaşılmıyor. Elde edilen sayılar makul kişi ve kuruluşların eforlarıyla sınırlı kalıyor” diyor.

Devlet düzeneğinde çoğulculuğa dayalı demokratik bir anlayışın hâkim olmadığının altını çizen Türay, azınlık mensubu mağdurların birçok durumda kabahatlerle ilgili adli mercilere başvurmadığını, bunun da gerçek sayılara ulaşılmasının önüne geçtiğini belirtiyor. 

Hukuki süreç nasıl işliyor?

Peki bir kişi nefret kabahatine maruz kaldığında nasıl bir hukuksal süreç işliyor? Hukukçu Aras Türay şöyle anlatıyor:

“Suçun soruşturulması için şikayet koşulu aranmışsa, mağdurun suçu ve hatalıyı öğrenmesinden itibaren altı ay içinde savcılığa ya da kolluğa başvurarak yazılı ya da kelamlı olarak şikayetçi olduğunu bildirmesi gerekmektedir. Birtakım suçlar için şikayet kaidesi aranmıyor. Bunlara re’sen (kendiliğinden) soruşturulan suçlar denmektedir. Bu durumda herhangi bir suç duyurusunda bulunulmasa dahi yetkili merciler tarafından suçun öğrenilmesiyle soruşturma sürecine geçilecektir. Dava aşamasında mağdur olan kişi şahit olarak dinlenecektir ayrıyeten mağdur davaya katılarak kanıtların tartışılmasında faal rol oynayabilir.”

Nefret hatalarında cezasızlık sorunu olduğunu belirten Türay’a göre özel bir düzenleme olmaması bu kabahatlerin sıradan kabahatleri cezalandırılmasına neden oluyor.

Kapsamlı nefret suçu düzenlemeleri ve bilgi toplamaya ilişkin düzeneklerinin kurulmasının ehemmiyetini vurgulayan Türay, tesirli mücadelenin sadece hukuk kanalıyla olmayacağını söylüyor. Ayrımcılığa karşı toplumsal kampanyalar, kamu spotları, eğitim programları gibi fliyetlerin organize edilmesi gerektiğini ve nefret cürümleri mağdurlarının desteklendiğinin ortaya konması gerektiğinin altını çiziyor.

Son üç yılda en çok nefret suçu Hristiyanlara yönelik

Girişim’in raporuna göre 2023 yılında dini inanç yahut inançsızlık temelli 26 tehdit ya da tehdit edici davranış, 11 bireylere yönelik şiddet içeren saldırı, 9 ibadet yeri ya da mezarlıklara zarar verme, 7 mala ya da eşyaya zarar verme, 3 hakaret ve 1 taciz olayı yaşandı.

2020’den bu yana en çok 52 olayla Hristiyanlar, 42 olayla Aleviler ve 23 olayla Yahudiler nefret kabahatine hedef oldu. Raporda bu bilgilerin Türkiye tarihi boyunca birçok kere hedef alınmış olan bu gruplara karşı kemikleşmiş önyargıların ve düşmanca tavırların sürdüğünü gösterdiği belirtiliyor.

Çalışma medya izleme çalışması, din ve inanç topluluklarının bildirimleri ve ilgili kurum ve şahıslarla bağlantıya geçerek toplanan bilgilerle oluşturuldu.