Prof. Dr. Daron Acemoğlu: Türkiye iki büyük tehditle karşı karşıya

Mehmet Şimşek‘in Türkiye iktisadında çok önemli bir rol üstlenmesinin çok iyi olacağını, fakat bunun tek başına kâfi olamayacağını vurgulayan Acemoğlu, “Erdoğan hâlâ arka planda iktisatla ilgili siyasetleri belirlerse, tabii ki o zaman güya Mehmet Şimşek daha çok vitrinde duruyormuşi bir durum olur” dedi. “Türk demokrasisinin ayakta kalacağı konusunda hâlâ umutluyum” diyen Acemoğlu, Erdoğan’ın inşa ettiği ve “emperyal başkanlık” olarak nitelendirdiği rejimin, Türkiye’de yol açtığı dönüşüme ilişkin de dikkat cazip değerlendirmelerde bulundu.

Massachusetts Teknoloji Enstitüsü (MIT) öğretim üyesi Prof. Dr. Daron Acemoğlu’na yönelttiğimiz sorular ve karşılıkları şöyle:

DW: Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın iktidardaki ilk on yılına istikrarlı ekonomik büyüme damgasını vurdu. Hatta bu süreçte bir reformcu olarak nitelendirildi, övgü topladı. Bugün ise enflasyonun felç ettiği bir ekonomiyi yönetiyor ve epeyce otoriter bir lider imajına sahip. Nasıl bu noktaya gelindi?

Daron Acemoğlu: Bu çok çetrefil bir soru. Erdoğan iktidara ilk geldiğinde zayıf bir pozisyondaydı, Türkiye’de 2000 ve 2001 yıllarında yaşanan ağır mali kriz nedeniyle aslında uygulanmış olan ıslahatları devralmıştı ve bunları büsbütün ortadan kaldırarak yerine yeni bir şey koyacak durumda da değildi. Ve o dönem esasen Türk iktisadında ve kurumlarında çok sağlıklı ve yüksek verimlilik performansına sahip bir düzgünleşme periyoduydu.bu çok sürmedi, 10 yıl değil, tahminen 5 beş yıl kadar, kısa bir periyottu.fakat bence asıl yabancı basının Erdoğan sevdası daha uzun sürdü. Hatta bu sevda, Erdoğan iktidar üzerindeki denetimini güzelden düzgüne artırdığında, partisi, Türk devleti ve ekonomi bürokrasisinde kontrol sistemini inşa ettiğinde de sürdü, zira yabancı basın Müslüman bir demokrasi için rol model arayışındaydı.artık günümüzde bu sürecin son kademesindeyiz. Artık daha otoriter bir şahsiyet olarak ortaya çıkmış durumda. Bilhassa medya, kısıtlamalar ve tehditler nedeniyle tamamen çöktü, artık yürütmeyi denetleme imkanı çok sınırlı. İcracı cumhurbaşkanlığını inşa etti, yahut buna aşırı ölçüde gücü liderin elinde toplayan emperyal başkanlık da, diyebiliriz. Muhalefet hâlâ bölünmüş ve etkisiz kalıyor, bu kısmen de Erdoğan’ın sebep olduğu, adil olmayan oyun alanından kaynaklanıyor. ama benim için tekrar de sürpriz oldu. Zira ekonomi çok kötü durumda, yıkıcı sarsıntı sahiden yüzyılda bir görülen bir olaydı ve çok iyi yönetilmedi, zelzeleden makul bölgelerin çok ağır şekilde etkilenmesinde yolsuzluk çok tesirliydi, bütün bunlara karşın seçimleri bu kadar kolay kazanabilmiş olması benim için açıkçası sürpriz oldu. Bugüne kadar kazanması en zor seçimi tekrar bir şekilde kolay kolay kazandı.

Seçimlerden sonra yaptığınız sosyal medya paylaşımlarında, Türkiye’nin geleceğiyle ilgili tasalarınızı paylaştınız. Bu tasalarınızı biraz açar mısınız?

Ben aslında çok, çok, çok karamsar değilim. Yani Türkiye’de, insan hakları ve demokrasi esasen geriye gitti. Bu, son 10 sene içinde yaşadığımız bir süreç. Demokrasi zayıfladı, yargı kurumları bağımsızlıklarını neredeyse tamamen kaybettiler ve basın çok büyük baskı altında. Neredeyse tüm televizyon ve gazeteler artık özgür bir şekilde haber yahut yorum yapamıyorlar… Bundan sonra ne olacak? Bu biraz parlamentoya bağlı olacak, biraz da öteki konjonktürel olaylara bağlı olacak. Demokrasinin bundan sonra daha da zayıflaması tabii ki mümkün, zira şu anki başkanlık sistemi gücü bir kişinin elinde çok ağırlaştırıyor.fakat hâlâ Türkiye’deki demokratik sürecin tamamen çökmemesi, parlamento içinde de olsa muhalefet bir şekilde devam edebilsin diye umutlu olmaya çalışıyorum. Bundan sonraki seçimde bakalım ne olacak? Örneğin yerel seçimlerde demokrasinin nasıl çalıştığını göreceğiz.

Türkiye’nin karşı karşıya bulunduğu en çok önemli sınamalar sizce ne?

Şu anda Türkiye’nin iki büyük tehditle karşı karşıya bulunduğunu söylemek mümkün. Birincisi demokrasi ile ilgili bunu biraz önce konuştuk, ikincisi ekonomi. İktisadın durumu bence hiç iyi değil. Ve kimin seçimi kazandığından bağımsız olarak bu zati sorun olacaktı. Yani Erdoğan seçildi ekonomi daha kötü diyebilir miyiz? Belki…fakat muhalefet gelseydi de iktisadın durumu bir anda iyileşmeyecekti ve hatta bence muhalefet de iktisadın bu baskısı altında, çok zor vakitlerden geçecekti. Şu anda Türkiye iktisadının hem yapısal sorunları hem de daha orta vadeli meseleleri var. Ve ikisi de çok önemli.

Bunları biraz açar mısınız?

Yapısal olarak Türkiye ekonomisi kurumsal bozukluklardan dolayı, bir açıdan da demokrasinin zayıflığından dolayı, üretkenliğini arttıramıyor, verimliliğini arttıramıyor, teknolojiyi hoş kullanamıyor. Ve bu, son 15 sene içinde artık çok net olarak görebildiğimiz bir şey. İktisadın yeni kesimlere geçmesi, yatırım yapması, bunların hepsi çok yavaşladı. benzer vakitte orta vadeli sorunlar de var…

Bunlar neler?

Bunlar cari açıkla ilgili, enflasyonla da ilgilidaha da derin olarak şirketlerin ve bankaların bilançolarının zayıflığı ile ilgili. Bu nedenden ötürü Türkiye’nin çok daha derin ıslahatlara ihtiyacı var, yeni kaynaklara ihtiyacı var. Sorunlar önemli gibime geliyor, bilhassa Türkiye gereğince ihracat yapamadığı ve gereğince dışarıdan yatırım alamadığı için sürekli Merkez Bankası’nın rezervlerini kullanmak zorunda kaldı. Bu rezervler bayağı azaldı. zamanda hükümet daima daha fazla harcamada bulunmaya başladı ve bu da bütçe dengesizliğini yarattı. Bunların hepsi gelecek 6 ay içinde bence daha da baş ağrısı yaratacak şeyler ve önemli ıslahatlara, önemli yeni kaynaklara ihtiyaç var ve bunların nereden geleceği belli değil… Erdoğan hükümetinin büyük bir ıslahat paketini uygulayacağına inanmıyorum, tahminen yanılıyorumfakat hani büyük bir değişim yapacaklar gibime gelmiyor ve böylelikle bu sorunlar devam edecek ve bu Türkiye’nin potansiyelinin altında büyümesi, yüksek genç nüfusunun potansiyelini gerçekleştirmemesi manasına geliyor. Bu da bence çok maliyetli bir şey zaten…

Erdoğan Türk iktisadını eski Ekonomi Bakanı Mehmet Şimşek ile kurtarmak istiyor. Sizce Mehmet Şimşek Türk iktisadını kurtarabilir mi?

Birincisi, sayın Mehmet Şimşek çok yetenekli, bilgili, tecrübeli bir kişi. Onun Türkiye iktisadında çok önemli bir rol oynaması tabii ki Türkiye için çok iyi olur.fakat şayet Mehmet Şimşek gelirfakat Erdoğan hâlâ arka planda iktisatla ilgili siyasetleri belirlerse, tabii ki o zaman güya Mehmet Şimşek daha çok vitrinde duruyormuş gibi bir durum olur. Şayet Mehmet Şimşek’e hakikaten yetki verilir ve onun ekonomiyi değiştirmesine izin verilirse, o zaman da soru şu: Ne kadar yetki verilecek? Neler yapabilir, örneğin IMF’ye gidebilir mi? Yoksa diğer yerden kaynak bulabilir mi? Bir diğer soru da yabancı sermayenin buna inanıp inanmayacağı. Tüm bunlar, tabii ki karşılıklarını bilemeyeceğimiz sorular. Şu anda Mehmet Şimşek ile Recep Tayyip Erdoğan arasındaki diyalogları ben bilmiyorum tabii ki ama yani Türkiye için şimdi kritik bir durumdayız. Mehmet Şimşeki onun kümesinde olan, onunla bir arada çalışan yetenekli bilgili insanların katkıda bulunması Türkiye ekonomisi için iyi olur ama bunun tek başına Türkiye’yi, Türkiye iktisadını apansızın daha sağlıklı bir çizgiye getireceğine inanmıyorum, çok daha fazla şeylere muhtaçlığımız var.

Yabancı yatırımcılar Türk ekonomisine inançlarını kaybetti, Türkiye’den ayrıldı. Erdoğan’ın yeniden güveni tesis edebilmesi, gidişatı aksine çevirmesi için ne gerekli?

Bence yabancı yatırımcılar Erdoğan konusunda nispeten affedici ve iyimserdi. Ayrıyeten Avrupa ve ABD’deki uluslararası faiz oranları çok düşüktü, bu nedenle Türkiye’deki daha yüksek getirilere gitmek için bir sebepleri vardı. Bu durum değişti, bundan ötürü uluslararası yatırımcılar artık çok daha seçici ve onları Türkiye’ye geri dönmeye ikna etmek daha da zor olacak. Bu imkansız değil, Türk iktisadının hâlâ güçlü temelleri var, ülkenin muazzam bir pozisyonu var, çok iyi eğitimli insanları var. Bundan Ötürü Türk ekonomisi için parlak bir gelecek var fakat bunun gerçekleşmesi için çok farklı bir siyaset ortamının yaratılması, çok farklı bir kurumsal ortamın oluşturulması gerekiyor. Şu anda Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın bunu yapmakla ilgilendiğinden yahut yapsa bile tam manasıyla inandırıcı olacağından çok da emin değilim.

Öte yandan Türkiye, Rusya ile turizm gibi alanlarda ekonomik işbirliğini artırdı. Erdoğan, Putin ile birlikte Akkuyu nükleer santralinin açılışını yaptılar. Erdoğan, Rus gücüne olan bağımlılığını artırmak için şuurlu bir tercih yapmış aynıi görünüyor. Rus gücüne olan bu artan bağımlılık sizce Türkiye’nin stratejik yönelimi hakkında ne manaya geliyor?

Erdoğan son 10 yılda, artan oranda otoriterleştikçe, Batı’dan uzaklaşmaya başladı. Bunun sebebi kısmen Batı basınından gelen tenkitler ve kısmen de onun hareket alanını kısıtlayan, yabancı hükümetlerden gelen baskılar. Bundan Ötürü ilkesel olarak Batı’ya, NATO’ya bağlı hissetmiyor. Ve ekonomik olarak gitgide köşeye sıkıştıkça, içeride Batı zıddı milliyetçi hisleri körüklüyor. Şu anda hem Batı, hem Rusya ile transaksiyonel, al-ver alakası var. Erdoğan’ın Rusya’nın müttefiki olma taahhüdü yok. Bazen Rusya’nın çıkarlarına karşı tavır sergiliyor, hatta Ukrayna-Rusya savaşında bile her iki tarafı da ustalıkla yönetim ettiğini görüyoruz. Bence tüm bunlar, jeopolitik bağlamda görülmeli, Erdoğan her iki güç merkeziyle ilgilerini, transaksiyonel bir yaklaşımla yönetim edebileceğini düşünüyor. Ve onun önemli bir kaynak ihtiyacı var. Bu nedenle Rus gücü, Rus turizmi ve Rusya ile daha yakın ilişkiler ona muazzam fırsatlar sağlıyor. Zira Batılı yabancı yatırımcılar, artık daha seçici ve daha az istekli. Bundan Ötürü Rusya’nın parası ve bazen Körfez ülkelerinin parası onun muhtaçlıklarını karşıladı. Bence Erdoğan bu transaksiyonel yaklaşımını sürdürecek. Putin’in müttefiki olacağını sanmıyorum. Hem Rusya hem de Ukrayna ile çalışmaya devam edecek, zira bunun kendisinin ve Türkiye’nin çıkarına olduğunu düşünüyor.fakat benzer vakitte, tekrar bunun kendi çıkarına olacağını düşünmesi halinde, ABD ile de yakınlaşma olacağı ihtimalini de dışlamıyorum.

Son bir soru: Erdoğan’ın Türkiye’nin global sahnedeki rolünü hem ekonomik hem de jeopolitik olarak ne ölçüde geri dönülmez bir şekilde değiştirdiğini düşünüyorsunuz?

Bu olağanüstü bir soru ve ben bu sorunun cevabını bilmiyorum. Türk kurumlarını temelden dönüştürdü, demokrasiyi zayıflattıfakat vakitte daha evvelki, daha laik rejimler altında, seslerini duyuramadıklarını düşünen daha taşralı, dindar, muhafazakâr ve daha az eğitimli kimi toplum kısımlarını güçlendirdi. Ülkedeki siyasi dinamikleri değiştirdi, aslında Türkiye’de askeri diktatörlükler ve laik hükümetler devirlerinde de çok zayıf olan medya özgürlüğünün daha da kısıtlanmasına yol açtı. Türkiye’deki güvenlik kurumlarında değişime yol açtı. Son 15 yılda yaratılan büyük zaafiyetler varfakat ben hâlâ Türk demokrasisinin ayakta kalacağı konusunda umutluyum. Önümüzdeki beş yılın ne manaya geleceğini hepimiz göreceğiz. Türkiye’nin uluslararası alanda oynayacağı rol ise elbette demokratik yapısıyla temas. Bu aynı vakitte, aslında Erdoğan’ın kendisinin cesurca başlattığı lakin sona ermesinin akabinde takındığı daha milliyetçi duruşla da ilgili. Türkiye son 10 yılda daha milliyetçi bir ülke oldu ve bu dış siyasetini da etkileyecektir. Türkiye’de milliyetçilik duygusu ve yabancı güçlere, bilhassa de Batı’ya karşı duyulan kuşku endemik hale geldi. Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın yeniden seçilmesinde bununda  tesirli olduğunu gördük. Tüm bunlar Türk dış siyasetini ve Türkiye’nin bölgedeki rolünü etkileyecektir. Ne ölçüde geri dönülmez sonuçlar doğuracağını ise bekleyip göreceğiz.