Prof. Dr. Okan Tüysüz, TBMM Sarsıntı Kurulu’nda konuştu: Marmara zelzelesi olursa asrın değil ülkenin felaketi olur

TBMM Zelzele Araştırma Komisyonu’nda konuşan Jeoloji Mühendisleri Odası Sarsıntı Müşavere Kurulu Başkanı Prof. Dr. Okan Tüysüz, “Bugün 24 il, 110 ilçe canlı fay üzerinde yer almaktadır. Bunların bir kısmında yakın, bir kısmında uzun devirde sarsıntı olma olasılıkları vardır. Biz Jeoloji Mühendisleri Odası Sarsıntı Müracaat Kurulu olarak, 18 ile bu hususta uyarıcı raporlar gönderdikmaalesef bir adedinden dâhi ‘Ne diyorsunuz siz?’ diye geri dönüş olmamıştır. Marmara zelzelesi bekliyoruz şu anda ve Marmara sarsıntısı olursa asrın değil ülkenin felaketi olur. Çok fazla tekrarlamak istemiyorum ama Marmara, sarsıntıya hazır değildir” dedi.

TBMM Zelzele Araştırma Kurulu bugünkü toplantısında yer bilimci Prof. Dr. Naci Görür ile TMMOB Jeofizik Mühendisleri Odası, Jeoloji Mühendisleri Odası ve Mimarlar Odası temsilcilerini dinledi. Jeoloji Mühendisleri Odası Zelzele Müracaat Kurulu Başkanı Prof. Dr. Okan Tüysüz şunları söyledi:

“Türkiye’de 5,5’ten büyük sarsıntı üretebilecek 485 tane bilinen canlı fay var”

“Deprem doğal bir olayfakat biz bu zelzeleden önemli hasarlar alıyoruz. Bu hasar almamızın temel nedenlerinden bir tanesi Türkiye’nin doğal yapısıfakat ikincisi de bizim bir türlü uzun yıllardır zelzeleye hazır bir toplum hâline gelememiş olmamız. Türkiye’de 5,5’ten büyük zelzele üretebilecek 485 tane bilinen canlı fay var. Yani bu şu demek: Geçmişte zelzele üretmiş, gelecekte de üretme potansiyeli olan faylar ve bu fayların biz fakat yarısını gereğince araştırdık. Bir fayın karakterini gereğince anlayabilmek için üzerinde paleosismalojik çalışmaların yapılması gerekiyor. Bildiğim kadarıyla 250 civarında fayı çalışmış bulunuyoruz, başkaları üzerinde herhangi bir çalışma şu ana kadar ne MTA tarafından ne üniversiteler tarafından yapılmadı. Diğer yandan denizlerde faylarımız var, bunların hepsini ayrıntılı bilmiyoruz.

“Geçtiğimiz bu yüz on yılda 130 bin civarında yalnızca can kaybımız var”

Ayrıca yüzeyde yapılan çalışmalarda da tahminen önümüzdeki yıllarda yeni faylar ortaya çıkacak zira 2013’te devreye giren bu haritanın öncesinde bir evvelkiyle yenisi arasında 200 tane fay farkı var. Yani faylar çalıştıkça ortaya çıkıyor ve daha artıyorlar, artacaklar. Aşağı yukarı dört beş yılda bir sarsıntı oluyor. Tarihlere baktığımız zaman 7’nin üzerinde çok sayıda zelzele yaşamış bir ülkeyiz.

Son yaşadığımız zelzelede 50 binden fazla can kaybı oldu. 1939 Erzincan’da 32 bin 968 can kaybımız var bunun gerisinden Gölcük Kocaeli zelzelesi geliyor ve geriye baktığımız zaman geçtiğimiz bu yüz on yılda 130 bin civarında yalnızca can kaybımız var. ‘Peki, biz bu zelzeleleri bilemiyor muyduk da hazırlanamadık?’ derseniz, maalesef, bilerek biz bu kayıpları verdik. 17 Ağustos Gölcük ve 12 Kasım Düzce zelzelelerinin olacağı 1980’li yıllardan itibaren biliniyordu, bilimsel yayınlarla ortaya konulmuştu. Yalnızca geçmişteki zelzelelerin sıralamasına bakan kişi bile bu sıranın nereye geldiğini açık bir biçimde görür.

“Marmara sarsıntısı olursa asrın değil ülkenin felaketi olur”

İl risk azaltma planları var, bunlar geçtiğimiz yıl tamamlandı. Bunların hepsinde hangi vilayetlerin sarsıntı tehlikesi olduğu açık ve net bir biçimde ortaya konulmuştur. Bugün 24 il, 110 ilçe canlı fay üzerinde yer almaktadır. Bunların bir kısmında yakın, bir kısmında uzun periyotta sarsıntı olma olasılıkları vardır. Biz Jeoloji Mühendisleri Odası Sarsıntı Müracaat Kurulu olarak, 18 ile bu bahiste uyarıcı raporlar gönderdikmaalesef bir adedinden dâhi ‘Ne diyorsunuz siz?’ diye geri dönüş olmamıştır. Marmara sarsıntısı bekliyoruz şu anda ve Marmara zelzelesi olursa asrın değil ülkenin felaketi olur. Çok fazla tekrarlamak istemiyorumfakat Marmara, zelzeleye hazır değildir. Geleceğe yönelik projeksiyonlara bakıldığında; İstanbul, dünyanın 6’ncı sırada tehlike altındaki kentidir. Bu tehlikenin en temel nedenlerinden bir tanesi de gelir dağılımındaki ve kişi başına düşen gelirdeki risktir. Bu açıdan Türkiye birtakım kentler benzeri örneğin Taipei gibi, Tokyo, Seul benzeri, buralar çok önemli bir risk altındadır. İzmir biraz daha az olmak üzere yeniden bir risk altındadır. Can ve mal kayıpları açısından da çok önemli, parlak bir noktada olduğumuzu söyleyemeyiz.

“Bir daha biz imar ve af sözlerini yan yana getirmeyeceğiz, bunu getirirsek de sonuçlarına katlanacağız”

Yapı kontrol düzeneğinin imar izin süreçlerinin gereğince denetlenmediğini, metoduna uygun denetlenmediğini gördük ve buna ağır cezalar getirilmesi gerektiği kanaati ortaya çıktı. 1948’den günümüze 23 kez direkt yahut dolaylı imar affı çıkartıldı ve bu zelzeleler bize şunu gösterdi: Bir daha biz imar ve af sözlerini yan yana getirmeyeceğiz, bunu getirirsek de sonuçlarına katlanacağız. Risk ögesini azaltmak için tehlike altındaki bölgelerde nüfus artışına müsaade etmememiz lazım. Bugün İstanbul’un nüfusu daima artıyor ve artması için âdeta teşvik ediliyor. Bundan Ötürü geçmişte 10 milyon olan nüfus tehlike altındaydı, bugün 20 milyon nüfus tehlike altında. Bundan Ötürü buradaki nüfusun artmaması için gerekli ne varsa yapmamız gerekiyor. Nüfusun şekilde, tehlikesi yüksek kentlere yığılmasını önlememiz lazım, yerleşim yoğunluğunu azaltmamız lazım. Sanayi ve çok önemli yapıları sarsıntı tehlike bölgelerinden uzaklaştırmamız, uzaklaşmaları yönünde teşvik etmemiz lazım. Canlı fay risklerini dikkate alarak fay üzerinde mevcut yerleşimin sınırlanması yahut zamanla kaldırılmasını sağlamamız lazım. Bu bahiste neler yapılması gerektiği konusunda da fay maddesine bağlı seksen sayfalık bir yönetmelik hazırlandı bu yönetmelikte hazırdır, tartışmaya açıktır.

“Çok sayıda yol haritası varfakat o yola bir türlü biz adım atamadık”

Ne yapacağımız, riski nasıl azaltacağımız konusunda yol haritaları belli, çok sayıda yol haritası varo yola bir türlü biz adım atamadık. 2000’de Ulusal Sarsıntı Kurulu kuruldu, 2007’de kapatıldı. 2002’de Sarsıntı Ziyanlarının Azaltılması ve Ulusal Strateji Raporu yayınladılar. Bunun gereklerini çok büyük ölçüde yerine getirmedik. 2004’te Sarsıntı Şurası yapıldı, konusunda uzman 309 kişi katıldı ve bu Sarsıntı Şurası kararlarının bir yıl içerisinde bitirilmesi hedeflenmişti. Benim bildiğim kadarıyla 7 tane komisyon kuruldu. Her komisyon kendi ismine birkaç cilt rapor yayınladılar fakat bunların yalnızca az bir kısmı uygulama ya geçebildi. Bu sarsıntı şûrası yapılalı on dokuz yıl oldu. Bunlar uygulamaya konulsaydı bugün afetle mücadelede çok daha farklı bir noktada olacaktık.

“Olası bir sarsıntıda ağır hasar alacak yahut yıkılacak 90 bin binadan bahsediyoruz”

Arkasından da İstanbul için Sarsıntı Master Planı hazırlandı. 2003 yılında üniversitelerin iştirakiyle ortaya konan bir rapordu. Lakin, bugün, İstanbul’da yıkılma aşamasında olan, mümkün bir sarsıntıda ağır hasar alacak yahut yıkılacak 90 bin binadan bahsediyoruz. Bu Zelzele Master Planı’nın gereklerini yapsaydık bu 90 binden söz ediyor olmazdık. Artık, her ilçede, her sokakta nerede tsunami olacağına, nerede hangi binaların yıkılacağına kadar çalışıldıo yıkılan binalara çok fazla bir şey maalesef yapılamadı. 2012-2023 Ulusal Zelzele Stratejisi Eylem Planımız vardı. Burada tekrar komisyonlar oluşturuldu. Maalesef burada önerilen eylem planı da şimdi yerine getirilmedi. Birtakım kalemlerde yüzde 10’larda gerçekleşti, kimi kalemlerde yüzde 50-60’lara varan gerçekleşme oranları var2023 yılı Ulusal Sarsıntı Stratejisi Eylem Planı’nın bitmesi gereken bir yıldı, 2023’ün yarısını bitirmiş durumdayız.

“Afet ziyanlarının azaltılması yönünde bir siyasete geçmediğimiz surece biz bu kurullarda daha çok konuşuruz”

Siyasi kararlılık olmadığı surece yahut kâfi olmadığı surece yara sarma değil, afet ziyanlarının azaltılması yönünde bir siyasete geçmediğimiz surece biz bu komitelerde daha çok konuşuruz. Türkiye’nin zelzele riski altında olan yerleri muhakkaktır, buralarda derhâl tedbirlere başlanmalıdır; Marmara Bölgesi, Bingöl-Yedisu bunların başında gelmektedir. Çalışmalarda Marmara Bölgesi’ne öncelik verilmelidir. İstanbul’da 90 bin binanın zayıf olduğu, bunların güçlendirilmesinin yahut dönüşümünün yapılması gerektiği ifade edilmektedir. Bunun en kısa vakitte hazırlanması gerektiği kanaatindeyim.”