Prof. Kaymak: Kıbrıs’ta zaman Türk tarafının lehine işliyor

Kıbrıs’ta iki toplum önderiyle de görüşmeler yapan Prof. Erol Kaymak, DW’ye verdiği özel röportajda, Kıbrıs problemine tahlil konusunda tarafların tavrına dair çok önemli açıklamalar yaptı.

DW: Sayın Profesör Kaymak, birkaç gün önce Kıbrıs’taydınız. Siz, Kıbrıs sorunu konusunda bir uzmansınız. Geçmişte Kıbrıslı Türk müzakere grubuna danışmanlık yaptınız ve geçen hafta Kıbrıs Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Nikos Hristodulidis, Kıbrıslı Türklerin lideri Ersin Tatar ve Kıbrıs’taki Birleşmiş Milletler (BM) Misyonu ile görüşmeler yaptınız. Bu Pile’deki olaydan yalnızca birkaç hafta sonraydı. Gerginlik ne kadar ciddiydi?

Prof. Erol Kaymak: En son olay, karma bir köy olan Pile’de meydana geldi. Türk tarafı, kuzeyden BM Ara Bölgesi’ne uzanan karma köye bir yol inşa etmek istiyor. Uyuşmazlık var ama görünüşe göre her iki taraf da farklılıklarını aşmış görünüyor yahut aşmaya çok yakınlar. Şu anda ben bu türlü anlıyorum. Pile’deki olay, diğer tüm hususları rayından çıkarma ve hatta domine etme potansiyeline sahipti lakin şimdi Kıbrıs’ta Ara Bölge’deki tansiyona odaklanmak yerine yeniden New York’taki BM Genel Kurulu kapsamında gerçekleşen toplantılara odaklanıyoruz.

Sayın Hristodulidis ile Lefkoşa’da görüştükten sonra edindiğiniz izlenimler neler oldu?

Kıbrıs Rum tarafı, temele dair müzakerelerin bir an önce yeniden başlaması konusunda istekli. İkili seviyede Türk-Yunan yakınlaşması bağlamında bunun mümkün olduğunu düşünüyorlar. Lakin elbette işin bir de Avrupa Birliği (AB) boyutu var. AB, Türkiye’ye gözden geçirilmiş bir ilgi, potansiyel olarak güncellenmiş bir Gümrük Birliği, bir “pozitif gündem” öneriyor. Bu çerçevede Kıbrıs Rum hükümeti, AB üyesi olarak pozisyonunu güçlendirmeyi umuyor. Anladığım kadarıyla da Fransızlara, Almanlara ve AB’deki muhataplarına, AB ile Türkiye arasında genel bir muahedeye varılmasını kolaylaştırmak maksadıyla kimi kilit hususlarda esnek davranmaya hazır olduklarını iletmek istiyorlar yahut iletmiş durumdalar. Kıbrıs Rum Cumhurbaşkanı, Türkiye’nin er yahut geç, bir şekilde karşılık vereceğini umuyor.

Hristodulidis bize ve kamuoyuna yaptığı açıklamada, BM Genel Sekreteri ve Kıbrıslı Türk lider Ersin Tatar ile üçlü bir toplantı yapmayı umduğunu şahsen Genel Sekreter’e aktardığını söyledi. Müzakere tabanını belirlemek üzere Kıbrıs’a bir Özel Temsilci atanması konusunda anlaşacaklarını umuyor. Şayet bu başarılı olursa bir sonraki adım, Kıbrıs’ta toplumlar arası müzakerelerin yeniden başlaması için gerekli taban üzerinde bir muahedeye varılması amacıyla Özel Danışman atamak olacaktır. Kıbrıslı Rumlar açısından bu, federasyon temelinde ve sıfırdan başlamak yerine tarafların 2017 Crans-Montana Doruğu’nda vardıkları tüm yakınlaşmalar temelinde olacaktır. Kıbrıs Rum tarafının geçmişteki, Sayın Papadopulos’un pozisyonu veto olarak nitelendirilebilirken, şu anda Hristodulidis’in yaklaşımı olumlu bir strateji, daha çok kazan-kazan durumu olarak lanse ediliyor. Şu anda kullanılan lisan bu.

Böyle bir müzakere sırasında “esneklik” ne manaya gelebilir?

Sanırım (Kıbrıs Rum tarafı) esneklik konusunun AB’nin, Türk hükümetiyle yahut direkt Erdoğan’la yapacağı görüşmelere yardımcı olacağını ve bir mutabakata varılmasını kolaylaştıracağını savunuyor.

Bu “esneklik” Ankara açısından ne manaya geliyor?

Gümrük Birliği uzun bir müddettir devam ediyor. Türkiye’nin, revize edilmiş bir Gümrük Birliği çerçevesinde limanlarını açmayı teklif ettiği bir senaryo düşünülebilir. Bu türlü bir şeyi öngörebilirsiniz. Kıbrıs Rum tarafı için bu, tanınma ve ikili ilişkiler yönünde somut bir adım olacaktır. Lakin Türkiye’nin, Kıbrıs Türk tarafının siyasi boyutta intibakı olmadan bu türlü bir şeye girişmesi pek mümkün değil. Şu anda Kıbrıs Rum liderliği federal bir çerçeve içerisinde siyasi eşitlikten yanadır. Bu, Kıbrıs Rum liderliğinin aradığı bir “quid pro quo” (Editörün notu: karşılıklı adım atma, al-ver) gibi görünmektedir. Lakin Türk tarafı, federasyon fikrinden uzaklaşmış durumda. Türk tarafının dediği olursa, bu anlaşma muhtemelen federasyon temelinde olmayacaktır.

“Federasyon iki eşit taraf arasında olmak zorunda değil”

Ersin Tatar ve Erdoğan arasında şimdi nasıl bir bağlantı var? Kıbrıs meselesine nasıl yaklaşıyorlar?

Ne kadar görüş ayrılığı olduğu tam olarak belli değil. Türkiye’nin U dönüşü yaparak, Kıbrıs Türk idaresinin AB ve BM İyi Niyet Misyonu ile federal bir model çerçevesinde bağ kurmaya hazır olduğu sinyalini verebileceği yönünde bir beklenti var. Her ne kadar Türkiye’nin, Kıbrıs Türk liderliğinden daha fazla esneklik isteyebileceğine dair pek çok spekülasyon olsa da şimdi bunun yalnızca söylentilerden ibaret olduğunu düşünüyorum. Kıbrıs Türk yönetimi, iki devletli tahlilin müzakereler için bir ön şart olduğunu söylemiyor, lakin hükümran eşitlik konusunun, müzakerelerin temeli olduğuna atıfta bulunuyor. 

Ersin Tatar için yeni bir müzakere tipinin temeli ne olabilir?

Egemen eşitlik terimiyle ilgili belirsizlik tam da burada ortaya çıkıyor. Uluslararası planda eşitlik ve iki devlet manasını taşıyor. Yani iç egemenliğin tersine bir dış egemenlik. Bu da Kıbrıs Rum tarafı açısından müzakerelere taban oluşturmak için kavramsal seviyede uygun değil. Kıbrıs Türk tarafı yalnızca bir azınlık değil, Kıbrıs Cumhuriyeti’nin bir ortağı olduğuna inanıyor. Öte yandan federasyon, kesinlikle iki eşit taraf arasında olmak zorunda değildir.

Kıbrıs sorunu çoğu zaman karmaşık olmuştur, zira bir yandan her iki tarafın siyasi eşitliğinden bahsederken diğer yandan da zaman zaman çoğunlukçu unsurların hâkim olduğu bir demokrasiden bahsediyoruz. Bundan Ötürü bu durum, müzakereleri zorlaştırmaktadır. Crans-Montana’da siyasi eşitlikle ilgili birçok mesele tahlile kavuşturulmuştu ve Hristodulidis bu yakınlaşmaların hiçbirini boşa çıkarmayacağının sözünü veriyor. Kendisinden evvelkilerin başarısız olduğu bu sorunu yeniden kendisinin çözebileceğini düşünüyor. Yolun sonunda elbette bir referandum olacaktır. Kıbrıs Rum siyasi yapısı, 2004 ve Crans-Montana tecrübeleri göz önüne alındığında, referandumdan “evet” çıkması konusunda pek emniyetli değil. Hristodulidis şu anda kararlı olduğu izlenimini veriyor. Lakin bu, beni Türkiye’nin kelamlı vaatlerin yetersiz olduğu tarafındaki tavrına geri götürüyor. Kıbrıs Türk tarafının, hükümran eşitlik konusunda ısrarcı olacağını söyleyebilirim ki, bu da Kıbrıs Rum tarafınca müzakere edilmeyecek bir şeydir. Bu nedenle yakın vadede ortak müzakere yeri bulunabileceği konusunda çok da optimist değilim.

“AB Kıbrıs meselesinin çözülmesini istemiyor”

Kıbrıs sıkıntısının çözülmesini daha fazla kim istiyor?

Rahatsız edici bir gerçek AB’nin, Türkiye’nin üyelik müzakerelerini kolaylaştıracağı için Kıbrıs probleminin tahlile kavuşmasını istemediğidir. Angela Merkel’in, Türkiye’ye tam üyelik yerine “imtiyazlı ortaklık” teklif edildiğini açıklamasından bu yana taraflar arasındaki alakalarda bir sorun var. Tabii ki Türkiye’nin demokratik gerilemesi de gelinen noktada hisse sahibi oldu. Öte yandan AB’de genel olarak genişleme konusunda fazla bir heves de yok. Buna ek olarak, Kıbrıs Rum tarafı açısından anlaşma olmamasının en iyi alternatifi, statükonun tahlile tercih edilmesidir. Lakin Kıbrıslı Türkler arasında bile, Kıbrıs’ta 2004 referandumunda formüle edildiği formuyla bir tahlil isteyenler (Editörün notu: Yüzde 65 ‘evet’) ile federal bir tahlile temelden karşı olanlar arasında çok önemli bir bölünme var. Bölgesel ve potansiyel olarak jeopolitik bir aktör olan Türkiye’de Kıbrıs meselesine, en azından AB’nin görmek istediği şekilde, stratejik olarak daha az odaklanılmaktadır. Günün sonunda Hristodulidis bize bir tahlil istediğini ve bunu başaracağını söylüyor. Lakin ben o kadar optimist değilim, çünkü köprünün altından çok sular aktı.

Bu 50 yıllık bir sorun. Çeşitli dönüm noktaları oldu: Örneğin 2004 Annan Planı ve 2017 Crans-Montana kapsamlı tahlil teklifleri sunuldu. Lakin Akıncı’yı geri getirseniz bile “Tamam, bunu tekrar yapalım” diyecek bir Kıbrıslı Türk lider bulmak halihazırda çok zor görünüyor. Bu yüzden bir ön mutabakatın gerekli olduğunu düşünüyorum. Evlilik öncesi nişan yahut düğün öncesi nikâh gibi. Karşılaştığımız ikilem de bu. Evvelki müzakere tiplerinde, isteksiz olan ve geri çekilen Kıbrıs Rum tarafıydı. Şu Anda de Kıbrıs Türk tarafı, federal devlet fikrinden uzaklaştı. Fakat zaman Türk tarafının lehine işliyor, çünkü bu süreç uzadıkça federal bir tahlilin inandırıcılığı azalıyor ve bu nedenle alternatif modeller tartışılıyor.

Yunanistan, Türkiye ile olan ikili problemlerini çözmek için Kıbrıs problemini feda edebilir mi?

Bence Yunanistan, Kıbrıs meselesini görmezden gelebilir ve Kıbrıs’la arasına mümkün olduğunca uzaklık koyabilir. Hristodulidis’in, Kıbrıs müzakerelerini sonuçlandırmak konusunda samimi olduğunu söylerken, uluslararası toplumun Kıbrıs’ın bölünmüşlüğünü fiili bir gerçeklik olarak kabul etmeye giderek daha istekli olduğunu da anladığı izlenimini edindim. Şayet bölünmüşlüğün fiili bir gerçeklik olduğunu kabul ederseniz, bir sonraki soru bunu nasıl normalleştireceğinizdir. Zaman yeniden Türkiye’nin lehine işliyor.

Prof. Dr. Erol Kaymak, Kuzey Kıbrıs’ta yaşayan ve Kıbrıs sorunu üzerinde kapsamlı çalışmalar yürüten bir akademisyen. Bugün çalışmalarını Alman Bilim ve Siyaset Vakfı (Stiftung Wissenschaft und Politik) bünyesinde sürdüren Kaymak, Kıbrıs ve Doğu Akdeniz Koridorları’nda sistemsiz göç konusuna odaklanmaktadır. Toplumlar arası müzakerelerde Kıbrıs Türk tarafının danışmanı olarak da görev yapmıştır.