Prof. Seyfettin Gürsel: Ülkede erken sanayisizleşme yaşanıyor

OLCAY BÜYÜKTAŞ

Tarımsal üretimin ağır olduğu periyotlarda tam istihdam diyebileceğimiz toplumdan erken sanayisizleşmeye varan ülkede, beşeri sermayenin yapısı, gelişimi, işgücü piyasasısının ne zaman ortaya çıktığı, göçün istihdama tesirini tarihî süreç içinde aktaran Prof. Dr. Seyfettin Gürsel’in istihdam piyasasının nasıl bir gelişim gösterdiği, tarımda makineleşmenin artılara ve eksilerine, toplumu nasıl bir üretim sürecinden geçtiğine ilişkin değerlendirmeleri şöyle:

Genç cumhuriyet perişan bir ekonomi devraldı

Yeni kurulmuş cumhuriyet vilayetle bir sıfat yakıştırmak gerekirse hayli geri bir ekonomi devraldı. Hatta perişan bir ekonomi devraldığını bile söyleyebiliriz. Neden bu türlü diyorum? Bir defa birincisi nüfus… Çalışabilir nüfusun yüzde 80’i, hatta biraz daha fazlası tarımda. Tarımda ama tarımda da küçük, kendini lakin geçindiren aile çiftlikleri var yahut kısmen lakin ticari pazara yönelik üretim de yapan küçük orta büyüklükte çiftlikler var bunlar da sayılı. Tarım mekanize olmamış, traktör sayısı yani tek tek saysanız sayabilirsiniz o kadar az. Diğer tarım aletleri de o denli. Yani teknoloji, tarım teknolojisi son derece ilkel teknoloji. Kentler, kent gibi değil. Kimi kentlerde kısmen bir nüfus var ama bu kentler hani İstanbul’u dışarıda tutarsak aslında bir kasaba büyüklüğünde. Yani tarım dışında imalat sanayi diyebileceğimiz bir imalat yok.
Sanayi tesisi diyebileceğimiz tesis sayısı son derece az ve çok küçük. Kısmen 19. Yüzyılın sonunda dokumacılıkta bir gelişme oldu. Kumaş dokuma vesair sanayindefakat sonuçta görüntü bu…

Cumhuriyetin kurulduğu yıllarda nasıl bir beşeri sermaye vardı?

Beşeri sermaye konusuna gelince, ilk nüfus sayımı 1927. Bundan Ötürü 1922 ve 23’te de ne kadar nüfus vardı tam bilmiyoruzkabaca 27’de 14 milyon olduğunu kabul edersek cumhuriyet kurulduğunda da 13 milyon filandı. Ve bu 1914’teki Osmanlı döneminde bugünkü Türkiye Cumhuriyeti’nin sonlarına tekabül eden alandaki nüfusun hayli altında bir nüfus…

Büyük bir nüfus kaybı söz konusu. Bir defa Birinci Dünya savaşında çok önemli bir kayıp yaşandı. Akabinde kurtuluş savaşında insani kayıp var. Beşeri sermaye açısından daha çok önemli bir sonuç olarak şunu söyleyebiliriz. Aşağı yukarı 1 milyon 200 bin Ermeni nüfus yaşıyordu 1914’te. Bir buçuk milyon Rum nüfus vardı. Ermeni nüfus birkaç yüz bin ya kaldı ya kalmadı. 1922’ye geldiğimizde nüfus mübadelesi yapıldı Yunanistan’la. İstanbul’daki 1,5 milyon ve Bozcaada ve Gökçeada’daki küçük Rum köyleri hariç bütün Rum nüfus Yunanistan’a gitti. Yaklaşık bir küsur milyon bir buçuk milyona yakınfakat bize Yunanistan’dan yalnızca 500 bin kişi geldi. Bu miktar olarak da büyük bir kayıp.fakat şunu da vurgulamakta fayda var, yine Osmanlı istatistiklerinin gösterdiği aynıi bu Ermeni ve Rum nüfusta okur müelliflik ve profesyonel meslekler, eğitim seviyesi Türk müslüman nüfusa göre daha yüksekti. Yani bir de oradan networkler gitti. Yani bunlar zanaatkârdı, tüccardı, vesaireydi. Bundan Ötürü uzun lafın kısası, Cumhuriyet ilan edildiğinde son derece geri, yüzde 80’den fazlası tarımda olduğu tarımda mekanizasyonun, makineleşmenin olmadığı ilkel formüllerle tarım yapıldığı, kentlerde endüstrinin olmadığı, bundan ibaret bir ekonomi devraldı Cumhuriyet.

Çok farklı ekonomik sistemler deneyimlendi

100 yıllık bir şeyden bahsediyoruz. Bu 100 yıl içinde biz çok farklı ekonomik sistemler deneyimledik. Bunların bir kısmı hele ilk yıllarda kısaca söyleyeceğim bugünkü genç ve orta neslin hatta benim jenerasyonumda hiç yaşanmayan sistemler hatta genç jenerasyonların hayal bile edemeyeceği ekonomik sistemler, kurallar, dünyalar vardı.
Bir defa 1929’a kadar ekonomik sistem bizim Osmanlı’da ne geçerliyse oydu. Dışı açık gümrük, vergileri son derece düşük, ihracat- ithalat serbestisi var. Sermaye akımları serbestisi var. Döviz serbestisi var. Türk lirası serbest piyasada bedeli belirleniyor. Döviz – kur şu anda bugünkü çokbir sistemfakat kurucu takım bundan hiç mutlu değildi. Bu Lozan antlaşmasının bu bir kesimiydi. Zira orada çok ısrar edildi. Karşı taraf sistem bozulsun istemedi. Bizim taraf da lakin 5 yıllığına bunu kabul etti. Hatta o devirde o kadar enteresan bir düzen vardı ki bugün tahminen hayal edilmesi bile zor. Merkez bankası yoktu zira. Biz aşağı yukarı 7 yıl merkez bankası olmadan yaşadık. Nasıl oldu? Bir para var mı var. Osmanlı’dan kalma banknotlar tabi ki sabit oldu. Kaç para ise onlara, bin Türk lirası diyelim cumhuriyet sembolleri konuldu. Biz 1920’lerde para arzını resen yönetim eden bir sistemde yaşadık.
Bunu bugün hayal bile etmesi mümkün değil.
Peki bu sistemden kurucu ekip niçin mutlu değil, zira bu bu kadar gümrük vergilerinin çok düşük olduğu dışı açık iktisatta Türkiye’nin sanayileşemeyeceğini düşünüyorlardı. Zira almış başını gitmiş Avrupa’da sanayi bir seviyeye gelmiş, rekabet etmeniz mümkün değil. Onun için iç pazarı muhafazamız lazım.
Dolayısıyla 5 yıl dolar dolmaz, 1929’da hükümet çok önemli gümrük vergilerini arttırdı. Yeni bir sisteme geçti. İç piyasayı muhafaza altına aldı. Ve Merkez Bankası kuruldu. Sermaye giriş çıkışları serbestisi son buldu.

Merkez Bankası’nın sabit kur rejimine geçtik. Merkez Bankası da bundan sorumlu kurum olarak devam etti. Şu Anda bu yepisyeni bir sistemdi o dönem ve yarım yüzyıl sürdü. Bu sistem 1980’lere kadar sürdü.

Sanayi yok, fiyatlı personellik yok

Yüzde sekseni köylülerden oluşan bir toplumda işsizlik tabii ki gündemde değil zira çalışıyorlar. Ha ne kadar kazanıyorlar, nasıl geçiniyorlar farklı bir husus. Oraya geleceğim zira 1930’larda büyük bir şok yaşandı. Bunu da bugünkü jenerasyon bilmez. Hayal de edemez.
O zaman kentlerde de aslında sanayi yok, yani fiyatlı personellik de yok yahut çok çok az. O periyotlar 100 binden daha az olduğu tahmin ediliyor fiyatlı işçiliğin. Bundan Ötürü işsizlik çok uzun süre 1950’lere kadar hiçbir zaman aslında iktisadın gündeminde olmadı. Tabii diğer şeyler oldu. 1950’lilerden itibaren aslında Türkiye ekonomisi hem endüstrileşmeye hem modernizasyona başlıyor. Daha önce başladı ama çok sonluydu. Esas çok önemli genç nesillerin da bilmesi gereken Cumhuriyet iktisat tarihinde 1930’lu yıllardır. 1933 dahil 30-33…
Şimdi bizimkiler, 1929’da hükümet ekonomiyi kapatmaya karar verdi. Esasen Merkez Bankası da kuruldufakat bağımsız falan değil tabi hükümete bağlı. Yani faizi de hükümet belirliyor kur esasen sabit. Tabii, bundan ötürü bir dışa kapalı komuta ekonomisine girdik. Yeni gümrük tarifeleri oluşturuldu ama aradan birkaç hafta geçti. Amerika Birleşik Devletleri’nde kıyamet koptu, Borsa çöktü New York borsası ve gelişmiş ülkeler çok önemli bir depresyona girdiler. O meşhur büyük buhran dediğimiz olay patlak verdi.

Yoksullaşma unutulmadı

O yıllar hayal edilemeyecek deflasyon dönemi aynı vakitte. Deflasyon ne demek, fiyat düzeyi mutlak olarak düşüyor. Yani şöyle örnek vereyim, ekmek 10 TL aradan 3-5 ay geçiyor, ekmek 9 TL oluyor sonra 8 TL oluyor sonra 7 TL ya da buğdayın kilosu 5 TL. Bir bakıyorsunuz bir yıl sonra 2 buçuk lira.
Şimdi bu tabii bize de yansıdı. Neden yansıdı? Uluslararası tarım fiyatları bizim tarım fiyatlarını etkiledi o kadar. Arpa, buğday vs. aşağı yukarı bir yıla hatta bir buçuk yılı içinde yarıya düştü. Şu Anda tabi o küçük, orta hatta büyük piyasaya, pazara ürün satan çiftçiler ki unutmayın nüfusun yüzde sekseninden bahsediyoruz. Muazzam bir fakirleşme içine girdiler, gelir kaybına girdiler. Ve bunun tesirleri daha sonra görülecektir. Bunu unutmadılar.

Memur ve fiyatlı altın çağını yaşadı

Bu ortada o dönem az sayıdaki fiyatlı çalışan ve memurlarda bir altın çağı yaşandı adeta. Neden neden altın çağı yaşandı? Memur maaş olarak 100 TL alıyorsa deflasyon oldu. Ekmek fiyatı düşüyor diye indirir misiniz maaşı, tabii ki indirmezsiniz bundan ötürü gerçek olarak çok önemli ücret artışları oldu. Bunu özel dal de tam ne olduğunu anlayamadığı için çok geç karşılık verdi. Burada hani az sayıdaki fiyatlı emekçi de yararlandı.
Tabii o yılları bir çeşit altın çağı olarak hafızalarına kaydettiler bunu bunu. Bunun da bilinmesinde fayda var. Bir daha zati hiç bu türlü bir dönem yaşanmadı.
1950’lerde sahiden yaşanan çok önemli bir dönüşümdür. Endüstrileşme daha önce başladı zira 1930’da efendim iç pazar korundu, gümrük vergileri yükseldi, kıymetin hükümeti umdu ki artık özel teşebbüs yatırım yapacak, fabrikalar kuracak, içeride üretim yapılacak, bakıyorlar ki bir şey olduğu yok. Neden yok? Zira birikimleri yok, sermayeleri yok. Daha evvelce bir sermaye birikimi olmamış. Yani ticarette de gereğince sermaye birikimi olmamış. Birikim vardı daha çok azınlıklardafakat azınlıklar gidince…

Planlı kalkınma ile tanıştılar

Şimdik bu türlü olunca ne yapalım diyorlar. 1930’da Sovyetler süratli endüstrileşmeye geçmiş. Planlar yapıyorlar. Planlı kalkınma, endüstrileşme bizimkilerin de dikkatini çekiyor. 1932’de Cumhur reisi Mustafa Kemal Atatürk, Başbakan İsmet Bey’i maliye bakanıyla birlikte Moskova’ya yolluyor. ‘Bak bakalım orada ne yapıyorlar? Bize oradan bir şey fayda olur mu’ diye. Uzatmayalım, anlaşma yapılıyor. Sovyetler Birliği hem kredi veriyor, hem teknisyenler yolluyor. Uzun lafın kasası devlet eliyle endüstrileşmenin tohumları, daha doğrusu ilk adımı 1932’de bu ziyaretle yapılıyor ve 34’te de biz bunlara daha sonra kamu iktisadi teşebbüsleri dedik KİT’lerin kuruluşu başlıyor.
Bugün bile hatırlar, hatta tahminen genç jenerasyonlar bile bilir Sümerbank basmaları dokumada, sonra şeker fabrikalarının kurulması vesaire bu türlü bir atılım başlıyor.
O yüzde 80’i tarımda olan nüfusun içinde bir küçük damla ama bir ilk adım. 1950’ye geldiğimizde hâlâ Türkiye’nin nüfusu yüzde sekseni köylü-çiftçi.
Ama oradan itibaren artık süratli bir endüstrileşme başlıyor ama önce tarımda mekanizasyon da başlıyor. 2 bin traktör vardı Türkiye’de 1950’de 2-3 yıl sonra 40 bine çıktı.

Rezervler birikti

Tabii ki diğer tarım aletleri de arttı. 13 milyon herhalde 1950’lere geldiğimizde 22 milyonuz artık. Bu nüfus bizim ekilebilir topraklara göre çok az, yani ekilmeyen topraklar var hatırı sayılır büyüklükte. Nüfus büyüdükçe yeni genç jenerasyonlara açıldı o tarlalar. Teknoloji hala eski sayılırdı o dönem. Klasik metotlarla üretim yaptılar. 1950’de tabii siyasi arka planı da unutmayın. Biz, Avrupa Kurulu, batının müttefiki olduk, Marshall yardımları oldu. Bir de ikinci dünya savaşı yılları varfakat orayı geçiyorum. Zira savaş şartlarında ilk çılgın enflasyonu ikinci dünya savaşında yaşadık.

Savaşta ithalat mecburî olarak kısıldı. Akdeniz savaş meydanı… Tarım ürünlerini savaş nedeniyle ihraç ettik. Tarımdan öbür bir şey ihraç ettiğimiz yok, arttı mı fiyatları? arttı. Biz de bir hoş rezervler biriktirdik mi? Dolarları biriktirdik, onları da yeni hükümet, Demokrat Parti hükümeti bir hoş ithalata harcadı. Makinaları getirdi. Traktörleri vesaire tabi orada lüks Amerikan otomobilleri da gelmeye başladı. 1949 doğumluyum, 4-5-6 yaşlarına geldiğimde sokakta tek tük de olsa lüks otomobilleri şevroleleri görmeye başladık.

Sonra değirmenin suyu bitti.. Mekanizasyonla birlikte süratle ziraî üretim arttı. Türkiye’nin hem ekonomi, hem toplumsal tarihinde tarımdan, köyden kentlere göç başladı. Çok süratli bir göç oldu üstelik. Ve bu göç hâlâ aslında devam ediyor. Tabii son devirde yavaşladı, hatta bir parantez açarsak bugün İstanbul’da şartlar o hale geldi ki ömür şartları şimdi. Çoğunluk bilhassa düşük gelirler sanki İstanbul’dan Anadolu’ya gidebilir miyiz? Diye düşünmeye başladılar.

Göç neden arttı?

Tarımda mekanizasyon varsa daha az beşerle, daha çok üretim yapıyorsunuz demektir. Ve giderek toprakların üretim limitine de erişildi. Tam ne zaman erişildi? Onu da söyleyeyim.. 1960’ların başında eriştik. Ondan sonra o günden bugüne biz kentleşme nedeniyle aslında ekilebilir alanlarımızın yüz ölçümünü giderek yitiriyoruz…

Önce tabii bu çok yavaş başladıfakat son yıllarda ne kadar süratli geliştiğini hepiniz görüyorsunuz. Herkes kendi kentinde, kentinde evvelden tarım alanları tarlalar bugün sitelerle fabrikalarla doldu.
Bu artış kamu iktisadi teşebbüsleri de (KİT) kapatmadı. Demokrat Parti tersine geliştirmeye devam etti. Kamu iktisadi teşebbüslerini ama. Diğer bir gelişme daha yaşandı 1950-54 yılları çok enteresan bir periyottur. Zira tarım üretimindeki büyük artış yaşanırken bir yandan da Kore savaşı başladı.
Kore savaşı başlayınca tahılların fiyatları artıyor. Biz de tahıl üretiyoruz, satıyoruz. Tütün, pamuk ne üretiliyorsa satılıyor ve iyi bir zenginleşme yaşanıyor.

Makro istikrarlar bozulmaya başladı

O yıllarda çok önemli bir refah artışı oldu. Bu da işte o demokrat partiye oy veren kitlenin hafızasında altın bir çağ olarak kaldı. O kadar ki bu 1954’te Demokrat Parti tekrar oylarını arttırarak seçimleri kazandı ama savaş bitti, fiyatlar düştü. Merkez Bankası’ndaki rezervler bitti.
Ondan sonra bizimkiler hâlâ büyüme peşinde koştukları için başladılar makro istikrarları bozmaya…
Enflasyon artmaya başladı. Sabit kurdasınız. O denli bir Türk lirasını Müdafaa Kanunu çıkmıştı ki 1930’larda şayet cebinizde polis 1 dolar bulursa mahpusa giriyordunuz. Döviz tabii karaborsaya düştü. Zira merkez bankası ithalatçı firmalara o da sabit kurdan işlem yapıyor. Enflasyon almış yürümüş, Türk lirası aşırı değerli. Tabii ki karaborsa oluştu. Bu tabii rüşvetlere yol açtı.
İlk sefer Türkiye iş gücü piyasasının ortaya çıktığı ve şekillenmeye başladığı yıllar 1950’li yıllardır.

İşsizlik sahneye çıkmaya başladı

Şimdi o periyotta TÜİK hane halkı işgücü anketi istatistikleri yapmadığı için 1989’da başlayacaktı. Nüfus sayımlarından bakılıyor çalışan, işsiz sayısına. Önce yüzde 3-4-5 giderek 1970’lerin sonuna doğru geldiğimizde gerçekten yüzde 8-9’a kadar işsizlik oranının arttığını ve işsizliğin toplumsal bir yavaş yavaş sorun haline geldiğini görüyoruz.

Tabii bu ortada o devirde çok önemli bir şey daha var göçle birlikte istihdam piyasası açısından. Tarımda üretim yapan aileler kente gecekondulara yerleşiyorlar. Erkekler ya fabrikada çalışıyor ya bakkallık yapıyor ya öteki bir hizmet alanında çalışıyor.gelen bayanlar eğitimli değil, okur muharrir olanı bile az. Bunlar köydeyken tarımda çalışıyorladı lakin kente geldiklerinde çalışmaz oldular. Onun için bayanlar iş gücüne iştiraki yüzde yirmilere kadar düştü.

Gelişme şöyle özetlenebilir, 1950’den 1980’e kadar ortalama yüzde 5 büyüdü Türkiye. Nüfus da kabaca yüzde ikinin üstünde artıyor. Kişi başına gelir artışı yüzde 2,7. Her yıl gelir gerçek yüzde 2,7 artıyor.
Ciddi bir refah artışı oldu, ne kadar eşit dağıtıldı o farklı bir konu1979’a geldiğimizde yarısı hâlâ devlet dayanaklı öbür yarısı özel kesim korunan bir şekilde de olsa endüstrileşme başladı. Koç araba üretmeye başladı. Gümrüklerle korunuyorlar, üretilen eserler çok ahım şahım değilbir sanayi başlıyor. Genç jenerasyonlar hatırlar mı bilmem Anadolu üretilmeye başlandı…
Bir miktar ihracat yapmaya bile başlandı. İşgücü piyasasından bahsettikfakat finansal piyasa hâlâ yoktu.

İşçi örgütlenmeleri fiyatlar üzerinde olumlu bir katkı yaptı

1961 anayasasının getirdiği özgürlükler ortamında 1960’ların başında sendika kurma özgürlüğü, toplu mukavele hakları sağlandı. Avrupa’da 19. Yüzyıldan beri büyük çabalar, ayaklanmalar sonucu elde edilmiş bu haklar bizde hayli geç bir şekilde gelmiş oldu.fakat şunu söylemek mümkün tabi, bir personel sınıfı yok ki bu tip ögrütlenmeler de olsun.
Bu sendikalaşma ve toplu kontrat en azından bunun mevcut olduğu bölümlerde ücret artışları, gerçek ücret artışlarının olduğunu da gördük. Yani ülke yüze 5 büyürken aslında çalışan sınıfa, işçi sınıfı da bu büyümeden hissesini aldı.zaman zaman bu önemli meseleler da yarattı. 1969 yılı İzmit’ten başlayan İstanbul’a büyük bir emekçi yürüyüşü yaşandı. Grevler artmaya başladı.

Sonraki yılları vasat bir ekonomik kalkınma performansı olarak pahalandırmak lazım.
1960’lardakoşullara sahip Güney Kore endüstrileşmeyi geliştirdi, ihracatı endüstriye oturttu. Pekala onlar ne yaptılar, farkı neydi? Zira onlar endüstrileşmeyi ihracata oturttular ve bu teknolojiyi de geliştirdiler. Teknolojiyi geliştirmek için eğitim lazım. Bakıyorsunuz ortalama eğitim yılı Güney Kore’de , biz sekiz yıla zor çıkardık.
Ve artık 1980’lere geldiğimizde görünüm şöyleydi; büyük bir kriz, kapalı komuta ekonomisi iflas etmiş, muazzam bir cari açık.
Enflasyon yüzde de 100’ü bulmuş. Gayri Safi Yurt İçi Hasıla yüzde 5 küçülmüş, önemli bir işsizlik ortaya çıkmış. Sistem iflas etmiş. Şu Anda beğeniriz, beğenmeyiz çok eleştirildi ama Türkiye’nin yeni bir sisteme geçmesi kaçınılmaz hale gelmişti. O denli ya da bu türlü o yeni sistemi de işte biliyorsunuz o zaman eski DPT Müsteşarı Turgut Özal, sonra da Demirel’in kurduğu azınlık hükümetinde 1980 yılının başında meşhur 24 Ocak kararları ileTürkiye ekonomisi yeni bir sisteme adım adım geçti.

Reel ücret kayıpları yüzde 25’i aştı

1980 darbesi sonrası politik hayat askerlerin kurguladığıi olmadı, onların kurturduğu parti değil Turgut Özal’ın partisi kazandı. 1989’da Türkiye artık tamamen bir dünya ekonomisine entegre olmuş bir haline geldi. Fakat, gereğince derin bir finans piyasası yok. Cari istikrar hâlâ çok açık veriyor. Enflasyon hâlâ çok yüksek. Özal onu indirmeyi beceremedi. 12 Eylül rejiminin dayattığı gerçek ücret kayıpları yüzde 25’i bulmuştu. 1989’a geldiğimizde bütün onun rövanşını aldıişçi sınıfı. 1989’da muazzam bir ücret artışı oldu. Dış kaynağı diye serbestleştirdilerfakat bu seferde ekonomiyi yönetemediler ve 1990’lı yıllarda çok önemli ev imali krizlere sahne oldu. 1990, 1994,1998 ve en sonda 2001.

Türk lirasına güven son derece azaldı

Biz çok farklı bir sisteme girdik. Dolarizasyon arttı. Zira siz bu kadar enflasyonu belgisiz fiyat istikrarını sağlayamazsanız döviz kuru bir dönem alıp başını gidiyor. Bir dönem düşüyor. Bir sürü belirsizlik var. Bu durumda insanlar da bu sefer tasarruflarını dövizde tutma yoluna gittiler.Çifte paralı bir sistem. Türk lirasına güven son derece azaldı. Tabii ki 2001 ıslahatı 2001 krizi aslında tekrar bu sistem içinde kalmak kuralıyla çok çok önemli bir dönüm noktasıdır. Tahminen onunla tamamlayabiliriz. 2001 krizi de tekrar ev üretimi bir kriz bir. Yani biz yarattık onu. Daha doğrusu hükümet yarattı. Birtakım şeyleri sürdüremediler IMF’yle aslında anlaşmış durumdayız. 2000’in başında enflasyon çok yüksek düşürmeye çalışılıyor. Bunun bedelini ödemek istemediler. Bir bedeli olduğunun farkında olduklarından da emin değilim hükümet olarak. Sonunda kıyamet koptu. 2000 Kasım ayında bir takım bankalar battı. Çarçabuk IMF önemli bir para yolladı tekrardan. ama bizimkiler gerekli önlemleri almayı reddettikleri için aslında piyasada faizler de alıp başını gitti.

İşgücü piyasası 1950’lerde kurulduğu

Türkiye’de işgücü piyasası1950’lerden itibaren yavaş yavaş ortaya çıktı. Nereden baksan endüstride de gelişme oldu. Fiyatlı kesim hani 1920’lerde 1930’larda tamamen marjinalken çoğunluğa geçti. Bugün aşağı yukarı çalışanların yarıdan fazlası fiyatlı, fiyatlı, maaşlı ya da yevmiyeli.
İstihdam çok çok önemli zira bir taraftan Türkiye hâlâ nüfusu artan bir ülke. Bu ne demek? Her her yıl yeni bir 15 yaş üstü nesil ekleniyor iş gücü piyasasına. Bunların erkek takımı tabii ki mi 15’ten sonra, artık 18’den sonra giriyor. O yıllarda çoğu 15 itibaren çalışmaya başlıyordu yahut iş aramaya başlıyordu.
Kadınlarda ortalama eğitim içinde yüksek tahsil mezunu bayanların büyük bir süratle arttı. Arttıkça tabii ki katılım arttı. 1950’lilerde yüzde 20’lere kadar düşen bayan istihdamı 1970’lere gelindiğinde arttı, şu anda yüzde 35’e geldi.

2010’larda eğitimi düşük bayanın da hissesi arttı

Eğitim seviyeleri itibariyle iştirake baktığımız zaman bizim Avrupa’nın en berbat , en düşük bayan iş gücüne katılım oranlarına sahip 2 ülkesi var İtalya ve Yunanistan. Burada bayanın istihdama katlımı yüzde 50 küsurlardır. Biz hâlâ 35’teyizfakat yüksek tahsil bayanlarda iş gücüne katılım oranlarımızhemen eşit. Bundan Ötürü bir eğitim seviyesi yükseldikçe tabi katılıyorlarfakat son yıllarda 2010’lardan sonra düşük eğitimli bayanlar da işgücüne daha fazla katılmaya başladı.
Şimdi bundan ötürü lafı nereye getireceğim iş gücü hem nüfus nedeniyle hem bayanların iş gücüne iştirakindeki artış nedeniyle artıyor mu her yıl? Kabaca 700 – 800- 900 bin artıyor. Siz bu kadar istihdam yaratmalısınız ki hiç olmazsa işsiz sayısınız. Sabit tutun. Bu kadar istihdam yaratmak demek yüzde 2, 2,5 daha fazla hatta istihdamı arttırmak demek. Her yıl bunu artırmak için büyümeniz lazım. Bu büyümenin de kaliteli ve uzun ömürlü olması için verimliliğe çok önemli ölçüde dayalı olması lazım. Bu şu demektir, en az yüzde 5 – 6’lık büyüme olmalı ki piyasa giren insanlar iş bulabilsin.

O büyük resesyonun tesirli olduğu 2008 -9 yılında tabii ki bu türlü olmadı. Zira bu krizlerde biz bu büyümeleri tutturamadık. Önemli şoklar yaşadık ve bundan ötürü işsizlik de bu kriz periyotlarında patlama yaptı. Hâlâ yüzde 9, yüzde 10 civarındayız ve bizim bayan iş gücüne iştirakimiz geride. İş gücü piyasası açısından ve işsizlik sorunu itibariyle Türkiye hâlâ önemli bir muvaffakiyet yakalayabilmiş değil.

Hizmetler sektöründe arttı

Türkiye’de önce tarımda çalışan yurttaşlar, sonra yüklü olarak endüstride çalışıyorlardı. Şu Anda yüklü olarak hizmetler sektöründe çalıştıklarını görüyoruz. Bu bir defa yalnızca Türkiye için değil, genelde gelişmekte olan ülkelerde de hatta birtakım gelişmiş ülkelerde de sanayisizleşme fenomeni diye bir sorun bir müşahede oldukça bir müddettir iktisatçılar arasında tartışılıyor. Şu Anda normali nedir? Yani iyi örnekler yahut tarihteki başarılı örneklere göre önce sanayileşirsiniz. Tarım toplumundan sanayi toplumuna geçersiniz. Tabi ki paralel olarak hizmetler de gelişir bu devirde.fakat esas ana gövde sanayi olur. Endüstrinin hissesi GSYİH içinde en büyük hissedir. Çalışanların çoğu artık endüstride çalışır. Fakat zenginleşme arttıkça hizmetlere olan talep artmaya başlar. Tatiller, oteller, eğitim, finans ve sağlık da hizmetlerin içinde olduğu için tabii ki zenginleştikçe daha iyi eğitim, daha pahalı eğitim, daha sağlık, daha daha çok harcama vesaire tamam. Tamam, normali budur.

Erken sanayisizleşeme sorunu var

Şimdi gelişmiş ülkeler, varlıklı ülkelerde ne oluyor? Tarım yüzde 3-4 çalışan sayısı. Endüstride yüzde 20 civarında, gerisi yüzde yetmişi hizmetlerde. Şu Anda erken sanayisizleşme problemi söylediği söz edilen birtakım yerlerde. Türkiye endüstrileşmeye geriden başlayan geç kalmış bir ülke. Türkiye bu türlü bir ülke sanayi kuruyor, yüzde 24-25’lere çıkıyorhâlâ tarımda yüzde 20 küsur nüfus duruyor. Ondan sonra o yüzde 25’e geldikten sonra endüstrinin hissesi azalmaya başlıyor ve hizmetler büyük bir hızla yükseliyor. Türkiye bunu yaşadı, öbür ülkelerde de yaşandı. Buna erken sanayisizleşme ismini veriyoruz bu olguya. Bu iyi ve sağlıklı bir şey değil. Yani biz zenginleşmeden önce hizmetlere girdik.

Vasat bir muvaffakiyet söz konusuna

Düzey elbette küçümsenmemelibaşka ülkelerle karşılaştırdığımız zaman vasat bir muvaffakiyet olarak gözüküyor. Bir de bunun bölüşümü, eşitsizliği, gelir eşitsizliği var. Avrupa’da bir numarayız gelir eşitsizliğinde. Bir de bölgeler arası olağanüstü gelir eşitsizlikleri ve işsizlik eşitlikleri var. İşgücü piyasasında 26 bölgemiz var gün. Mardin Şırnak, Siirt vesaire bölgesinde ve birkaç diğer bölgede işsizlik oranı yüzde 30’dur. Batının kimi yerlerinde Manisa, Kastamonu, Bartın yüzde 7-8’dir. Yani uçurumu görebiliyor musunuz? Aslında Türkiye’de bir tane iş gücü piyasası da yok. Aslında çok sayıda iş gücü piyasası var.