Radikaller video oyunlarını nasıl kullanıyor?

Pelin Ünker

Dijital oyunlar son yıllarda ana akım tanınan kültürün ayrılmaz bir kesimi haline geldi. DFC Intelligence’ın 2023 raporuna göre dünya çapında video oyunu oynayanların sayısı 3,7 milyar bireye ulaşıyor.

Video oyunlarını oynamanın yanı sıra, binlerce kişi profesyonel oyuncuların rekabetini izlemek için eSpor arenalarını dolduruyor ve milyonlarca kullanıcı diğer oyuncularla ilişki kurmak ya da oyunla ilgili canlı yayınları izlemek için Discord ya da Twitch benzeri platformlara giriş yapıyor. 

Oyunların bağımlılık, bireylerin dikkatini işten, okuldan ve sosyal hayattan uzaklaştırma, anti-sosyal davranış ve hatta şiddet benzeri olumsuz tesirleri uzun vakittir tartışılıyor. Bu kaygılar listesine son yıllarda oyunların radikalleşme ve aşırıcılıkla olan potansiyel kontağı da eklendi.

Canlı yayında paylaşılan oyun şekli saldırılar

Son yıllarda pek çok aşırı sağcı, hücumlarını birinci şahıs nişancı (FPS) oyunları şeklinde canlı yayında yayınlarken, farklı aşırı kümelerin kendi oyunlarını yarattığı ender örneklerin yanı sıra hem cihatçı hem de aşırı sağcı aktörlerin propaganda içeriklerinin çok önemli bir kısmında oyunla ilgili ögelerin öne çıktığı görülüyor. Diğer yandan Discord ve Steam gibi bir dizi oyun kontaklı platformda da aşırılık yanlısı içerikler mevcut.

Eskişehir’de hafta içi gerçekleşen olayda 18 yaşındaki Arda K., göğsünde Nazilerin “Kara Güneş” amblemi, başında kask, belinde balta, yüzünde maske ve üzerinde hamle yeleğiyle beş kişiyi yaralamış, saldırganın PUBG oyununun tesiri altında kaldığı ve eylemi gerçekleştirmeden önce kaskında takılı kamerayla sosyal medya hesabında canlı yayına girdiği belirlenmişti.

Neden oyun platformlarındalar?

Oyun platformları ekseriyetle aşırılık yanlılarının gerçek kimliklerini ifşa etmeden görüşlerini ifade etmelerine ve yaymalarına imkan tanıyan bir anonimlik seviyesi sağlıyor.

Öte yandan çevrimiçi oyunların farklı oyuncu kitlelerine sahip olması aşırılık yanlılarına ulaşabilecekleri geniş bir kitle de sunuyor. Oyunlar oyuncular arasında bir topluluk ve aidiyet duygusu yaratıyor. Aşırılık yanlıları da aynı düşünen bireylerden oluşan ağlar kurmak için oyun toplulukları oluşturuyor. Aşırılık yanlısı sembolleri, anlatıları ya da temaları oyunlara ya da ilgili içeriğe entegre ederek görüşlerini normalleştirebiliyorlar.

Peki oyunların aşırılık yanlılarına yeni üye kazandırma fonksiyonu mi var yoksa oyunlar esasen radikalleşmiş bireyleri bir araya getirmek için bir temas görevi mi görüyor?

Akademik çalışmalar ne diyor?

Avrupa Kurulu tarafından 2023 yılında yayınlanan Swansea Üniversitesi’nden Joe Whitetaker imzalı dökümana göre aşırılık yanlısı gruplar 20 yılı aşkın bir müddettir oyunlar yaratıyor ve bu oyunları benimsiyorlar.

Eski Avrupa Birliği (AB) Terörle Mücadele Koordinatörü Gilles de Kerchove 2020’de oyunların ve oyun platformlarının güçlü bir sosyal medya boyutuna sahip olduğunu ve bunun büyük, genç ve savunmasız bir hedef kitleyi saflarına katmak ve radikalleştirmek için kullanılabileceğini öne sürmüştü.

İdeolojiyi sağlamlaştırmak

Bu alanda çalışan Nick Robinson ve Whittaker, video oyunlarını, zati bir kümenin bildirilerine empati duyan ya da yakın olan şahısların görüşlerini güçlendirmek için çalışan propaganda kaynakları olarak değerlendiriyor. Buna göre bir oyuncu, oyun içi eylemleri üstlenerek bir kümenin kıymetlerini ve emellerini deneyimlemeye başlıyor.

Oyunlarla ilgili platformların etkisi

Buna rağmen, oyunlarla bağlı platformların şiddet yanlısı aşırılıkçılar tarafından berbata kullanıldığına dair daha geniş bir telaş var.

2021 yılında Steam, Discord, Twitch ve DLive’ı tahlil eden Jacob Davey, bu platformlarda Atomwaffen Division ve Sonnenkrieg Division gibi tehlikeli ve yasaklanmış terör örgütlerine destek dahil olmak üzere geniş bir sağcı aşırılıkçı fliyet yelpazesi belirledi. Lakin yeni bireyleri radikalleştirmek ve saflarına katmak için planlı bir stratejinin direkt ispatını bulamayan Davey, bunun yerine oyunların halihazırda radikalleşmiş bireyleri bir araya getirmek için bir ilişki görevi görebileceğini belirtiyor.

Akademisyen Suraj Lakhani de bu tahlile katılmakla birlikte, delil bulunmamasının radikalleşmenin gerçekleşmediği manasına gelmediği ve buna benzer platformlarda içeriğin çoğalmasının kaygı kaynağı olduğu görüşünde.

Politik psikoloji alanında çalışan Daniel Koehler, Verena Fiebig ve Irina Jugl ise 2022 yılında yayımlanan çalışmalarında radikalleşmiş iki çocuğu inceledi. Her iki çocuğun da Roblox ve Discordi video oyunları ve platformları aracılığıyla radikal ortama girdiklerini ve bunun da aşırı sağcılar tarafından süratli bir şekilde etkilenmelerine yol açarak yasadışı çevrimdışı davranışlara yol açtığını tespit ettiler.

Bununla birlikte bulguları Jacob Davey ile uyumluydu- aşırılık yanlılarının direkt üye toplamak için oyunları kullandığını gösteren hiçbir ispat yoktu.

Çalışma, gençlerin bunaalanlara çekilmekten fazla sürecin faal iştirakçileri olduğu tespitini yaptı. Buna aynı topluluklarda çevrimiçi olarak hareket etmenin ötesinde, ebeveyn ihmali, çatışma, sosyal entegrasyon eksikliği, zorbalık ve sosyal statü isteği dahil olmak üzere mevcut pek çok faktör bulunduğuna işaret etti.

Sosyal ve ruhsal faktörler etkili

Akademik çalışmalara göre oyunlar aşırılık yanlısı içeriğe maruz kalmak için bir geçit görevi görebilirken, asıl radikalleşme süreci karmaşık ve ferdî, sosyal ve ruhsal faktörlerle bağlı.

Kendilerini sosyal olarak izole edilmiş hisseden ya da güçlü bir destek sisteminden mahrum olan gençler aşırılık yanlısı ideolojilere daha hassas olabiliyor. Buna ekonomik ya da eğitimsel açıdan dezavantajlı geçmişe sahip, kendilerini dışlanmış hisseden bireyler de dahil.

Depresyon, anksiyete ya da travma gibi ruh sağlığı meseleleriyle uğraşan gençlerin de karmaşık meselelere kolay tahliller vt eden aşırılık yanlısı anlatılara karşı daha savunmasız olabileceği belirtiliyor.

Öte yandan kimliklerini keşfetme ve bir emel duygusu aradıkları periyotta olan ergenler de bu durumdan faydalanan kümelerin tesirinde kalabiliyor. Halihazırda radikalleşmiş ya da aşırılık yanlısı görüşlere sempati duyan akranların tesiri de bireyin radikal ideolojilere kaymasında çok önemli bir rol oynayabiliyor.

Oyunların aşırılık yanlıları tarafından istismar edilmesine karşı mücadele uğraşları arasında ise daha iyi denetleme, topluluk standartlarının daha iyi uygulanması ve oyun ortamlarında radikalleşme riskleri hakkında farkındalık yaratmak için eğitimler yer alıyor.

Hangi olaylar yaşandı?

Oyun ve radikalleşmenin kesişiminin göze çarpan bir istikameti, bireylerin oyun ögelerini oyun dışı bağlamlara taşıdığı ‘oyunlaştırma’ olarak tarif ediliyor.

Son yıllarda oyun perspektifleri benimseyen çok sayıda terör saldırısı oldu.

Yeni Zelanda’nın Christchurchşehrinde, aşırı sağcı radikal Brenton Tarrant tarafından 2019 yılında mescitlere yönelik gerçekleştirilen ve 51 kişinin hayatını kaybettiği saldırı, video oyunlarındaki birinci şahıs nişancı bakış (FPS) açısını andıran bir şekilde Facebook’tan canlı yayınlandı. Bu yaklaşım, 2019’da Almanya’nın Halle kentinde Yahudi cemtini hedef alan saldırgan tarafından da benimsendi; bu saldırı Twitch’tecanlı yayınla gerçekleştirildi. ABD’nin New York eyaletine bağlı Buffalo kentinde 2022 düzenlenen ve 10 kişinin hayatını kaybettiği silahlı saldırı da Twitch üzerinden canlı yayınlanmıştı.

2011’de Norveç’te düzenlediği bombalı ve silahlı taarruzda 77 kişiyi öldüren aşırı sağcı Anders Behring Breivik ise duruşmada terör saldırısına nasıl hazırlandığını anlatırken, 2006-2007 yılları arasında günde yaklaşık 16 st “World of warcraft” isimli oyunu oynadığını ve insanlara karşı nişan alma konusunda ustalaştığını söylemişti.

2016’da ise Nazi destekçisi Breivik’i örnek alan 18 yaşındaki David Sonboly, Norveç’te yaşanan taarruzun beşinci yıldönümünde Münih akınlarını gerçekleştirdi ve dokuz kişinin vefatına neden oldu. Müslümanları hedef alan saldırı, oyun platformlarından Steam ile ilişkilendirildi. Sonboly’nin, Steam’de kullanıcıların düzenli olarak toplu katliamcılar ile teröristleri övdüğü, Müslüman mültecilerin Avrupa’ya gelişine karşı insanların kışkırtıldığı forumları sıklıkla ziyaret ettiği ortaya çıktı. Polis, Sonboly’nin platformada sohbet ettiği şahıslardan birinin dairesinde bomba ve çeşitli mühimmatların nasıl yapılacağına dair talimatlar da ele geçirdi.

2011’de Suriye iç savaşının başlamasının akabinde kurulan ve çok sayıda katliama imza atan Irak ve Şam İslam Devleti (IŞİD) de video oyun motiflerini propaganda görüntülerinde kullandı. Örgütün görsellerinde FPS (birinci şahıs nişancı) perspektifini kullanırken Call of Duty şeklini (oyuncunun savaşta ateş eden askeri üstlendiği) benimsediği akademik çalışmalarda yer aldı.