Sayıştay raporu; TTK Üzülmez, Armutçuk, Kozlu ve Karadon TİM’lerinde iş sağlığı ve güvenliğini tehlikeye atan ihmaller tespit edildi

2023 yılına ait Sayıştay Kontrol Raporu’nda Türkiye Taşkömürü Kurumu Genel Müdürlüğü (TTK) Üzülmez Taşkömürü İşletme Müessesi (TİM), Armutçuk TİM, Kozlu TİM ve Karadon TİM’de iş sağlığı ve güvenliğini olumsuz etkileyen durumların olduğu ortaya çıktı. TİM’lerde solunabilir ve patlayabilir tozla mücadele kapsamında alınan tedbirlerde aksamaların olduğu, kömür hafriyat fliyetinin yapıldığı ayaklarda kâfi sayıda emekçi tertip edilememesi nedeniyle iş sağlığı ve güvenliğinin olumsuz etkilendiği kaydedildi.

2023 yılına ait Sayıştay Kontrol Raporu’nda Türkiye Taşkömürü Kurumu Genel Müdürlüğü’ne bağlı Taş Kömürü İşletme Kuruluşlarına ilişkin bilgiler de paylaşıldı.

Sayıştay bulgusunda Üzülmez TİM’de kömür hafriyat fliyetinin yapıldığı ayaklarda kâfi sayıda personel tertip edilememesi nedeniyle iş sağlığı ve güvenliğinin olumsuz etkilendiği kaydedildi.

Buna göre, iş zorluğu nedeniyle yasal gerekliliklerin yerine getirilmesi durumunda işçilerinemeklilik hakkını kullanması, üretimde çalışan çalışanların çok önemli bir kısmının de ihtiyaç duyulan üretime yardımcı diğer sanatlarda çalıştırılmaları sonucu azalan personel sayısı nedeniyle kömür hafriyat fliyetinin yapıldığı pano ve ayaklarda, hazırlık galerileri ve panolarında kâfi sayıda emekçi tertip edilemediği ve ocaklarda konsantrasyona gidilemediği için üretim ve işgücü verimliliklerini düşürdüğü, iş güvenliğini etkilediği tespit edildi.

Sayıştay raporunda Üzülmez TİM ile ilgili şu tespitler yapıldı:

“Ayak arınının tümünün bir üretim vardiyasında kazılamaması; ayak içindeki tavan basınçlarının kazılamayan kısımlar üzerine istikrarının bozulmasına, tahkimat sorunları ile uzun süre bekleyen tahkimatta deformasyonlara, arın akmasına, göçük mümkünlüğünün artmasına, göçükler nedeniyle yaralanma ve/veya can kayıplarına, ayak arkasında ve arında kızışmaya (oksidasyon), ocak yangınlarıi yeraltı kömür madenciliğinde arzulanmayan durumlara neden olmakta iş güvenliğini ve iş sıhhatini olumsuz yönde etkileyebilmektedir. Kuruluş işyerlerinde iş sağlığı ve güvenliğine ilişkin olarak, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı İş Müfettişleri, MAPEG teknik elemanları, Kurum ve Kurum ilgili üniteleri tarafından yapılan teftiş, kontrol ve denetimlerde, çalışanlar için tehlike oluşturabilecek noksanlıklar tespit edildiği, bu noksanlıkların çok önemli bir kısmının tespit sonrası ardından giderildiği görülse de bir öbür lokasyonda tekrar gözlendiği, birtakım noksanlıkların da kısa sürede giderilemediği ve bu durumun iş sağlığı ve güvenliğini etkilediği görüldü.

“Yeni tespit edilen 12 noksanlık için toplam 1.771.638 TL idari yaptırım cezası uygulandı”

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı Ankara Rehberlik ve Teftiş Grup Başkanlığı Müfettişleri tarafından Üzülmez Kuruluşu yeraltı işyerlerinde 1-25.07.2023 tarihleri arasında İş Sağlığı ve Güvenliği tarafından programlı teftiş yapılmıştır. Bu teftiş sonucunda (31.07.2023 tarih ve 10789/PRG/01, 10810/PRG/01 sayılı rapor) 12-19.10.2022 tarihlerinde yapılan teftişte belirlenen noksanlıklardan yedi noksanlığın devam ettiği, ayrıyeten 12 yeni noksanlık ya da mevzuata terslik tespit edilmiş olup, idari para cezası uygulanması isteminde bulunulmuştur.
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı Türkiye İş Kurumu Genel Müdürlüğü Zonguldak Çalışma ve İş Kurumu Kent Müdürlüğü tarafından Üzülmez Kuruluşuna 9 aylık sürede devam eden 7 noksanlık için 1.465. 695 TL, yeni tespit edilen 12 noksanlık için 305.943 TL olmak üzere toplam 1. 771. 638 TL idari yaptırım cezası uygulanmış, 30 günlük yasal mühleti içerisinde yüzde 25 indirimli olarak 1.328.728 TL ödenmiştir.

Solunabilir ve patlayabilir tozla mücadele kapsamında alınan tedbirlerde da aksamalar var. Müessese ocaklarında meslek hastalıklarının önlenmesi ve iş güvenliği açısından solunabilir ve patlayabilir tozla mücadele kapsamında alınan tedbirlerde dinamik ve hareketli ortam nedeniyle zaman zaman aksamalar olduğu görülmüştür. Yeraltında kömür hafriyatı ve nakli sırasında oluşan kömür tozları havalandırma ile bütün ocağa yayılmakta, tane boyutu çok küçük olan (200 mesh ve altı) tozların daima ortamda dolaşmaları hem infilak riskini artırmakta hem de solunabilir toz konsantrasyonunun artması çalışanların sıhhatini olumsuz etkilemektedir.

”Müessesede 2023 yıl sonu itibarıyla 13 bireye şüpheli ve 37 bireye ise pnömokonyoz teşhisi konulmuştur” 

Patlayıcı nitelikteki tozların nötralize edilmesi ve mümkün patlamaların yayılmasını önlemek maksadıyla, taş tozu serpilerek ortamda biriken kömür tozlarının etkisizleştirilmesinin yanı sıra tozlanmaya uygun damarlarda arına su enjeksiyonu yapılması ve kömürün taşınması sırasında aktarma noktalarına su fisketeleri yerleştirmek suretiyle tozlu alanların daima yıkanarak toz birikmesine imkan verilmemesi gerekmektedir. Müessese ocaklarında meslek hastalıklarının önlenmesi ve iş güvenliği açısından solunabilir ve patlayabilir tozla mücadele kapsamında alınan tedbirlerin zaman zaman aksaması, Kurumda işgücü ve üretim kayıplarının yanında çalışanların tozdan kaynaklanan hastalıklara (pnömokonyoz) yakalanmasına ve patlama riskine yol açmaktadır.

Sayıştay raporunda Armutçuk TİM’de de “Kömür hafriyat fliyetinin yapıldığı ayaklarda kâfi sayıda personel tertip edilememesi nedeniyle iş sağlığı ve güvenliğinin olumsuz etkilendiği belirtildi ve “Üretime yardımcı, üretim dışı servislerden emekli olan personellerin yerleri üretimde çalışan emekçilerden doldurulmakta, emekli personellerin yerine yapılan destekler ve süreksiz sanat değişimi ihtiyacı üretimde çalışan emekçilerden karşılandığı için beklenilen üretim artışı sağlanamamakta, daha da kıymetlisi üretim ayaklarında iş güvenliği risklerine yol açmaktadır” denildi.

Armutçuk TİM hakkında yapılan diğer tespitler şöyle:

“2023 yılında 322 kaza meydana geldi, bir personel hayatını kaybetti”

Ayak arınının tümünün bir üretim vardiyasında kazılamaması yeraltı kömür madenciliğinde arzulanmayan durumlara neden olmakta iş güvenliğini ve iş sıhhatini olumsuz yönde etkileyebilmektedir. Gerçekten 15 Kasım 2021 tarihinde IV. blok doğu kanadında 106 nolu panonun oksidasyon (CO yükselmesi) nedeniyle bekleme barajlarıyla kapatıldığı, panonun Şubat 2024 tarihi itibarıyla hala kapalı olduğu görülmüştür. Kuruluş işyerlerinde iş sağlığı ve güvenliğine ilişkin olarak, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı İş Müfettişleri, MAPEG teknik elemanları, Kurum ve Kuruluş ilgili üniteleri tarafından yapılan teftiş, kontrol ve denetimlerde, çalışanlar için tehlike oluşturabilecek noksanlıklar tespit edildiği, bu noksanlıkların çok önemli bir kısmının tespit sonrası giderildiği görülse de bir öbür lokasyonda tekrar gözlendiği, birtakım noksanlıkların da kısa sürede giderilemediği ve bu durumun iş sağlığı ve güvenliğini etkilediği görülmüştür. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı İş Müfettişlerince 19-29.09.2023 tarihleri arasında yapılan teftiş sonucu düzenlenen 06 Ekim 2023 tarih 11069/PRG/12 sayılı raporda tespit edilen 1 evvelki kontrolden devam eden, 14 yeni tespit edilen toplam 15 adet mevzuata terslik ve noksanlıklar için Armutçuk Kurumuna Zonguldak Çalışma ve İş Kurumu Kent Müdürlüğünce toplam 558 bin 360 TL idari para cezası tahakkuk ettirilmiştir. Kuruluş işyerlerinde İş Sağlığı ve Güvenliğine ilişkin gerek dış kontrol gerekse iç kontrol kapsamında tespit konusu kimi noksanlıkların iş kazalarına neden olduğu, 2023 yılında 322 kaza meydana geldiği, bir çalışanın vefat ettiği, 323 emekçinin yaralandığı görülmüştür. 2023 yılında meydana gelen 322 kazanın 88’i (yüzde 27) göçüklerden, 174’ü (yüzde 54) kayma, çarpma, düşme, yuvarlanma gibi türlü nedenlerden, 39’u (yüzde12) el ile nakliyat nedeniyle, 12’si (yüzde4) materyal taşıma, kullanma esnasında, 5’i (yüzde1,5) mekanik nakliyat, 5’i (yüzde1,5) makine elektrik nedeniyle meydana gelmiştir. 123 kazanın (yüzde 38) iş günü kaybına yol açmadan hafif yaralanma ile sonuçlandığı,19 kazanın (yüzde 6) 1-3 gün iş günü kaybına, 117 kazanın (yüzde 36) 4-28 gün iş günü kaybına, 49 kazanın (yüzde 15) 29-180 gün iş günü kaybına, 1 kazanın (ağır yaralanma) 180 günden fazla iş günü kaybına yol açtığı, kazalar nedeniyle toplam kayıp iş günü sayısının 11.798 olduğu
görülmüştür.

16 personel pnömokonyoz oldu

Solunabilir ve patlayabilir tozla mücadele kapsamında alınan tedbirlerde aksamalar var. Armutçuk Kuruluşunda 2023 yıl sonu itibarıyla 16 çalışanın pnömokonyoz olduğu, 33 personelin ise pnömokonyoz şüpheli olarak periyodik denetimlerinin yapıldığı, 2021 yılında 836.276,93 TL, 2022 yılında 1.083.512,78TL, 2023 yılında 437.658,93 TL meblağında meslek hastalığı (pnömokonyoz) tazminatı ödendiği görülmüştür.

Patlayabilir tozla mücadele kapsamında tozlu ortamların yıkanması, taş tozu serpilmesi ve su barajları eksiklikleri var. Solunabilir tozla mücadele kapsamında tozun kaynağında bastırılması, su fisketeleri eksiklikleri olduğu, ocak yangınları ve oksidasyonla mücadele kapsamında, çimento enjeksiyonu, silikat uygulaması, kimyasal uygulaması, dolgu köpüğü eksiklikleri var. Patlayabilir ve solunabilir tozla mücadele ve oksidasyona karşı alınan tedbirlerin dinamik ve hareketli ortamda zaman zaman aksadığı görülmektedir.”

Kozlu TİM: Günlük ayak uzunluğu çalışma oranı yüzde 100 olması gerekirken yalnızca yüzde 25’te kalmış

Türkiye Taş Kömürü Kurumu Genel Müdürlüğü (TTK) Kozlu TİM’de kömür hafriyat fliyetlerinin yapıldığı ayaklarda kâfi sayıda personel tertip edilememesi nedeniyle iş sağlığı ve güvenliğinin olumsuz etkilendiği kaydedildi. Kuruluşta 2023 yılında, toplam ayak uzunluğunun 406 metre, toplam çalışma uzunluğunun 101 metre, ortalama ayak uzunluğunun 102 metre, ortalama ayak çalışma uzunluğunun 25 metre, ortalama günlük ayak uzunluğu çalışma oranının yüzde 25 olduğu görüldü. Bu durumun ise ayaklara kâfi sayıda personel tertip edilememesinden kaynaklanmakta olup kurumun bir günde yapabileceği üretimi yaklaşık 4 günde yapabildiğini gösterdiği belirtilirken “Göçertmeli uzun ayak tekniğinde, üretim, verimlilik ve iş güvenliği açısından doğru olan günlük ayak uzunluğu çalışma oranının yüzde 100 olmasıdır”denildi.

Kozlu TİM’de İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ve ilgili mevzuata ilişkin karşıtlık ve noksanlıkların bulunduğu kaydedildi ve şu bilgiler verildi:

Müessesede 2023 yılı için yapılan inceleme ve kontrollerde; iş sağlığı ve iş güvenliği mevzuatına ilişkin sıkça karşılaşıldığı görülen birtakım çok önemli noksanlık ve mevzuata tersliklerin özetle; hayat sınırlarındaki eksiklikler, su ve taş tozu barajlarının durumuna, su kanallarının durumuna, merkezi gaz izleme sensörlerinin durum ve pozisyonlarına, ayak içi tahkimat noksanlıkları ve uygunsuzluklarına, ayak içi domuzdamı eksiklik ve kusurlarına, kesici, yol verici, trafo ve panolarda görülen eksikliklere, ayak içi ek tahkimat noksanlıklarına, haberleşme araçlarında görülen noksanlıklara, vinç fren ayarı, dişli koruması durumuna, ateşleme mahallinin yeri ve materyallerin korunmasına, zincirli konveyörlerdeki eksikliklere, lokomotiflerde görülen noksanlıklara, su fisketeleri ve solunabilir toz durumuna, kesici ve yol vericiler, aydınlatma trafosunda ile elektrik panolarında tespit edilen eksikliklere, dinamit ambarı gereç sistemi, defter yanlışları, periyodik denetimlerin eksikliğine, nem durumuna, dinamit ambarı içi ve etrafı yanıcı madde, ihata ve güvenliği (kamera), paratonerin durumuna, bant konveyörlerde muhafaza, durdurma teli ve ihtar levhaları eksikliklerine ilişkin oldukları görülmüştür. Tespit edilen bu noksanlık ve mevzuata tersliklerin kontrol sonrası giderilse bile dinamik ve hareketli ortamda bir öbür lokasyon ve ekipmanda sıkça tekerrür ettikleri görülmüştür.

İş göremezlikle sonuçlanan iş kazaları nedeniyle kurumun 2021 yılında 1.853.920,78 TL, 2022 yılında 1.746.576,53 TL, 2023 yılında 1.859.891,51 TL iş kazası tazminatı ödediği, 2023 yılında ödenen iş kazası tazminatlarının 90.881 TL’sinin hizmet alımı emekçilerine ilişkin olduğu görülmüştür. Alt patron ve üçüncü şahıs emekçilerinin geçirdiği kazalara ilişkin açılan davalarda kurum asıl patron olarak ortaklaşa ve müteselsilen sorumlu tutulmaktadır.

Toz konsantrasyonu ortalaması, kurum ortalamasının üzerinde tespit edildi

Solunabilir ve patlayabilir tozla mücadele kapsamında alınan tedbirlerde de aksaklıkların olduğu kaydedildi ve “TTK Genel Müdürlüğü, Test ve Ölçümleme Şube Müdürlüğünce yıl içinde müessese ocaklarında, baca, lağım, ayak, taban ve nakliyat (tumba alanı) yerlerden alınan 76 solunabilir toz numunesinin ölçüm sonucuna göre ayaklarda, tabanlarda ve nakliyatta ölçülen toz konsantrasyonları ortalamasının 0,98 mg/m3 olduğu, kurum ortalaması olan 0,82 mg/m3 pahasının üzerinde olduğu görülmektedir.

Kurumda hasta sayısı 208’e yükseldi

Kurum bazında 2023 yılında 11 şüpheli, 5 teşhis konulan kişinin daha meslek hastalığına (pnomokonyoz) yakalanması ile hasta sayısının 208’i kesin, 143’ü şüpheli olmak üzere 351 kişi olduğu, 49’u kesin, 32’si şüpheli olmak üzere 81’inin Kozlu Kurumu İhsaniye İncirharmanı İşletmesinde çalıştığı görülmektedir. Pnomokonyoza yakalanma, hastalanma mühletinin 11-11,5 yıl olduğu, hastaların yaş ortalamasının 38-40 olduğu ve büyük çoğunluğunun pano ayak üretim personelleri olduğu görülmüştür. Toz konsantrasyonu nedeniyle meslek hastalığına yakalanan emekçilerin açtıkları davalar sonucunda Kuruluş tarafından 2019 yılında 874 Bin TL, 2020 yılında 2,88 milyon TL, 2021
yılında 148.681,66 TL, 2022 yılında 409.136,76 TL, 2023 yılında 388.447,05 TL meslek hastalığı (pnömokonyoz) tazminatı ödenmiştir.

Karadon: Bin 799 olması gereken pano ayak üretim emekçi sayısı 665

Karadon TİM’de de kömür hafriyat fliyetlerinini yapıldığı ayaklarda kâfi sayıda emekçi tertip edilememesi nedeniyle iş sağlığı ve güvenliğinin olumsuz etkilendiği kaydedildi. 2023 yıl sonu itibarıyla; Karadon Kurumu için TTK YKK ile kabul edilmiş 967.288 ton satılabilir kömür üretimi için norm takıma göre 1.799 olması gereken pano ayak üretim emekçi sayısının 665 olduğu, 500 olması gereken hazırlık emekçi sayısının 201 olduğu, 706 olması gereken nakliyat personel sayısının 527 olduğu, 344 olması gereken tarama söküm ve bakım emekçi sayısının 185 olduğu, 228 olması gereken mekanizasyon personel sayısının 81 olduğu, 140 olması gereken elektrik-elektronik emekçi sayısının 94 olduğu, 70 olması gereken barutçu sayısının 53 olduğu, 70 olması gereken sondaj personel sayısının 36 olduğu görülmektedir. Mevcut durum itibarıyla yeraltında hafriyat, hazırlık, elektromekanik, nakliyat, barutçu gibi işlerde ihtiyaç duyulan emekçinin temin edilememesi halinde üretimin olumsuz etkilenmesinin yanı sıra iş güvenliğine ilişkin olumsuz sonuçlar da ortaya çıkabilecektir.