Tahıl Koridoru Anlaşması uzatılmazsa ne olur?

Silja Thoms

BM Genel Sekreteri Antonio Guterres tarafından bir yıl önce “umut ışığı” olarak nitelendirilen Ukrayna ve Rusya arasındaki Tahıl Koridoru Muahedesi’nin rafa kalkması kuvvetle beklenen görünüyor. 22 Temmuz 2022 tarihinde imzalanan ve “Karadeniz Tahıl Girişimi” olarak da bilinen muahedenin mühleti, geçtiğimiz aylarda tekrar tekrar uzatıldı. Fakat şu anda Rusya, mutabakatın 17 Temmuz’da sona ermesini istiyor. Bunun, dünyanın büyük bir kısmı için çok önemli sonuçları olabilir.

Anlaşma neden önemli?

Ukrayna, dünyanın en büyük tahıl üreticilerinden biri. Rusya’nın, Şubat 2022’de Ukrayna’ya saldırmasıyla başlayan savaşın en çok önemli tesirlerinden biri de kıtlık tehlikesinin baş göstermesi oldu. Dünya Besin Programı’nın verilerine göre, Ukrayna tahılı, dünya genelinde yaklaşık 400 milyon insanın temel besin kaynağını teşkil ediyordu. Savaşın başlamasıyla birlikte Ukrayna’dan tahıl sevkiyatının durması, bilhassa Afrika ve Ortadoğu ülkelerinde milyonlarca kişiyi açlık tehlikesiyle karşı karşıya bıraktı.

Kaldı ki, savaş başlamadan önce de besin fiyatları aslında çok önemli ölçüde yükselmişti. Rusya’nın Ukrayna’yı işgali, dünya genelinde fiyatların daha da artmasına neden oldu. Rusya’nın Karadeniz’e uyguladığı abluka nedeniyle milyonlarca ton tahıl, Ukrayna silolarında bozulma tehlikesiyle karşı karşıya kaldı. Avrupa Birliği, “Ukrayna’nın tahıl arzının sürdürülmesi, global besin güvenliği için hayati kıymet taşımaktadır” diyerek sorunun ciddiyetine dikkat çekti.

Diğer yandan tahıl mutabakatı, Kiev için de büyük değer taşıyor. Çünkü tahıl ihracatı, yalnızca Mart 2022’den bu yana Ukrayna ekonomisine yaklaşık 700 milyon dolarlık katkı sağladı.

Anlaşma nasıl işliyor?

Anlaşma, Ukrayna’nın denetimindeki Karadeniz limanları Odessa, Çornomorsk ve Pivdennyi’den denetimli bir şekildetahıl ihraç edilebilmesini düzenliyor. Bunun için gemilerin, üzerinde mutabık kalınan bir deniz koridoru boyunca Karadeniz’i geçerek İstanbul’a ulaşması gerekiyor.

Burada Ukrayna limanlarına giden ve gelen gemiler, Türkiye’nin denetimindeki bir üste Rus, Türk, Ukraynalı ve BM müfettişlerinden oluşan özel bir ekip tarafından denetleniyor.

İki BM görev gücü de bir yandan Ukrayna tahılının Karadeniz üzerinden sevk edilmesini sağlarken diğer yandan da Rus besin ve gübre ürünlerinin ihracatını kolaylaştırmaya çalışıyor.    

Anlaşma ne kadar başarılı oldu?

Karadeniz Tahıl Teşebbüsü’nün yanı sıra Ukrayna’nın ziraî ve diğer emtia ihracatını destekleyen AB dayanışma koridorları, besin fiyatlarının düşmesine ve istikrara kavuşmasına yardımcı oldu. Tahıl muahedesi yoluyla Mayıs 2023 itibariyle 30 milyon tondan fazla tahıl ve diğer besin hususu ihraç edildi.

Bundan bilhassa fakir ülkeler faydalandı. Buğdayın yüzde 64’ü gelişmekte olan ülkelere giderken, mısır endüstrileşmiş ve gelişmekte olan ülkelere neredeyse eşit oranda ihraç edildi.

Son aylarda ise birtakım zahmetler yaşanmaya başladı. Besin ihracatı, geçen yılın ekim ayına kıyasla yaklaşık dörtte üç oranında geriledi. Ayrıyeten giderek daha fazla sayıda nakliye şirketi, gemilerini inançlı olmayan bu rotaya gönderme riskinden kaçınıyor. Tahıl koridorunda seyreden gemilerin süratli bir şekilde geçişini zorlaştıran katı düzenlemeler de söz konusu. Hakikaten BM Genel Sekreteri Antonio Guterres, geçtiğimiz haftalarda yaptığı açıklamada, tahıl mutabakatın uygulanmasındaki aksaklıklardan duyduğu memnuniyetsizliği dile getirdi.

Rus tarafı ise taleplerinin karşılanmadığından ve Batı yaptırımlarının kendi tarım ürünlerinin ihracatını engellemesinden şikayetçi. Rusya’nın tahıl ihracatı, Batı’nın uyguladığı yaptırımlarının dışında tutuluyor.

Karadeniz ne kadar önemli?

Karadeniz, Güneydoğu Avrupa ile Asya arasında jeostratejik açıdan çok önemli bir kavşak noktası. Denizcilik, jeostratejik ve ekonomik olmak üzere pek çok çıkarın çarpıştığı bir bölge. aynı vakitte Ukrayna tahılını deniz yoluyla dünyaya ihraç edebilmesi için tek seçenek pozisyonunda. Açık denize erişim ve bundan ötürü daha fazla ihracat rotasına ulaşma imkânı ise Türkiye’nin denetimindeki Çanakkale ve İstanbul Boğazları üzerinden mümkün.

Ancak Karadeniz’deki rotalara ilgi duyanlar yalnızca kıyıdaş devletler değil. Çünkü iç denizler Çin için de ekonomik açıdan çok önemli bir rol oynuyor. Yeni İpek Yolu’nun bir modülü olarak Karadeniz’den geçen deniz yolu, Çin-Avrupa sınırındaki mal alışverişinin daha iyi olmasını sağlıyor.

Tahıl muahedesinin müddeti dolarsa ne olur?

Bu durumda, Ukrayna’nın ölçüde tahıl sevk etmeye devam edip edemeyeceği meçhul hale gelir. Meselelerden biri, gemilerin yüksek sigorta maliyetleri olabilir. Çünkü Karadeniz’i geçmek isteyen gemilerin, halihazırda binlerce dolara sigortalanması gerekiyor. Bundan Ötürü nakliye şirketleri, Rusya’nın onayı olmadan gemilerin savaş bölgesinden geçmesine izin vermekte tereddüt edebilir. Tahılın karadan taşınması da zorlaşabilir. Çatışmanın başlangıcından bu yana Ukrayna, Avrupa Birliği’nin doğu ülkeleri üzerinden de büyük ölçülerde tahıl ihraç etti.

Buna ek olarak, Ukrayna’dan doğudaki Birlik ülkeleri üzerinden yapılan sevkiyatlar, oradaki çiftçiler arasında kızgınlığa neden oldu. Çiftçiler, Ukrayna tahılının yerel arzı baltaladığını ve mahsulleri için artık bir pazarın olmadığını iddia etti. Avrupa Birliği, bu sorunu çözmek için haziran ayı başında ithalata kısıtlamalar getirdi. Böylelikle tahıl Bulgaristan, Macaristan, Polonya, Romanya ve Slovakya üzerinden taşınabilse de bu ülkelerde satılamaz hale geldi.

BM sözcüsü Farhan Haq, Birleşmiş Milletler’in, Karadeniz Tahıl Teşebbüsü’nü ve Rusya’nın besin ve gübre ihracatını kolaylaştıracak muahedeyi desteklemeye devam etmeyi düşündüğünü söyledi. Bu türlü bir destek, hem Ukrayna hem de Rusya’da yeni tahıl hasadının başladığı şu günlerde büyük kıymet taşıyor.