Türkiye-Ermenistan sınır kapıları yakında açılabilir mi?

Gülsen Solaker

Türkiye-Ermenistan ilişkilerinin normalleşmesinde yeni bir adım daha atıldı. İki ülke arasındaki demiryolunun rehabilitasyonu ve yeniden faaliyete geçirilmesi için kurulan ortak çalışma grubu toplandı. Bu gelişme sınır kapılarının yakında açılıp açılmayacağını yeniden gündeme taşıdı.

Ankara ve Erivan arasında 33 yıldır kara sınırının kapalı olması ve diplomatik ilişkilerin bulunmaması uzun süredir bölgenin ve iki ülkenin kronik sorunları arasında yer alıyor.

2022’de başlayan “önkoşulsuz diyalog süreci” bazı somut adımlarla ilerletilmeye çalışılırken, Türkiye Dışişleri Bakanlığı’nın dün yaptığı açıklamaya göre bu süreç yeni bir teknik aşamaya girdi.

İki ülke yetkilileri Kars-Gümrü demiryolunun rehabilitasyonu ve faaliyete geçirilmesi için kurulan ortak çalışma grubunda bir araya geldi.

1993’ten bu yana kapalı olan sınır kapılarının açılacağı beklentisi, Türkiye’nin Ermenistan’a birkaç saat mesafedeki kentlerinde büyük heyecan yaratıyor.

Ermenistan’daki seçimlerle sürecin ilgisi ne?

Öte yandan iki ülke arasındaki normalleşme süreci ile Ermenistan’da 7 Haziran’da yapılacak olan seçimlerin de yakın bir ilişkisi var.

Başbakan Nikol Paşinyan ve Sivil Sözleşme Partisi anketlerde önde giden taraf konumunda. Nisan başında partisinin kongresinde başbakan adayı olarak resmen onaylanan Paşinyan, kampanyasını barış süreci ve Avrupa Birliği’ne yakınlaşma vaatleriyle yürütüyor.

Ancak Türk Konseyi Kurucu Genel Sekreteri, eski Moskova Büyükelçisi Halil Akıncı anketlere göre Paşinyan’ın seçimi kazanmasının çok da garanti olmadığına dikkat çekerek, Ankara’nın normalleşmede daha ileri adımları seçim öncesi atması gerektiğini söylüyor.

“Ermenistan’ın başına ilk kez bu kadar gerçekçi bir lider geldi” diyen Akıncı, Paşinyan’ın Ermenistan Anayasası’nda bulunan ve Azerbaycan’ın rahatsız olduğu bazı ibareleri çıkartılması taahhüdü verdiğini hatırlatıyor ve şöyle konuşuyor:

“Ancak anayasa değişikliği için üçte iki çoğunluk gerekiyor. Yani sadece Paşinyan’ın kazanması yetmez, çoğunluğu da almalı ki taahhütlerini yerine getirebilsin. Şu anda Ermenistan’ın elinde hep kayıp var. Karabağ gitti, Karabağ’da Ermeni kalmadı. Topraklar vardı, onlar da yok. Peki bu kadar fedakarlığa karşılık Ermeniler açısından, Paşinyan halkından nasıl oy istesin? O nedenle Türkiye’nin bir jest yapması lazım.”

Sınır kapılarının açılmasının ve ticaretin başlamasının Paşinyan’ı muhalefet karşısında destekleyeceğini söyleyen emekli Büyükelçi Akıncı, Paşinyan’ın kaybetmesi durumunda Kilise desteği ile Taşnakların iktidara gelebileceğini, o zaman iki ülke arasındaki normalleşme sürecinin aksayabileceğini belirtiyor.

Anketlere göre Ermenistan’da kararsızlar şu anda yüzde 30 civarında seyrediyor.

2020’deki Karabağ yenilgisinin ardından, 20 Haziran 2021 tarihinde erken seçimler düzenlenmiş; katılım oranı yüzde 49,4 olan seçimlerde Paşinyan yüzde 53,9 oy oranıyla yeniden çoğunluğu kazanmıştı.

Büyükelçi Akıncı, Türkiye ile Ermenistan arasındaki Kars ve Alican sınır kapılarının açılmasının kesin olduğuna, çünkü bunların ABD’nin ve Başkan Donald Trump’ın çok önem verdiği Zengezur Koridoru’nun önemli bir parçası olduğuna da işaret ederek, kapıların seçim öncesi açılması gerektiğini belirtiyor.

Türkiye-Ermenistan yakınlaşmasının en önemli ayaklarından biri olan ‘TRIPP’, bir başka deyişle ‘Trump Koridoru’ (Trump Uluslararası Barış ve Refah Yolu), Azerbaycan ile Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti’ni Ermenistan’ın güneyindeki Zengezur bölgesi üzerinden birbirine bağlamayı hedefliyor.

İşletme hakları ABD liderliğindeki bir konsorsiyuma verilen 43 kilometrelik koridor, Hazar Denizi’nden Türkiye’ye uzanan ulaşım hattını kapsıyor. Trump Koridoru, Güney Kafkasya’da Rusya’nın etkisini azaltıp ABD’nin bölgedeki etkinliğini artırmayı amaçlayan bir ticari ve lojistik proje olarak değerlendiriliyor.

1993’ten beri donmuş ilişkiler

Peki bugüne kadar neler oldu, süreçte hangi aşamalar kaydedildi?

Türkiye, Sovyetler Birliği’nin dağılmasından kısa süre sonra Ermenistan’ı tanıyan ilk ülkeler arasında yer aldı.

Ancak 1993’te Ermenistan’ın Azerbaycan topraklarını işgali ile Ankara tek taraflı olarak Alican (Margara) Sınır Kapısı’nı kapattı. O tarihten itibaren iki ülke arasında resmen ne diplomatik ilişki kuruldu ne de kara sınırı açıldı.

Ermenistan’ın Osmanlı İmparatorluğu’nun son dönemlerinde yaşananlara dair uluslararası platformlarda da dile getirdiği soykırım iddiaları da ilişkilerin düzelmesinin önündeki engellerden oldu.

2008’e gelindiğinde ise dönemin Cumhurbaşkanı Abdullah Gül‘ün, Ermenistan-Türkiye Dünya Kupası eleme maçını izlemek için Erivan’ı ziyaretiyle başlayan “futbol diplomasisi” 10 Ekim 2009’da Zürih’te iki protokolün imzalanmasıyla ilerledi.

Dışişleri Bakanı Ahmet Davutoğlu‘nun imzaladığı protokoller, diplomatik ilişkilerin kurulmasını, sınırın açılmasını ve ortak tarih komisyonu oluşturulmasını öngörüyordu. Ancak Ermenistan Anayasa Mahkemesi protokolleri “anayasaya aykırı” buldu.

Ayrıca Azerbaycan da protokollere tepki gösterirken, Karabağ sorunun çözümlenmesini istedi. Bu nedenle protokoller hiç onaylanmadı ve bu süreç çöktü.

2020 Karabağ Savaşı: Dengeleri değiştiren gelişme

2020’ye gelindiğinde ise ikinci Karabağ Savaşı tüm dengeleri değiştiren bir etken oldu.

Eylül-Kasım 2020’de 44 gün süren savaş Azerbaycan’ın zaferi ile sonuçlandı ve Rusya’nın garantörlüğünde ateşkes imzalandı. Bu savaş sonunda Ermenistan’ın pozisyonu zayıflarken, Türkiye ile ilişkilerin de düzelmesinin önündeki sorunlardan biri ortadan kalkmış oldu.

Başbakan Nikol Paşinyan, 2021’de Türkiye ile önkoşulsuz diyaloğa hazır olduğunu açıkladı. Türkiye de Azerbaycan’la yakın eşgüdüm içinde diyalog süreci başlattı.

2022 Ocak ayında iki ülke de normalleşme için özel temsilci atadı. Türkiye’den Büyükelçi Serdar Kılıç, Ermenistan’dan ise Ulusal Meclis Başkan Yardımcısı Ruben Rubinyan altı kez bir araya geldi.

Bu sürecin kazanımları ise güven inşa etmeye yönelik doğrudan uçuşların ve hava kargo taşımacılığının yeniden başlaması, üçüncü ülke vatandaşları ve diplomatik pasaport sahipleri için sınır geçişinin prensipte kararlaştırılması gibi adımlar oldu. Ayrıca Ermenistan’ın resmi kurumlarına ait web siteleri hariç, Türkiye’den kullanıcıların Ermenistan’daki web sitelerine erişimi önündeki engel de kaldırıldı.

Türk Hava Yolları (THY), İstanbul-Erivan tarifeli seferlerine ise 11 Mart 2026 itibarıyla başladı. Bu, normalleşmenin en somut ve sembolik adımlarından biri oldu.

İki ülke arasında henüz diplomatik ilişki kurulmadı ve kara sınırı tam olarak açılmadı ama önümüzdeki dönemde bu yönde de adımlar atılması beklentiler arasında.