Türkiye’deki sığınmacılar: Suriye’deki siyasi durum ve genel güvenlik sığınmacıların geri dönüşü için uygun mu?

Fehim Taştekin
Gazeteci-Yazar

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın 3,7 milyon sığınmacıdan 1 milyonunu 13 başka bölgede inşa edilecek yerleşkelere döndürme planı, tartışmaları yeniden alevlendirdi. Plan, komşu ülkenin topraklarında, çatışmaların sürdüğü bir ortamda, o ülkenin Birleşmiş Milletler’de (BM) temsil edilen hükümetinin hilafına yeni kentler kurmayı içeriyor. Şam yönetimi Türk askeri varlığını “işgalci”, desteklenen milis güçlerini “terör örgütü”, buna tasarrufları da “uluslararası hukuk karşısında suç” olarak niteliyor.

Erdoğan 2019’da Fırat’ın doğusunda inşa edilecek kentlere 2 milyon sığınmacıyı döndürme planını BM Genel Heyeti’ne sunmuştu.

Plana göre 32 kilometre derinliğindeki şeritte ilk etapta 1 milyon sığınmacı için 10 ilçe ve 140 köy inşa edilecekti.

İkinci etapta M-4 yolunun altından Deyr ez-Zor’a kadar olan alana 1 milyon sığınmacı yerleştirilecekti.

Erdoğan bunun için uluslararası toplumdan mali, siyasi ve askeri destek talep ediyordu.

Muhatapları öneriyi gerçekçi bulmadı. Aradan geçen iki yılda şartlar değişmedi.

Konutlar nerede kim için yapıldı?

Ne var ki “6 yıl içinde 500 bin kişi nereden nereye döndü, nereye nasıl yerleştirildi?” sorularının karşılığı yok.

Güvenliği sağlanan yerlerden kasıt Fırat Kalkanı Harekatı bölgesi ise bu alanın kendi orjinal nüfusu 500 binin çok altında.

Beri tarafta sığınmacıların Türkiye’ye geçişlerini önlemek için İdlib’de çadır kentler kuruldu ve daha sonra briket meskenlerin inşasına başlandı.

Erdoğan’ın sözünü ettiği 77 bin briket ev de İdlib kırsalında Türkiye hudutlarına yakın yerlerde inşa ediliyor.

Erdoğan’ın paylaştığı bilgilere göre konutların 57 bin 306’sı tamamlandı. Buralara 50 bin aile yerleştirildi. Briket ev sayısı 100 bini bulacak.

Projeler Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı’nın (AFAD) koordinatörlüğünde Kızılay dahil 11 insani yardım kuruluşu tarafından yürütülüyor.

Tabii bu açıklama, meskenlere Türkiye’den dönenlerin yerleştirildiği manasına gelmiyor.

Konutlar kalıcı ömrü inşadan çok hudutlar üzerinde göç baskısını azaltma ve nüfusu Suriye içinde tutma hedefine hizmet ediyor.

Lakin Erdoğan 1 milyon sığınmacının yerleştireceği 13 yerden bahsederken Azez, Cerablus, El Bab, Tel Abyad (Grê Sipî) ve Ras’ul Ayn’ı (Serê Kaniyê) bilhassa zikretti.

Buralar Türk askeri harekâtlarının kapsama alanlarındaki yerler.

Daha kıymetlisi 2016’dan beri bu alanda sığınmacılara dönebilecekleri kentler inşa etme önerisi, inançlı bölge oluşturma planının bir modülü olarak gündeme geldi.

• Türkiye’nin İdlib’de inşa ettiği konutlar hakkında neler biliniyor?

Muhaliflerin çekinceleri neler?

Erdoğan’ın planı yalnızca Kürtleri değil Türkiye’ye yakın muhalif grupları da huzursuz ediyor. Muhaliflerin çekinceleri birkaç temelde yükseliyor:

• Sığınmacıların dönüşü için öngörülen yerler halihazırda Suriye’nin farklı bölgelerinden gelenlerle kaldırabileceğinden fazla nüfus barındırıyor.
• İyi planlanmamış bir geri dönüş projesi güvenlik ve denetim dahil olumsuz sonuçlara yol açabilir.
• 1 milyon bireyle birlikte sorunlar daha da ağırlaşabilir. Muhaliflerin denetimindeki yerel idareler bunun üstesinden gelemez.

Fırat Kalkanı, Zeytin Kolu ve Barış Pınarı hareketlerine eşlik eden örgütler ekonomik olarak da bulundukları bölgeleri denetim ediyor. Her ne kadar Türk ordusu, Milli İstihbarat Teşkilatı (MİT) ve sınır vilayetlerinin idari amirleri bölgeye vaziyet etse de Suriye Milli Ordusu (SMO) bileşenleri rant alanlarını paylaşırken sıklıkla kendi aralarında çatışıyor. Yeni nüfus transferi güç istikrarını ve rant akışını etkileme potansiyeli taşıyor.

Asıl yerinden edilmiş insanların yığıldığı İdlib’de ise denetim Heyet Tahrir el Şam (HTŞ) ve ona bağlı Kurtuluş Hükümeti’nde. Yani briket konutların planlandığı yerlerde tesirli güç, BM Güvenlik Kurulu kararı gereği Türkiye’nin de terör örgütleri listesine eklediği HTŞ. Türk ordusu İdlib’in dış çemberinde kurduğu onlarca üs noktasıyla Suriye ordusunun önünde bariyer benzeri duruyor.

Kürtler neden korkuyor?

Başta Demokratik Birlik Partisi (PYD) olmak üzere “Kuzey ve Doğu Suriye Demokratik Özerk Yönetimi’ndeki” aktörler, Türkiye’nin planladığı bir geri döndürme ve yerleştirme planın bilhassa Kürtler aleyhine demografik yapıya müdahale, yerleşim merkezlerinin etnik, dini ve mezhebi kimliğini bozma amaçladığı taşıdığını düşünüyor.

Afrin’deki durum bu kanaati besliyor.

Ankara 2016’daki ilk müdahaleden itibaren “Kürt koridoru” olarak gördüğü özerklik oluşumuna karşı sondan 30 km. derinliğinde bir güvenlik kuşağı oluşturmayı hedeflerken yeni yerleşim üniteleriyle sığınmacıları bölgeye taşıma planını da gündemine almıştı.

Erdoğan’ın 2019’da BM Genel Şurası’na sunduğu plan da özü itibariyle Arap ve Türkmen transferiyle Kürt nüfusu seyreltme mantığı üzerine konseyiydi.

Ankara ise Halk Müdafaa Birlikleri’ni (YPG) “etnik temizlik” yapmakla suçlayıp kaçan insanların kendi konutlarına döndürüleceğini savunuyor. Kürtler bu suçlamayı reddediyor.

Çatışma ve güvenlik haritası dönüşler için ne diyor?

Sığınmacıları, muhaliflerin “kurtarılmış bölge” olarak gördüğü alanlara göndermek kalıcı tahlilin modülü gibi durmuyor. Bu, Suriye’deki sorunun bütününden bağımsız bir yaklaşım.

“Çatışma şartlarını ortadan kaldırmadan herhangi bir planı hayata geçirmek ne kadar mümkün ?” sorusu ehemmiyet kazanıyor. Suriye genelindeki tablo da gereğince karmaşık:

– Suriye idaresinin denetimindeki Şam, Şam Kırsalı, Halep, Lazkiye, Tartus, Hama, Humus, Süveyde, Dera ve Kuneytra vilayetlerinde güvenlik sağlanmış durumda. Süveyde’de zaman zaman yaşanan şovlar genel güvenliği bozacak nitelikte değil.

– Silahlı kümelerin Rusya’nın Himeymim merkezli Tarafları Uzlaştırma Merkezi ile Suriye Ulusal Uzlaşı Bakanlığı’nın teşebbüsleriyle anlaşıp çatışma sürecini geride bıraktığı çok sayıda yer var. Kırılgan bir uzlaşının sürdüğü Dera’da durum biraz daha hassas. Burada silahlı gruplara yönelik takip bitmezken güvenlik güçlerini hedef alan saldırı yahut suikastlar tekrarlanıyor.

– Humus’un doğu kırsalı, Badiya çöl bölgesi ve Fırat’ın güneydoğu çeperlerinde Irak-Şam İslam Devleti’nden (IŞİD) gelen hücumlar söz konusu.

– Deyr ez-Zor ve etrafında Suriye Demokratik Güçleri (SDG), hüküket güçleri ve İran irtibatlı milis güçlerinin yer aldığı karmaşık bir güvenlik denklemi var. Merkezi SDG’nin denetiminde olan Rakka’nın kırsal alanlarında 2019’daki Barış Pınarı Harekatı’ndan sonra hükümet güçleri de bulunuyor.

– Rakka’dan itibaren Fırat boyunca ırmağın kuzeyinde SDG, güneyinde hükümet güçleri denetimi sağlıyor. Bunun istisnası Deyr ez-Zor. Burada kentin merkezini denetim eden hükümet güçleri ırmağın kuzeyinde kalan birtakım yerleşim ünitelerini de elinde tutuyor.

– Deyr ez-Zor’dan sonra Irak hudutlarına doğru bilhassa Mayadin ve Ebu Kemal arasında İran ilişkili milis güçleri de varlık gösteriyor. Bu alanlarda şartlar geri dönüşler için yürek kırıcı.

– Haseke vilayeti ve buraya bağlı Kamışlı’da hükümet güçlerinin elinde kalan az ölçüdeki alanda yer yer bölgenin hakim gücü SDG ile tansiyonlar yaşanıyor. Lakin buralardaki güvenlik sıkıntılarının tek başına caydırıcı bir faktör olduğu söylenemez.

– Faal cephe çizgilerine gelince; Fırat’ın doğusunda Türk ordusu ve bağlı milis güçlerinin denetimindeki Ras’ul Ayn ve Tel Ebyad ile SDG’nin elindeki bölgelerin kesiştiği noktalarda çatışmalar yahut karşılıklı ataklar eksik olmuyor. M-4 otoyolu üzerindeki Ayn İsa ve Tel Temir Barış Pınarı Harekâtı’na bağlı güçler tarafından ateş altında tutuluyor. Özcesi M-4 hattı üzerindeki yerleşimlere inançlı geri dönüş mümkün değil.

– YPG’nin görünür olmaktan çıktığı ve güvenliğin Menbic Askeri Meclisi tarafından sağlandığı Menbic ve kırsalı da Fırat Kalkanı Güçleri’nin baskısı altında.

– Halep’in kuzey şeridinde YPG’nin Afrin’den çekilirken kullandığı güzergâh olan Tel Rıfat da tekrar Türk ordusu ve SMO’nun ateş menzilinde. Tel Rıfat, Menbic, Ayn İsa ve Tel Temir sınırlarında Rusya’nın kolaylaştırıcı olduğu pazarlık süreçlerinde bir mühletten beri Suriye ordusu da mevzilenmiş durumda. Buralar düşük yoğunluklu çatışmaların tekrarlandığı bölgeler olarak ele alınabilir.

– Türkiye’nin desteklediği gruplar, HTŞ, El Kural çizgisindeki cihatçılar ve bağımsız İslamcı kümelerin bulunduğu hatlar ise faal çatışma çizgileri özelliğini koruyor. İdlib, Lazkiye’in kuzeydoğu kırsalı, Hama’nın kuzeybatı kırsalı, Halep’in batı ve kuzey kırsalında Rusya dayanaklı hükümet güçleriyle çatışmalar, hava bombardımanları ve havan-roket atışları eksik olmuyor. Halep kırsalında Fırat Kalkanı ile denetim edilen El Bab, Cerablus ve Azez üçgeninde savaş hali sona erse de gruplar arası çatışmalar, bombalı araç atakları ve hükümet güçlerinin nokta atışları genel güvenlik durumunu etkiliyor. Muhalif güçlerin elindeki alanlardan Suriye hükümetinin denetimindeki bölgelere de atışlar devam ediyor.

– Zeytin Kısmı ile denetim edilen Afrin yağma, adam kaçırma, infaz, bombalı araç hücumları, gruplar arası rant hengameleri ile gündeme geliyor. 2018’de Afrin’den kaçan Kürtlerin yerine Suriye’nin farklı bölgelerinden silahlı milisler ve aileleri yerleştirildi. Mevcut şartlar yerel nüfusun dönüşüne izin vermiyor.

AFP

Güvenlik ve ekonomik şartlar ne kadar teşvik edici?

Savaştan etkilenen bölgelerin yeniden inşası, siyasi tahlilin bulunamayışı ve yaptırımların sürmesi nedeniyle mümkün olamıyor. Rusya, İran ve Çin’in yeniden inşaya ilgisi durumu değiştirecek somut adımlara dönüşmedi.

Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) başta olmak üzere Araplarla olağanlaşma arayışı da yeniden inşa sürecini mümkün kılacak kaynaklara ulaşma amaçladığı taşıyor. Bu teşebbüsleri ABD frenliyor. Herhangi bir geri dönüş fikrini yeniden inşa sürecinden bağımsız ele almak mümkün değil.

Bunun yanı sıra bir diğer caydırıcı faktör güvenlik. Sığınmacılar döndüklerinde takip, kovuşturma, hapsedilme ve cezalandırılma korkusunu taşıyor.

Suriye lideri Beşar Esad’ın çıkardığı af maddelerinin sayısı 18’i buldu. Lakin hapishaneler hâlâ dolu ve bilhassa isyan sürecine katılanlar için herhangi bir şeyin garantisi yok.

Yeniden ömür kurmak sürdürülebilir ekonomik kaynakları da gerektiriyor. Yalnızca Suriye Demotratik Güçleri’nin (SDG) bulunduğu Fırat’ın doğusu, Türkiye takviyeli muhalif güçlerin denetim ettiği alanlar ve HTŞ’nin elindeki İdlib değil; Suriye idaresinin denetimi altındaki kentlerin ekonomik durumu da dönüşler için teşvik edici değil.

Yakıt ve buğday derdi en çok önemli kriz konusu. Çadır kentler gibi briket konut alanları da sürdürülebilir ekonomik desteklerden mahrum. Hayat dışardan gelen yardımlar üzerinde dönüyor.

Çatışmasızlık neden garanti değil?

Sığınmacıların yerleştirileceği potansiyel yerler olarak öne çıkan El Bab, Cerablus, Çobanbey, Tel Ebyad, Ras’ul Ayn ve Afrin’deki statükonun daha ne kadar korunacağı meçhul.

Türkiye bu bölgeleri nereye kadar elinde tutacak? Buralar Şam-Ankara arasında bir uzlaşmayla mı Suriye idaresine devredilecek? İnsanları yeniden yerlerinden edecek çatışmalar olmadan bir tahlil mümkün olacak mı? Silahlı muhalif mevcudiyete ne olacak?

Belirsizlikler geri dönüşü sabote eden ana faktör olarak duruyor. Sığınmacılara konut planları dahil Ankara’nın bu bölgedeki tasarrufları güya Türkiye bu bölgelerden asla çekilmeyecekmiş gibi bir anlayışla sürdürülüyor. Haliyle çatışma potansiyeli korunuyor.

Barış sağlanırsa dönüşe ilgi olur mu?

Geri dönüşün şartları oluşsa bile sığınmacıların büyük bir kısmının Türkiye’de kalacağı öngörülüyor. Dünyadaki örnekler barışa karşın insanların eski çatışma bölgelerine dönmekte zorlandığını ve yeni hayatlarından kopamadıklarını gösteriyor. Türkiye’deki araştırmalar da kalma eğiliminin yüksek olduğuna işaret ediyor.

BM Mülteciler Yüksek Komiserliği’nin takviyesiyle yürütülen bir araştırmaya göre 2017’de “Dönmeyi hiçbir şekilde düşünmüyorum” diyenlerin oranı yüzde 16,7 idi. Bu oran 2020’de yüzde 77,8’e yükseldi. Türkiye’de doğan, büyüyen, okuyan ve iş sahibi olan insanların dönüş fikrine daha da uzak olacakları söylenebilir.

Bunun yanı sıra Afrinlilerin konutlarına dönüş yolu, Kürtlerin “Kürtsüzleştirme” olarak nitelediği siyasetler nedeniyle kapalı. Tel Ebyad ve Ral’ul Ayn’ın kendi yepyeni nüfusu da tam olarak dönebilmiş değil.

Ayrıyeten Göç Yönetimi’nin verilerine bakılırsa kısmi dönüşe rağmen sığınmacı sayısındaki artış sürüyor. Sondan serbest geçiş rejimine son verildiği 2015’te Türkiye’deki sığınmacı sayısı 2,2 milyondu. Fırat Kalkanı Harekatı’nın düzenlendiği 2016’da sayı 2,8 milyona çıktı. 28 Nisan 2022 itibariyle sayı 3,7 milyona ulaştı.

Ne yapılmalı?

Sonuç olarak sığınmacıları geldikleri yerler yerine bir nevi nüfus mühendisliğiyle diğer bölgelere yerleştirmek sorunu daha çetrefilli hale getirebilir. Bu durum yeni düşmanlıklar ekmek manasına da geliyor. Beri tarafta hiçbir silahlı grup kendi otoritesini zora sokacak bir nüfus transferi istemiyor. Gerçekçi ve insani dönüşün konuşulabilmesi siyasi tahlilin sağlanmasını, çatışmaların bitirilmesini, örgütler ve milislerin silahlardan arındırılmasını, güvenlik garantilerinin sunulmasını, yeniden inşa sürecinin başlatılmasını, geçim kaynaklarının oluşturulmasını ve Şam ile Ankara arasında gerçek bir işbirliğinin başlamasını gerektiriyor.

Şayet Şam’la bir uzlaşı olmayacaksa inşa edilen yerleşimlerin iaşesi, yönetimi ve güvenliğinden mecburen Türkiye sorumlu olmaya devam edecek.

Ankara’nın sürdürülebilir bir hayat için ‘çatışmasızlığı’ garanti etmesi, bu gayeyle kâfi sayıda asker bulundurması ve kaynak ayırması gerekecek.

• Cumhurbaşkanı Erdoğan: Ülkemize sığınan Suriyelileri asla kovmayacağız
• Suriyeli sığınmacıları ülkelerine göndermek uluslararası hukuka göre ne kadar mümkün ?