Türkiye’deki Suriyeli göçmenlerin çoğu neden kayıt dışı çalışıyor, hükümetin bu konudaki tavrı ne?

BBC Türkçe’ye konuşan Galatasaray Üniversitesi Sosyoloji Kısmı öğretim üyesi ve Göç Araştırmaları Derneği (GAR) başkanı Doç Dr. Didem Danış, “Avrupa’ya geçişler 2015 yazında artınca AB’nin bu husustaki zafiyetini anlayan hükümet aslında bu hususun pek çok istikametten iyi bir araç olduğunu fark etti” diyor ve ekliyor:

“Türkiye maalesef global piyasalar için fason üretim yapan, bundan ötürü çoğu zaman ucuz iş gücüne ihtiyaç duyan bir ülke. Bu göçmen nüfusun varlığı, tam da ihtiyaç duyulan ucuz iş gücü açısından çok önemli bir boşluğu dolduruyor.

“Çünkü ne kadar ağır bir ekonomik krizde olsak da, çok düşük fiyatlar veren ve çalışma şartları çok ağır olan bu iş kollarına artık Türk halkının ilgisi yok.

“Ama bu durum, seçim devirlerinde çok önemli bir handikap da yaratıyor. Zira siyasi görüşünden bağımsız olarak toplumun hemfikir olduğu tek bahis mülteci karşıtlığı. Araştırmalara göre Türkiye nüfusunun yüzde 85’i mültecilerin Suriye’ye geri dönmesini istiyor”.

‘Devletten Suriyelilere düzenli bir yardım yok, çalışmaları gerekiyor’

Ankara Üniversitesi’nden Prof. Dr. Murat Erdoğan, Türkiye’nin 2014’te süreksiz müdafaa yönetmeliği çıkarılana kadar gelen Suriyelilere hiçbir statü vermediğini, “açık kapı” siyasetini defacto olarak uyguladığını belirtiyor. Yönetmeliğin çıkarılmasının akabinde Türkiye’de bulunan Suriyelilerin tamamına süreksiz müdafaa statüsü verildiğini ekliyor.

“Türkiye’deki süreksiz muhafaza altındaki Suriyelilerin sağlık hizmetlerinden bedelsiz yararlandığını, çocukların okula gönderildiğini” belirten Erdoğan, “Gerçi bunun için süreksiz müdafaa statüsünde olmaları gerekmiyordu. Okul çağındaki çocukların eğitim sistemi içine alınması aslında bir yükümlülüktür. Bütün ülkeler için böyledir” diyor.

Bunların dışında devletten düzenli ve daima bir yardım almadıklarını ifade eden Erdoğan, “Bir gelir transferi varsa, bu AB’den 2016 mutabakatı sonrası gelen paradan, 2017’den sonra uygulanmaya başlanan sosyal ahenk yardımı (SUY) denilen yardımlardır. Yaklaşık 1,5 milyon Suriyeli ve öbür uluslararası muhafaza altındaki mülteciler bundan yararlanıyor. Bunun bir takım koşulları var ama aldıkları para aylık kişi başına 250 TL civarında. Onun dışında kesinlikle çalışmaları gerekiyor” şeklinde konuşuyor.

Hükümet kayıt dışı çalışmaya neden göz yumuyor?

Uzmanlar süreksiz müdafaa statüsünün çalışma müsaadesini kapsamadığını, lakin 2016 yılında hükümetin getirdiği “Geçici Muhafaza Sağlanan Yabancıların Çalışma Müsaadelerine Dair Yönetmelik”le bu statüdekilere çalışma hakkı tanındığını ifade ediyor. Bu haktan yararlanabilenlerin sayısı ise 60 bin civarında.

Uzmanlara göre, bunun birkaç nedeni var.

Öncelikle, bir Suriyeli kayıtlı istihdam edilmek isteniyorsa kesinlikle bir Türk patronun onun için müracaat yapması gerekiyor. Suriyeli kendisi için çalışma müsaadesine başvuramıyor. Ayrıyeten çalışana taban ücret verilmesi gerekiyor.

Diğer bir çok önemli nokta ise bir işyerinde faaliyet gösteren süreksiz muhafaza sahibi çalışanların sayısının, toplam çalışan sayısının yüzde 10’unu geçmemesi gerekiyor.

“Yapılan araştırmalar hükümetin Suriyelilerin kayıt dışı çalışmasına göz yumduğunu gösteriyor. Bu sayede hükümet patronların ihtiyaç duyduğu ucuz ve sömürülebilir iş gücünü sunmuş oluyor”.

Erdoğan ise, “Kayıt dışı ekonomi içinde yer almanın Türkiye iktisadının çok önemli bir özelliği olduğunu unutmayalım. Türkiye’de 10 milyonun üzerinde kayıt dışı çalışan Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı da var” diyor.

BBC Türkçe‘ye konuşan Suriye Nur Derneği ve Suriye Dernekler Platformu Başkanı Mehdi Davut ise Suriyelilerin bir kısmının SGK imkanlarından haberdar olmadığını belirtiyor. SGK’nın tazminat, istirahat imkanlarını bilenlerin bir kısmının ise SUY’dan alınan paranın kesilmesini istemediği için sigorta yapılmasını istemediğini ifade ediyor. Ayrıyeten birtakım şahıslar sigorta yapılmasındansa SGK’ya yatırılacak fiyatın kendisine verilmesini talep edebiliyor.

Davut’a göre, iş yeri sahibi sigorta parasını çalışanın maaşından kesmeyi önerebiliyor. Bu gibi durumlarda Suriyeliler “Ben aslında buradan emekli olmayacağım” diye düşünerek sigorta yaptırılmasını istemiyor:

“Bazı iş verenler sigorta yapmak istemiyor yahut düşük ücret önerebiliyor ama adaletli olmak lazım, bazen de Suriyeliler istemiyor.”

‘Vergi verilmediği için kayıt dışı istihdamın zararı tüm topluma’