Türkiye’nin son Şam büyükelçisi Önhon: Suriye ile süreç belli bir olgunluğa erişti

Mahmut Hamsici 

Türkiye ile Suriye arasında, bağların olağanlaşmasına yönelik bir süreç yürütüldüğü iddiaları son yıllarda sık sık kamuoyunun gündeme geliyor.

Türkiye’de habere resmi kaynaklardan bir yalanlama gelmedi.

Hürriyet gazetesi ise Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın, Şanghay İşbirliği Örgütü’nün Semerkant zirvesinde yaptığı bir konuşmada, “Keşke Esed Özbekistan’a gelseydi, görüşürdüm” dediğini yazdı.

Bu gelişmeleri BBC Türkçe’ye yorumlayan, Türkiye’nin diplomatik ilişkiler kesilmeden evvelki son Şam Büyükelçisi olan Ömer Önhon, sürecin belli bir olgunluğa eriştiğinin görüldüğünü belirtiyor.

“Büyükelçinin Gözünden Suriye” isimli bir kitabı da bulunan Önhon, şu anda beklenenin görüşmelerin siyasi tabana taşınması olduğunu söylüyor.

Süreç ne durumda?

Önhon, Reuters’ın haberine yalanlama gelmemesi nedeniyle bu haberin doğru olarak kabul edilebileceği kanısında.

Buradan hareketle Önhon, ortadaki sürecin belli bir olgunluğa eriştiği yorumunu yapıyor:

“Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın Ağustos ayında Soçi’den dönerken yaptığı açıklamalar ve gerisinden da Dışişleri Bakanı Mevlüt Çavuşoğlu’nun açıklamaları, Suriye ile Türkiye arasında bir süreç başlatıldığını açıkça ortaya koyuyordu. Husus, kamuoyunun gündemine o şekilde getirildi. Cumhurbaşkanı o açıklamayı yaptığına göre görüşmeler daha o vakitten belli bir olgunluğa erişmişti. Sonra iktidar mevzuyu gündeme getirdikten sonra baktı ki çok tepki de olmadı.

“Süreç belli bir olgunluğa erişmiş olmalı ki istihbarat başkanları seviyesinde,  üstelik de Şam’da görüşüldüğü açıklandı. Bir de bizim istihbarat liderimizin Türkiye’deki pozisyonunu göz önünde bulundurduğunuz zaman bunun kıymetini çok iyi anlamak mümkün.”

Önhon, “Ortada önemli bir süreç varkolay bir süreç mi? O denli olmasına fırsat yok zira ortada o kadar önemli sıkıntılar var ki. Bunlar kolay kolay çözülebilecek sıkıntılar değil. Bundan Ötürü çok engebeli bir yolda ilerliyorfakat süreç devam ediyor” diyor.

Normalleşmenin önündeki mahzurlar neler?

Peki Önhon’a göre olağanlaşmanın önündeki en büyük maniler neler?

Önhon, ortada çok sorun olduğunu belirtmekle birlikte bunların en değerlilerini dört başlıkta topluyor:

“Birincisi, Türkiye’nin muhalefete verdiği destek. Muhalif örgütlerin siyasi olarak faaliyet gösterdikleri yer, Türkiye. Bunlar ne olacak?

“İkincisi, güvenliğimiz nedeniyle Suriye toprakları içerisinde askerlerimiz bulunuyor. Yabancı bir ülkenin topraklarında konuşlu bu askerlerimiz ne olacak? Suriye’nin bu bahiste tabii önemli itirazları var.

“Üçüncüsü YPG problemi var. Bunlar önümüzdeki devirde ne olacak?

“Türkiye’deki sığınmacıların geri dönmesi gündemin en önemli hususlarından biri. İç siyasetteki temel gündem hususlarından biri.fakat geri dönüşler o kadar kolay bir iş değil. Bu insanlar on bir yıldır memleketlerinden uzakta. Bunlar ne olacak?”

Konuların zorluğuna karşın bir yerden başlanması gerektiğini belirten Önhon, o başlangıcın yapıldığı kanısında.

“Suriye ile olağanlaşma diğer süreçlerden farklı”

Ankara’nın, son periyotta, arasında sorun bulunan birtakım ülkelerle ilişkileri olağanlaştırmaya çalıştığı görülüyor.

“Birçok ülkeyle ilişkiler bozuldu, bugün iktidar, bunun sürdürülebilir bir yol olmadığını idrak etmiş olmalı ki aramızın bozuk olduğu ülkelerde ara düzeltme ataklarını başlattı. Önce Mısır, İsrail, Birleşik Arap Emirlikleri, Suudi Arabistan ile ataklar başlatıldı” diyen Önkol, Suriye ile ilgilerin düzeltilmesinin ise çok daha özel yanları olacağı kanısında:

“Suriye ile münasebetlerin Türkiye’yi direkt etkileyen iki boyutu var. Bunlardan bir tanesi güvenlik sorunu. Yani YPG, PKK vs. İkincisi de sığınmacılar problemi. Bizim ne Mısır’la, ne İsrail’le, ne Birleşik Arap Emirlikleri ile bu türlü sorunlarımız var. Suriye’yle olan bu güvenlik ve sığınmacılar sorunları, insanların oy verme yönelimleri üzerinde tesirli olabilecek bahisler. Bundan Ötürü bu kadar kritik bir seçim öncesinde güvenlik ve sığınmacılar konusunda bir şey yapabilmek ya da bir şey yapabilecek gibi görünmek hükümet açısından çok önemli.”

Atılması gereken adımlar neler?

Önhon, önümüzdeki periyotta olağanlaşma yolunda sürecin derinleşmesi için iki tarafın da karşılıklı olarak atması gereken adımlar olduğunu söylüyor.

Eski büyükelçi birtakım örnekler veriyor: 

“İki tarafın atması gereken adımlar birbirine bağlı. Mesela Suriyeliler “Türk askeri topraklarımızdan çekilmeli” diyorlar. Aslında bizim taraf bunu açık açık söyledi, bizim orada kalıcı olma bir niyetimiz yok. Bizim askerlerimiz şimdi oradaki güvenlik boşluğundan doğan tehditlere karşı Suriye’de bulunuyorlar. Bu güvenlik boşluğu doldurulduğu ve tehditler ortadan kalktığı zaman çekileceğiz diyorlar. Türkiye oradan tabii ki çekilecektireğer bizim boşalttığımız yerler tekrar ya YPG ya IŞİD tarafından doldurulup bizim topraklarımıza tehdit teşkil edecekse bu türlü bir adımı atmak için erken demek değil midir?

“Öbür taraftan sığınmacılar konusu… Biz sığınmacıların artık ülkelerine geri dönmeleri gerektiğini düşünüyoruz. Savaş sona erdi, kalıcı barış ve istikrar da sağlanması için çabalanıyorfakat geri dönmeleri için oradaki kuralların uygun olması lazım. Burada da tabii Türkiye’nin beklentisi Esad’ın o kaideleri oluşturması ve dönecek olan sığınmacıların bu türlü bir tehdit, bir tehlike görmeden oraya gidebilmeleri. Yoksa tehlike görürlerse esasen gitmezler. Bir de gidip de tehlike görürlerse derhal geri dönerler.”

Süreç nereye evrilir?

Önhon, sürecin nereye evrilebileceğiyle ilgili bundan sonra beklenenin görüşmelerin siyasi yere taşınması olacağı görüşünde:

“Bu işler hep aşama aşama sarfiyat. İstihbarat başkanları muhtemelen daha çok güvenlik alanında neler yapılabileceği konusunu görüşüyorlardır. Bir de görüşmelerin siyasi yere taşınmasını ele alıyorlardır. Siyasi taban nedir? Siyasi yerde, üst seviye devlet vazifelilerinin; dışişleri bakan yardımcıları olabilir, dışişleri bakanlarının kendileri olabilir, bir araya gelip konuşması beklenir.

“Mesela Çavuşoğlu bundan bir sene kadar önce ne dedi? Belgrad’da koridorda Suriye Dışişleri Bakanı Faysal Mikdad’la tesadüfen karşılaştığını söyledi. Tahminen son Birleşmiş Milletler toplantılarında da birbirlerine tesadüf ederler olmaz mı? Şayet orası olmazsa, ondan sonraki ilk uluslararası ortamda, onun marjında tahminen bir araya gelebilirler. Bunlar belli olmaz. Bunlar, olayların, aralarında yapılan görüşmelerin hangi seviyeye geldiği ile siyaseten ne kadar kabul edilebilir olduğuyla kontaklı şeyler.”